સમોસા …

સમોસા …

સમોસા ઉત્તર ભારતનું વ્યંજન છે, પરંતુ હવે તે પુરા ભારતમાં જ નહિ પરંતુ દુનિયાના દરેક દેશમાં સૌના માનીતા અને પ્રિય છે. અગાઉ આપણે મગની દાળના (મીની) સમોસા કેમ બને તે જોયું; આજે આપણે બટેટા-લીલા વટાણાના સમોસા બનાવીશું.

સમોસાના લોટ (પળ માટેની ) માટેની સામગ્રી:

સામગ્રી:

૩૦૦ ગ્રામ મેંદો

૭૫ ગ્રામ ઘી

૧/૪ નાની ચમચી બેકિંગ પાઉડર ( સમોસાના પળ ને બિસ્કીટ જેવું બનાવવા ૨૫૦ ગ્રામ લોટ માટેનું માપ)

મીઠું સ્વાદાનુસાર

સમોસામાં સ્ટફિંગ  ભરવા માટે (પૂરણ બનાવવા)ની સામગ્રી:

સામગ્રી:

૬૦૦ ગ્રામ બટેટા

૧/૨ કપ લીલા વટાણા ( જો તમને પસંદ હોય તો જ)

૧૨-૧૫ નંગ કાજુ

૨૫-૩૦ નંગ કિસમિસ ( જો તમને પસંદ હોય તો જ )

૨-૩ નંગ લીલા મરચા ( મરચાને જીણા સમારી લેવા)

૨”-ઈંચનો આદુનો ટૂકડો ( આદુને છીણી લેવું)

૧ ટે.સ્પૂન લીલી કોથમીર

૨ નાની ચમચી ધાણા નો પાઉડર

૧/૪ નાની ચમચી ગરમ મસાલો

૧/૪ નાની ચમચી આમચૂર પાઉડર

મીઠું સ્વાદાનુસાર

તેલ-તળવા માટે જરૂરિયાત મુજબનું

(નોંધ: સ્ટફિંગ માં કાંદા અને લસણ નો પણ ઉપયોગ કરી શકાય છે. )

રીત:

સૌ પ્રથમ બટેટાને બાફવા મૂકી દેવા. મેંદામાં તેલ/ઘી નું મોણ, અને મીઠું નાંખી અને સારી રીતે તેને મિક્સ કરી દેવું. અને તે લોટને નવસેકા (હુંફાળા) પાણીથી બાંધવો. લોટ (કણક) થોડો કઠણ રહે તેમ બાંધવો. અને ત્યારબાદ, ૩૦ મિનિટ સુધી તેને ઢાંકી અને એક સાઈડ પર રાખી દેવો. ( લોટમાં ?(કણક) ?ઘી નાખવાથી સમોસાના પળ ઉપર બબલ્સ નહિ થાય.)

બાફેલા બટેટાની છાલ ઉતારી અને તેને મોટા કટકામાં સમારવા.

ત્યારબાદ, એક કડાઈમાં એક ચમચો તેલ મૂકવું અને કડાઈને ગેસ ઉપર ગરમ કરવા રાખવી. તેલ ગરમ થાય એટલે તેમાં ઘાણા પાઉડર, લીલા સમારેલા મરચાં અને છીણેલું આદુ નાંખી અને સાંતળવું અને ત્યારબાદ, સમારેલા બટેટા અને વટાણા પણ નાંખવા. ત્યારબાદ, ગરમ મસાલો, મીઠું સ્વાદાનુસાર, અને આમચૂર પાઉડર તેમાં નાંખવો. અને એક ચમચાથી હલાવી બધાંને મિક્સ કરવું. જ્યારે બરોબર મસાલો બટેટા ઉપર ચડી જાય (મિક્સ થઇ જાય) એટલે ગેસ બંધ કરી દેવો અને કડાઈ નીચે ઉતારી લેવી.

(નોંધ: કાંદાનો ઉપયોગ કરવો હોય તો સૌ પહેલાં કાંદા ને ઝીણા સમારી લેવા, અને ધાણા પાઉડર ને અન્ય મસાલા સાંતળો તે પહેલાં લસણની પેસ્ટ અને કાંદા ને સાંતળવા અને તે સાંતળી લીધાં બાદ અન્ય મસાલા ઉપર મુજબ નાંખવા)

પૂરણ ઠંડું થઇ ગયાબાદ, કાજુ-કિસમિસ તેમાં મિક્સ કરી દેવા. આમ, સમોસાનું પૂરણ તૈયાર થઇ જશે.

