એ તો મને મારા સંસ્કાર આડે આવે છે ! …

એ તો મને મારા સંસ્કાર આડે આવે છે ! … 

ચિંતનની પળે : કૃષ્ણકાંત ઉનડકટ

 

 

વીજના ચમકાર જેવું હોય છે, આયખું પળવાર જેવું હોય છે, 

લે,કપાયા દુઃખના દા’ડા બધા, જો સમયને ધાર જેવું હોય છે,

સત્યનાં શસ્ત્રો ઉગામી તો જુઓ, જૂઠ ખાલી વાર જેવું હોય છે,

છેડવાથી શક્ય છે રણકી ઊઠે, મન વીણાના તાર જેવું હોય છે.

-મકરંદ મુસળે

 

 

દરેક માણસની એક ફિતરત હોય છે. દરેકે પોતાના મનમાં મર્યાદાની એક રેખા આંકેલી હોય છે. આ હદ, આ લાઇન કે આ બોર્ડર દેખાતી નથી પણ માણસના વર્તનમાં વર્તાતી હોય છે. માણસ અમુક હદથી સારો થઈ શકતો નથી. માણસ અમુક હદથી ખરાબ પણ બની શકતો નથી. દરેક માણસમાં કંઈક ‘ઇનબિલ્ટ’ હોય છે. તે માણસને અમુક વર્તન કરવા પ્રેરે છે. એ જ અમુક વર્તન કરતાં રોકે છે. માણસને વિચાર તો ઘણા આવતા હોય છે. દરેક વિચારને માણસ અનુસરતો નથી. ના, મારાથી આવું ન થાય. હું આવું કરી શકું નહીં. મને એ ન શોભે. હું આવું કરું તો તો પછી એનામાં અને મારામાં ફર્ક શું? એ શું હોય છે જે માણસને રોકી રાખે છે? એ સંસ્કાર હોય છે. એ સમજણ હોય છે. એ આવડત હોય છે. તમે ધારો તોપણ અમુક વાત, અમુક વર્તન, અમુક કૃત્ય કરી જ ન શકો.

 

એક યુવાનની વાત છે. એ હંમેશાં એવું ઇચ્છતો કે તેના પરિવારમાં બધા ખૂબ પ્રેમથી રહે. જોકે, પરિવારના અમુક સભ્યોનો સ્વભાવ વિચિત્ર હતો. માંડ શાંતિ થાય ત્યાં એ લોકો કંઈક એવું કરે કે દરેક સંબંધની સામે સવાલ ઊભા થઈ જાય. ખર્ચ બાબતે એક દિવસ એક સભ્ય સાથે બોલાચાલી થઈ ગઈ. યુવાન સાચો હતો. એ કંઈ જ ન બોલ્યો. સાંભળી લીધું. સહન કરી લીધું. તેના મિત્રને આ વાત ખબર પડી એટલે તેણે કહ્યું કે તારે પણ મોઢામોઢ કહી દેવાની જરૂર હતી. તેં શા માટે સાંભળી લીધું? યુવાને કહ્યું કે મને પણ વિચાર તો એવો જ આવી ગયો હતો કે એેને ચોપડાવી દઉં. મને મારા સંસ્કાર આડે આવે છે. હું જ મને રોકી લઉં છું. હું ડરતો નથી. બીજા મિત્રએ કહ્યું, એ જ તો ફર્ક છે. તું સાચો છે. તું પણ એના જેવો થઈ શક્યો હોત. તું એના જેવો નથી. આ વાત જ તને એનાથી જુદો પાડે છે. મહત્ત્વની વાત એ છે કે તું તારી આઇડેન્ટિટી ગુમાવતો નથી. જ્યારે આપણે એક રસ્તે ચાલી શકીએ એમ ન હોય ત્યારે આપણે આપણો રસ્તો બનાવી લેવાનો હોય છે. વહેતું પાણી જ માર્ગ બનાવી શકતું હોય છે. ખાબોચિયાનું પાણી કિનારાની બહાર નીકળી શકતું નથી. આ પાણી ગંધાઈ જાય છે. વહેતું પાણી જ નિર્મળ હોય છે. તું વહેતો રહે, માર્ગ થઈ જશે.

 

બોલી દેવું બહુ સહેલું છે. સાંભળવું અઘરું છે. જે સાચું ન હોય એ સાંભળવું વધારે આકરું હોય છે. ઘણી વખત આપણે સાંભળી લઈએ છીએ. એટલા માટે નહીં કે આપણે ખોટા હોઈએ છીએ. ઘણી વખત આપણે સાચા હોઈએ છતાં સાંભળી લેતા હોઈએ છીએ. એક માણસને ખોટા આક્ષેપો મૂકી નોકરીમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યો. બોસે એને બેફામ રીતે ખખડાવ્યો. એ માણસ એક શબ્દ ન બોલ્યો. બોસે છેલ્લે પૂછયું કે, તમારે કંઈ કહેવું છે? એ યુવાને એક જ શબ્દમાં કહ્યું, ના. એ ચાલ્યો ગયો. એને ખબર હતી કે ત્યાં કંઈ કહેવાનો મતલબ ન હતો. બીજું એ કે તેની સાથે આ છેલ્લી મુલાકાત હતી. જે થયું એ ખોટું હતું એની પણ એને ખબર હતી. તેને એની પણ સમજ હતી કે દરેક વખતે સાચું જ થાય એવું જરૂરી હોતું નથી. આપણી સામે અમુક અયોગ્ય, ખોટું અને ગેરવાજબી થતું હોય છે. આપણું શાણપણ જ્યાં કામ લાગે એમ ન હોય ત્યાંથી ખસી જવું એ પણ એક આવડત જ છે. હા, આપણને એમ થાય કે આપણે કંઈ કરી ન શક્યા. મને અન્યાય થયો છે. જોકે, આવું થાય ત્યારે એવું જ સમજવું જોઈએ કે અન્યાય પૂરો થયો. હવે મારે નવી મંજિલ તરફ ગતિ કરવાની છે.

 

સારા થવું અઘરું છે. સારાપણાનો પણ થાક લાગતો હોય છે. મારે જ બધાનું ધ્યાન રાખવાનું? દરેક વખતે મારે જ ફાયર ફાઇટરનું કામ કરવાનું? હા, કરવું પડતું હોય છે. અમુક માણસનું સર્જન જ અમુક કર્તવ્ય માટે થયું હોય છે. એને ગમે કે ન ગમે એણે સારા બની જ રહેવું પડતું હોય છે, કારણ કે એ ખરાબ થઈ શકતાં જ નથી. તમે જે થઈ શકો એમ ન હોવ એ થવાનો તમારે પ્રયત્ન પણ ન કરવો જોઈએ. એક માણસ ફિલોસોફર પાસે ગયો. તેણે કહ્યું કે હું તંગ આવી ગયો છું. મારી સમજ જ બોજ બની ગઈ છે. હું ડાહ્યો છું એનો મતલબ એવો કે બધા મન ફાવે એમ જ કરે? ફિલોસોફરે કહ્યું, તું પણ તને મન ફાવે એમ કરને! પેલા માણસે કહ્યું કે હું એવું નથી કરી શકતો! ફિલોસોફરે કહ્યું કે તો પછી તું જે કરે છે એ જ કરતો રહે. સારાપણાની પણ ફરિયાદ ન કર. તું બદલી નથી શકવાનો. કોઈ બદલી શકતું નથી. હું પણ ક્યાં બદલી શકું છું. હું જે કરું છું એના સિવાય બીજું કંઈ ન કરી શકું.