હવે જે લોટ બાંધેલ છે તેના લગભગ ૧૦ સરખા લુઆ-ગોળા (ભાગ) કરવા. અને એક ગોળા ને લગભગ ૮”-ઈંચ જેવી પૂરી બને તેમ વેલણથી વણવો. વણેલો લોટ થોડો મોટો હોવો જરૂરી.

આ વણેલા લોટના એક સરખા બે ભાગ ચપ્પૂથી કરવા. અને એક ભાગને કોણ આકારમાં બનાવી તેના છેડા પાણીથી ચિપકાવવા. પાણી લગાડી અને થોડું પ્રેસ કરવાથી ચિપકી જશે.

જે ત્રિકોણ આકારમાં કોણ બનાવેલ છે તેમાં બટેટાનું પૂરણ (માવો) ભરવું. અને ત્યારબાદ, ઉપરના ખૂલ્લા ભાગને પણ કવરની જેમ બંધ કરી અને પાણી થી ચિપકાવવો.

આમ, ધીરે ધીરે બધાજ સમોસા ભરી અને તૈયાર કરવાં.

સમોસાને ત્યારબાદ, તળવા માટે એક કડાઈમાં જરૂરી તેલ લેવું અને કડાઈને ગેસ ઉપર ગરમ કરવા માટે મૂકવી. તળ ગરમ થાય એટલે એકી સાથે ૪-૫ સમોસા તળવા માટે કડાઈમાં મૂકવા. ( કડાઈના માપને ધ્યાનમાં રાખી અને સમોસા એકીસાથે તળવા મૂકવા )

સમોસા ખાસ ધ્યાન રહે કે મધ્યમ (ધીમા) તાપે/આંચે ગેસ પર તળવા અને જ્યાં સુધી બ્રાઉન કલર થાય નહિ ત્યાં સુધી તેને તળવા. બંને સાઈડ ને ફેરવતા રેહવી.

સમોસા તળાઈ ગયાબાદ, એક પ્લેટ પર પેપર નેપકીન રાખી અને તેની ઉપર સમોસા તળાઈ ગયેલા રાખવા.

આમ ધીરે ધીરે બધાજ સમોસા તળી લેવા.

સમોસા લીલી કોથમીરની ચટણી અથવા મીઠી ચટણી સાથે પીરસવા.

ટીપ્સ: બેકિંગ પાઉડર ખૂલ્લો રહી ગયેલ હોય કે જુનો હોય તો તેનો ઉપયોગ કરશો નહિ તે કદી કામમાં નહિ આવે. બકિંગ પાઉડર હંમેશાં ઉપયોગ કરી લીધાબાદ, એરટાઈટ સાધનમાં જ પેક કરીને રાખવો.

સમોસાના પળમાં બબ્લસ થતા હોય તો લોટમાં તેલને બદલે ઘી નું મોણ નાંખી અને લોટ બાંધવો. અને લોટ ને હંમેશ કઠણ બાંધવો.

કાંદાના સમોસા ની રીત : …

આજ રીતે કાંદાના સમોસા પણ બહુ જ સરસ બને છે.

જાડા પૌવામાં ૫ થી ૬ કાંદાને બારીક સમારીને મિક્સ કરવા તેમાં લીંબુંનો રસ, સ્વાદ પ્રમાણે મીઠું, બારીક સમારેલા લીલા મરચાં, થોડું લાલ મરચું, કોથમરી, આખું જીરૂ, નાખી મિક્સ કરી લગભગ ૨ થી ૩ કલાક ઢાંકીને રાખવું.(પૌવામાં પાણી બિલકુલ નાખવું નહિ )પડ બનાવવા માટે ૧ વાટકી ઘઉં ના લોટ માં ૧/૨ વાટકી મેંદો, ૧/૪ વાટકી ચોખાનો લોટ લેવો તેમાં ૧ ચમચી લીંબું નો રસ, સ્વાદ પ્રમાણે મીઠું, ૧ ચમચી જીરૂ નાખવું, ૨ ચમચી ગરમ તેલ નાખવું અને ગરમ પાણીથી લોટ બાંધી ગોળ વણી કાચા પડ બનાવી શકાય અથવા રોટલી બનાવી કાચીપાકી શેકી પાકા પડ પણ બનાવી શકાય.પાકા પડ બનાવવાનો ફાયદો એ છે કે સમોસા જલ્દીથી થઈ જાય છે.