 

દરેક માણસ જે કામ કરતો હોય છે એ છોડીને એને બીજું કામ કરવાનું મન થતું જ હોય છે. નોકરી કરતા હોય એને ધંધો કરવાનું મન થતું હોય છે. બિઝનેસ કરતા હોય એને એવું થતું હોય છે કે આના કરતાં નોકરી સારી. નોકરીનો સમય પતે એટલે ખંખેરીને ઊભા થઈ જવાનું. આવા વિચાર કરીને ઘણા લોકો જોખમ પણ કરતાં હોય છે. અમુક લોકો સફળ પણ થાય છે. જોકે, આવા લોકોની ટકાવારી બહુ ઓછી હોય છે. મોટાભાગે તો છેલ્લે એને એવું જ થતું હોય છે કે જે કરતા હતા એ જ સારું હતું. એક મિત્રએ સરસ વાત કરી કે, મેં નક્કી કર્યું છે કે હું જે કરું છું, એ જ કરતો રહીશ, કારણ કે મને બીજું કંઈ આવડતું નથી. જે આવડતું નથી એ નવેસરથી શીખવા કરતાં અત્યારે જે આવડે છે એ જ કરું એ બહેતર છે. ઘણાં બધાં એવાં તત્ત્વો હોય છે જે આપણા લોહીમાં હોય છે. આપણા જિન્સ સાથે એ જડાઈ ગયા હોય છે. એનો મતલબ જરાયે એવો નથી કે કોઈ સાહસ ન કરવું કે જે આવે એ બધું સહન કરી લેવું. વિચાર એટલો જ કરવાનો કે જે થઈ રહ્યું છે એ મારી પ્રકૃતિને માફક આવે એવું છે? માણસ પોતાની પ્રકૃતિ વિરુદ્ધ કરવા જાય ત્યારે એ થાપ ખાઈ જતો હોય છે. તમારી ભૂમિકા તમે નક્કી કરો અને તેને વળગી રહો. તમે તમારી જાતમાં જ જુઓ કે તમારી અંદર શું ઇનબિલ્ટ છે. જે ન હોય એ કરવા ન જાવ. સંસ્કાર પણ તમારી અંદર એવા સ્થપાઈ ગયા હોય છે જેને તમે છોડી શકતા નથી. એને છોડવાના પ્રયત્નો પણ ન કરો.

 

તમારા સંસ્કાર, તમારી સમજણ અને તમારી આવડત જ્યારે પણ આડી આવતી હોય ત્યારે એને આવવા દો. એ જ તમને ખોટા માર્ગે જતાં રોકશે. દુનિયા એવી છે કે આપણને ક્યારેક એવું લાગે કે સારા થવાનો કોઈ મતલબ નથી. સારાનો જમાનો જ નથી. સારા થઈને મેં શું મેળવી લીધું? સારા થઈને આપણે શું મેળવ્યું તેનો આપણને અંદાજ નથી હોતો. આપણે ઘણું મેળવ્યું હોય છે. આપણે જે મેળવ્યું હોય છે એની દુનિયાને તો ખબર હોય જ છે. બીજું કંઈ નહીં તો બધાને એટલી તો જાણ હોય જ છે કે એ સારો માણસ છે. તમારાથી કોઈ ડરે નહીં તો કંઈ નહીં પણ તમારી શરમ રાખે અથવા તો તમને આદર આપે તો માનજો કે તમે ઘણું મેળવ્યું છે. સાચી તાકાત, ખરી શક્તિ અને યોગ્ય સત્તા એ જ છે જે આપણને લોકોની નજરોમાં ઉપર ઉઠાવે. આદરપાત્ર થવાનું બધાના નસીબમાં નથી હોતું. સંસ્કાર જ માણસને સજ્જન બનાવતા હોય છે. ટૂંકા રસ્તા હંમેશાં જોખમી હોય છે. લાંબા રસ્તે ચાલવું વધુ પડે છે પણ જ્યારે મંજિલે પહોંચીએ છીએ ત્યારે આપણા રસ્તે ચાલ્યાના આનંદનો અદ્ભુત અહેસાસ થતો હોય છે.

 

 

છેલ્લો સીન : 

 

કોઈ પણ સ્થિતિમાં હતાશ ન થાવ. ક્યારેક ક્યારેક ચાવીના ઝૂડામાંની છેલ્લી ચાવી તાળું ખોલી દે છે. -અજ્ઞાત

 

બ્લોગ લીંક : http://krishnkantunadkat.blogspot.co.uk/

સાભાર :  શ્રી કૃષ્ણકાંત ઉનડકટ  –  email :  [email protected]

(‘સંદેશ’, સંસ્કાર પૂર્તિ, તા. 8 માર્ચ, 2015. રવિવાર. ‘ચિંતનની પળે’ કોલમ)

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : [email protected]

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  contact /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

 

પસંદગી … (રચના) …

પસંદગી …  (રચના) …

– અર્ચિતા દીપક પંડ્યા 

 

મિત્રો, આજે આપણે ફરી એક વખત સુ.શ્રી અર્ચિતા દીપક પંડ્યા (અમદાવાદ) ની રચના માણીશું …   રચના ના પ્રતિભાવ બ્લોગ પોસ્ટ મૂકી આભારી કરશો …

 

 

ARCHITA.1

 

 

શીર્ષક ::::: પસંદગી ::::::

 

 

પસંદગી એવી કરું છું, જિંદગીને બંદગી ગણું છું .
હર એક મુકામને હંમેશા આશીકીથી માણુ છુ.

ચોઘડિયા,મુહુર્તને વણ જોઈતી આશંકા ગણું છું,
અંતરના અવાજને જ અનુપમ આસ્થા માનું છું.

કોઈ ગેરવર્તનના આવર્તનનેય લાચારી માનું છું,
એની તાસીરનો ગણી હાથ માફી આપી દઉં છું.

તું ચીંધે જે મને તે કર્મને,વેદની ઋચા માનું છું,
જેનાથી રહે કાયમી કુણું દિલ એને ધર્મ ગણું છું.

પ્રેમ પ્રગટાવી જાતથી અહી તને બધે ખોળું છું,
આ ઇબાદતથી મને મળશે જ આશા રાખું છું.

 

 

   –   અર્ચિતા દીપક પંડ્યા 

 

 

 

પરિચય :

archita pandiya photoશ્રીમતી અર્ચિતા દીપક પંડ્યા
રહેવાસી : અમદાવાદ
શિક્ષા : સનાતક (અંગ્રેજી વિષય સાથે) રાજકોટ,મહિલા કોલેજ
શોખ : વાચન, લેખન, સાહિત્ય ને લગતી રચનાત્મક પ્રવૃત્તિ
કાર્ય : ચોથી જાગીર અને પોલીસ, પબ્લિક મીડિયામાં સમયાંતરે લેખ પ્રસિદ્ધિ ; સીરીયલ સપ્તપદી ના સંવાદ લેખન :

                                     સંપર્ક : ફેસબુક,ગુગલ +,વોટ્સ એપ, http://architadeepak.tumblr.com/  

                          બ્લોગ લીંક : pathey: Pasandagi 
                                                  http://architapandya.blogspot.co.uk/
                                    email: Archita Pandya <[email protected]>

 

 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email: [email protected]

 

આજની પોસ્ટ આપને પસંદ આવી હોય તો, જરૂરથી  આપના પ્રતિભાવ બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકી આભારી કરશો.  બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  contact /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

આ માન્યતાઓ ક્યાંથી જન્મી કહો જોઇએ ? …

આ માન્યતાઓ ક્યાંથી જન્મી કહો જોઇએ ? (સતરંગી) …

સતરંગી : રશ્મિન શાહ

 

 

 hair cutting

 

 

માન્યતાઓ કોઈ વખત અંધશ્રદ્ધાનું રૂપ લઈ લેતી હોય છે. ભારતમાં આવી જ અનેક માન્યતાઓ છે કે જેની માટે કોઈ પણ જાતનાં તર્ક કે દલીલ કર્યા વિના એને સ્વીકારી લેવામાં આવી છે.  આ માન્યતાઓ માનવામાં આવે તો એમાં કંઈ ખોટું નથી, પણ જો માન્યતા પાછળની વાત કે એનો તર્ક ખબર ન હોય તોપણ એને બહુ જ અંગત રીતે સ્વીકારી લેવામાં આવે તો ચોક્કસપણે અર્થહીન છે. મનમાં ઘર કરી ગયેલી અને અજાણતા જ જીવન સાથે વણાઈ ગયેલી આ નવ માન્યતા અને એ નવ માન્યતાની પાછળ જોડાયેલો તર્ક જાણવા જેવો છે.