(નોંધ: ઉપરોક્ત રીત અમોને એક વાંચક શ્રીમતી પૂર્વીબેન તરફથી મળેલ છે જેનો સાભાર સ્વીકાર કરી અત્રે પ્રસ્તુત કરેલ છે. જે માટે અમો પૂર્વીબેન ના આભારી છીએ.)

મગની દાળના (મીની) સમોસા…

મગની દાળના (મીની) સમોસા…

 

સામાન્ય સમોસા તો મોટા હોય, ૧-૨ સમોસા તે ખાઈ શકાય. પરંતુ આજે આપણે મગની દાળનાં નાના સમોસા બનાવીશું.

મગની દાળના નાના સમોસા, સામાન્ય સમોસા કરતાં સાઈઝમાં અડધા જ હોય છે. કારણકે તેમાં બટેટાની જગ્યાએ સેકેલી દાળ નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. અને આ સમોસા ૧૦ – ૧૨ દિવસ સુધી ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે. ચા ની સાથે સવારે કે સાંજે નાસ્તામાં પણ લઇ શકાય છે. આ સિવાય દિવાળી જેવાં તેહવારમાં પણ બનાવી શકાય. અથવા ઘરમાં પાર્ટી હોય તો મેહમાન માટે બનાવાય.

સામગ્રી:

સમોસાનું પળ બનાવવા માટેની સામગ્રી:

૨૫૦ ગ્રામ મેંદો (૧-૧/૪ કપ )

૬૦ ગ્રામ ઘી (૧/૪ કપ ) (હંમેશા સમોસાનું પળ બનાવવા ઘી-તેલ લોટના માપના ૧/૪ ભાગનું જ લેવું. )

૧/૨ નાની ચમચી મીઠું. (સ્વાદ અનુસાર)

સમોસામાં ભરવાનું પૂરણ બનાવવા માટેની સામગ્રી:

૧૦૦ ગ્રામ મગની દાળ (ફોતરા વાળી ૧/૨ કપ)

૨ ટેબલ સ્પૂન તેલ (ટે.સ્પૂન )

૧ ચૂટકી (ચપટીક) હિંગ

૧/૪ નાની ચમચી જીરૂ

૧ નાની ચમચી ધાણા નો પાઉડર

૧ ચમચો વરિયાળી નો પાઉડર

૨ નંગ લીલા મરચા

૧” ઈંચ નો ટૂકડો આદુ

૧/૪ નાની ચમચી લાલ મરચા નો પાઉડર (મરચાનો પાઉડર સ્વાદ અનુસાર લઇ શકાય)

૧/૪ નાની ચમચી ગરમ મસાલો (થોડો ઓછો પણ લઇ શકાય)

૧/૪ નાની ચમચી આમચૂર પાઉડર ( થોડો ઓછો પણ ચાલે )

૧/૨ નાની ચમચી મીઠું (સ્વાદાનુસાર)

સમોસા તળવા માટે જરૂરી- તેલ

રીત:

મેંદા ને ચારણીમા ચાળી અને એક વાસણમાં રાખવો.

ત્યારબાદ, તેમાં ઘી અને મીઠું ઉમેરવું અને નવસેકા (હુંફાળું) પાણી ની મદદેથી લોટ બાંધવો. સમોસાના પળ નો લોટ (કણક) હંમેશા કડક બાંધવો. (ખાસ ધ્યાન રહે ઢીલો નહિ બાંધવો)

લોટ ને સેટ થવાં માટે ૧/૨ કલાક માટે ઢાંકી ને રાખવો. સમોસા બનાવવા માટેનો લોટ તૈયાર થઇ ગયો.

સમોસામાં ભરવાં માટેનું પૂરણ બનાવવાની રીત:

મગની દાળ ફોતરાવાળી સમોસાના પૂરણ માટે ઉપયોગમાં લેવાય તો સારૂ. મગની દાળ સાફ કરી અને ધોઈ ૨ કલાક સુધી પાણીમાં પલાળી રાખવી. અને જો ફોતરાવાળી દાળ હોય તો તેના ફોતરા પાણીમાં કાઢી નાખવા અને દાળ ચારણીમાં કાઢી અને થોડો સમય માટે બહાર રાખવી. જેથી તેમાંથી બધું પાણી નિતરી (નીકળી) જાય.