 

સાંજે સાવરણી નહીં કાઢો …

 

સંધ્યા સમયે ઘરમાં ઝાડુ ન કાઢવું જોઈએ એવું લગભગ તમામ લોકો સાંભળી ચૂક્યા હશે. સાથોસાથ એ પણ સાંભળી ચૂક્યા હશે કે જો સંધ્યા સમયે ઝાડુ કાઢવામાં આવે તો ઘરમાંથી બરકત જતી રહે. બરકત, સંપત્તિ અને શ્રીમંતાઈ જતી રહે એ કોને પાલવે? સાંભળવામાં આવેલી આ માન્યતાને આ જ કારણે નેવું ટકા લોકો દૃઢપણે પાળી પણ રહ્યા છે. આ માન્યતામાં પાળે કે માને એની સામે કોઈ વિરોધ નથી, પણ હકીકત એ છે કે આ માન્યતાની પાછળ જે સામાન્ય વાત જોડાયેલી છે એને જાણવાની કોશિશ ક્યારેય કોઈએ કરી નથી.

 

હકીકત એ છે કે આ માન્યતા અઢારમી અને ઓગણીસમી સદીના કારણે જન્મી છે.  એ સદીમાં ઇલેક્ટ્રિસિટી હતી નહીં. પરિણામે એવું બનતું કે રાતના ઘરમાં અંધકાર હોય.  સૂર્યાસ્ત થયા પછી જો હવે સાવરણી કાઢવામાં આવે તો થાય એવી પરિસ્થિતિ કે નીચે પડેલી કીમતી ચીજવસ્તુ પણ સાવરણી સાથે કચરામાં ચાલી જાય. બેચાર રાજવી પરિવાર સાથે એવું બની ગયું એટલે એ રાજ્યમાં સૂર્યાસ્ત પછી સાવરણી ન કાઢવાનો શિરસ્તો થઈ ગયો, પણ આ શિરસ્તો આગળ જતાં પ્રથા અને પછી માન્યતામાં ફેરવાઈ ગયો, જે આજ સુધી ચાલુ છે.

 

મંગળવારે હેરકટિંગ નહીં …

 

શનિવારે વાળ ન કપાવવા માટે ર્ધાિમક કારણ આપવામાં આવે છે. શનિવાર હનુમાનજીનો વાર છે અને હનુમાનજીના શરીર પર અઢળક વાળ છે.  હનુમાનજીને પ્રસન્ન રાખવા માટે શનિવારે વાળ કપાવવા ન જોઈએ એવું માનવામાં આવે છે, પણ મંગળવારે વાળ નહીં કપાવવાની પણ એક માન્યતા છે. આ માન્યતા પાછળ કયું લોજિક ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે એના વિશે માંડ આંગળીના વેઢે ગણી શકાય એટલા લોકોને ખબર હશે.  આ માન્યતા પણ અઢારમી સદીના કારણે પડી છે.

 

રવિવારે રજા છે એ તો જગજાહેર છે.  અઢારમી સદીમાં એવો નિયમ હતો કે રવિવાર આવે એટલે ખેડૂતો અને ખેતમજૂરો પણ રજા પાળતા.  રવિવારની રજામાં સામાન્ય રીતે એદી થઈને આરામ કરવામાં આવે અને સોમવારે સવારે જાતે જ વાળ કાપીને કે દાઢી કરીને કામે લાગવામાં આવે. જો સોમવારે આ કામે જાતે કર્યું હોય તો સ્વાભાવિક રીતે મંગળવારે ઘરાકી ઓછી રહે અને જો ઘરાકી ઓછી રહે તો શું કામ વાળંદ કામે આવે.  બસ, મંગળવારે દુકાન બંધ રાખવાની અને હજામતમાં રજા રાખવાની પ્રથા પડી જે પછી કાયમી થઈ ગઈ. મંગળવાર અને હેરકટિંગને કંઈ નિસબત નથી. જો કોઈ કટિંગ કરાવવા ઇચ્છે તો એની પાછળ ક્યાંય ધર્મ પણ આવતો નથી અને ક્યાંય ભૂતપ્રેત પણ જોડાયેલાં નથી પણ બસ, માન્યતા છે એટલે એનું પાલન કરવામાં આવે છે.

 

સંધ્યા પછી પાન નહીં તોડો …

 

ઝાડ, પાન કે ફૂલ નહીં તોડવાં એ સારી વાત છે, પણ આપણને હંમેશાં એવું કહેવાતું રહ્યું છે કે, સંધ્યા પછી ઝાડ, પાન, ફૂલ તોડવામાં આવે તો પાપ લાગે.  સાવ ખોટી માન્યતા છે આ.  સંધ્યા સમયે પાન-ફૂલ તોડવાને ક્યાંય પાપ કે ધર્મ સાથે સંબંધ નથી.  હકીકત એ છે કે ઝાડ-પાન અને ફૂલમાં થતાં સાઠ ટકાથી વધુ જંતુઓ એવા છે કે જે અંધકારમાં બહાર આવે છે.  આ ઉપરાંત અમુક નાગ અને સાપ પણ એવા છે કે જે અંધારા વચ્ચે બહાર આવે છે.  આ જ કારણે એવું કહેવામાં આવતું કે સંધ્યા સમયે આ કોઈ વૃક્ષને અડકવું કે તોડવું નહીં.  સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ કહેવાયેલી આ વાતને ધીમે ધીમે માન્યતામાં ફેરવી લેવામાં આવી અને તેની સાથે ધીમેકથી પાપ અને પુણ્યનો હિસાબ પણ જોડી દેવામાં આવ્યો.

 

હા, એ વાત હકીકત છે કે જો એ તોડવાનું શક્ય હોય તો ટાળવું જ જોઈએ અને પર્યાવરણની રક્ષા કરવી જોઈએ, પણ જો પર્યાવરણની વાત કરતાં હોઈએ તો આ વાતને માત્ર રાત પૂરતી સીમિત રાખવાને બદલે એને ચોવીસે કલાક સાથે જોડી દેવી જોેઈએ.

 

સ્મશાનથી પાછાં આવ્યા પછી સ્નાન  …

 

ધર્મ કે પાપપુણ્ય સાથે આ વાતને કોઈ સંબંધ નથી, પણ હકીકત એ છે કે સ્મશાને ત્યારે જ જવાનું બનતું હોય જ્યારે સાથે ડેડબોડી હોય અને જો ડેડબોડીની નજીક ગયા હોઈએ તો એમાંથી થતું ઈન્ફેક્શન અસર કરે એ પહેલાં શરીર સાફ કરી લેવું જોઈએ અને એ જ કારણે આ માન્યતા પડી કે સ્મશાનથી પાછાં આવ્યા પછી તરત જ નાહી લેવું જોઈએ.  આ માન્યતાની સાથે જોડાયેલી એક હકીકત એ પણ હતી કે ઘર સુધી જવું જ નહીં અને સ્મશાને જ નાહી લેવું જેથી ઘરમાં પણ એ જર્મ્સ પહોંચે નહીં અને ઘરમાં રહેલા આબાલવૃદ્ધને એનું ઈન્ફેક્શન લાગે નહીં. 

અલબત્ત, આ માન્યતાને પાળેલી રાખવામાં કોઈ વાંધો નથી, કારણ કે એ સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલી છે અને સ્વાસ્થ્યનો મુદ્દો હોય તો એ હંમેશાં અગ્રીમ રહેવો જોઈએ, પણ માન્યતા સાથે જોડાયેલી વાસ્તવિકતાને યોગ્ય રીતે જાણવી જોઈએ એ પણ એટલું જ સાચું છે.