પલાળેલી દાળમાં વધારાનું બીજું પાણી ઉમેર્યા વિના, તેમાં લીલા મરચાં, આદુ નાંખી અને તેને મિક્ષરમાં (મિક્સીમા)બારીક પીસી લેવી.

એક કડાઈમાં તેલ લઇ અને ગરમ કરવું અને તેમાં હિંગ, જીરૂ નાંખીને સાંતળવું. તે  શેકાઈ જાય કે તરત તેમાં ધાણાનો પાઉડર, વરિયાળી પાઉડર, અને પીસેલી દાળ નાખવી. દાળને ચમચાથી હલાવતાં રેહવી અને શેકવી. ત્યારબાદ, તેમાં લાલ્માંર્ચાનો પાઉડર, આમચૂર પાઉડર અને મીઠું પણ નાખવું. દાળનો બ્રાઉન કલર આવે અને દાળ સૂકી (કોરી) થઇ ન જાય ત્યાં સુધી સેકવી. આમ, શેકાઈ જાય એટલે ગેસ બંધ કરી દેવો. જે સમોસામાં ભરવાં માટેનું પૂર્ણ તયાર થઈ જશે.


સમોસા બનાવા માટે:

સમોસાનો જે લોટ બાંધેલ છે તેના લીંબુ જેવડી સાઈઝના ગોળા (લુઆ-ગોરણા)

બનાવવા-પાડવા. અને વેલણથી – ૪” ઈંચ પહોળી થાય તેવી પૂરી વણવી (બનાવવી). પૂરી પાતળી વણવી. જે પૂરી બંને તેને ચપ્પુની મદદથી બરોબર વચ્ચેથી બે સરખા ભાગ કરવા.


ત્યારબાદ, એક ભાગ હાથમાં લઇ અને તેના બંને છેડા કોન (શંકુ આકાર) આકાર થાય તેમ ભેગા કરવા અને પાણીની મદદથી ચોંટાડવા. આ કોનમાં ૧ થી ૧-૧/૨ ચમચી પૂરણ ભરવું. અને ઉપરનો ભાગ કવરની જેમ બંધ કરી ઢાંકી દઇ અને તેને પણ પાણી થી ચોંટાડવો. (પાણી લગાડી હાથથી થોડું પ્રેસ કરવાથી (દાબવાથી) ટે ચોંટી જશે.) સમોસાનો આકાર બરોબર એક સરખો લાગવો જોઈએ ટે ખાસ ધ્યાનમાં રહે. આમ, ધીરે ધીરે બધાજ સમોસા ભરી લેવા.


ત્યારબાદ, તેને તળવા માટે એક કડાઈમાં તેલ ગરમ કરવા માટે ગેસ ઉપર મૂકવું. ગરમ તેલમાં ૧૦-૧૨ (કડાઈની સાઈઝને / માપને ધ્યાનમાં રાખી ઓછા -વધારે લેવા) સમોસા એકી સાથે તળવા માટે મૂકવા. સમોસા મધ્યમ (ધીમા) તાપે તળવા. સમોસા બ્રાઉન કલરમાં થાય એટલે બહાર કાઢી અને એક પ્લેટમાં કિચન નેપકીન (પેપર) પાથરી તેની ઉપર મૂકવા.

આમ, ધીમે ધીમે બધાં જ સમોસા તળી લેવા અને પ્લેટ ઉપર મૂકવા. બસ, તમારા દાળના સમોસા તૈયાર થઇ ગયા.


સમોસા લીલી કોથમીરની ચટણી તેમજ મીઠી ચટણી સાથે ખાવાના ઉપયોગમાં લઇ શકાય. વધેલા સમોસાને એક એર ટાઈટ વાસણમાં ભરીને બંધ કરી રાખવાથી ૧૦-૧૫ દિવસ સુધી ઉપયોગમાં તે લઇ શકાય છે.

જો તમોને પસંદ હોય તો કાજુ -કિસમિસ પણ નાખીને બનાવી શકાય. તેમજ મસાલામાં પણ ફેરફાર-વધ-ઘટ કરી શકો છો.

સુજાવ :

(૧) દાળ ભીની રેહશે તો સમોસા બે (૨) દિવસથી વધુ રેહશે નહિ.

(૨) પૂરણ થોડું ખટ – મીઠું બનવવું હોય તો ૧ ટે.સ્પૂન ખાંડ પૂરણમાં નાંખવી

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net