 

નિમક હાથોહાથ ન આપો …

 

ફરી એક માન્યતા અને એ માન્યતા સાથે જોડાયેલું સાયન્સ. અલબત્ત, આ સાયન્સમાં યોગનો ભાર છે. 

 

એવું કહેવાતું રહ્યું છે કે નમક હાથોહાથ આપવામાં આવે તો જેને નમક આપવામાં આવ્યું હોય એની સાથે ઝઘડા થાય, પણ હકીકત જુદી છે.   હકીકત એ છે કે, આ માત્ર માન્યતા જ છે જે સાવ ખોટી છે.  સાયન્સ અને યોગવિજ્ઞાાનના આધારે આ માન્યતા પડી છે.  વાત સમજવા જેવી છે. જેમણે કોઈને સામાન્ય જ્ઞાાન છે એ સૌને ખબર છે કે નિમક એ વિદ્યુતનું વાહક છે.  જો નમક હાથોહાથ આપવામાં આવે તો એમાં ઊર્જા જોડાય છે, જે ઊર્જા વાહક બનીને જેને નમક આપવામાં આવ્યું હોય તેના હાથમાં પહોંચે છે. યોગવિજ્ઞાાનમાં કહેવાયું છે કે ઊર્જા નકારાત્મક અને હકારાત્મક હોય છે.  જો કોઈ વ્યક્તિમાં નકારાત્મક ઊર્જાનું પ્રમાણ વધારે હોય તો એ નકારાત્મક ઊર્જા સામેની વ્યક્તિને આપે અને જો કોઈનામાં હકારાત્મક ઊર્જાનું પ્રમાણ વધુ હોય તો એ હકારાત્મક ઊર્જા વધુ આપે.  કોઈની નકારાત્મક ઊર્જા ક્યારેય લેવી નહીં એવી સલાહ સાથે યોગસાધકોએ જ એ વાત સ્પષ્ટ કરી હતી કે મીઠું ઊર્જાનું વાહક છે એટલે ક્યારેય હાથોહાથ આપવું નહીં. 

 

આ માન્યતાને કોણે ઝઘડા સાથે જોડી દીધી એ તપાસનો વિષય છે, પણ તે તપાસ કરવાને બદલે આપણે આ સિવાયની માન્યતાઓ હવે પછી જાણીશું …

 

ક્રમશ :

સૌજન્ય : સંદેશ દૈનિક 

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : [email protected]

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  contact /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

ઘર ઘરની કથા… વૃદ્ધોની વ્યથા …

ઘર ઘરની કથા… વૃદ્ધોની વ્યથા …

 

 

– મારા વહાલા વડીલો, વૃદ્ધો, વરિષ્ઠ નાગરિકો, પેન્શનરો, મા-બાપો સાંભળો. નિરાશ ના થશો. નોકરીમાંથી નિવૃત્ત થયા છો, જિંદગીમાંથી નહિ. નિવૃત્તિમાં પ્રવૃત્તિ માણો અને પ્રવૃત્તિમાં નિવૃત્તિ માણો. આનંદમાં રહો …

 

 

oldage

 

 

ભગવાને માણસને ૧૦૦ (સો) વર્ષનું આયુષ્ય આપ્યું છે. પહેલાં પચીસ વર્ષ રમતમાં, અભ્યાસમાં વીતે છે જે બાલ્યાવસ્થા કહેવાય છે. પછીનાં પચીસ વર્ષ લગ્નજીવન, ધન કમાવામાં, કુટુંબનું ભરણપોષણ કરવામાં વ્યતીત જાય છે જેને યુવાવસ્થા કહે છે. પછી પચાસ વર્ષ પછીની અવસ્થા પ્રૌઢાવસ્થા કહેવાય છે અને છેલ્લી અવસ્થા વૃદ્ધાવસ્થા કહેવાય છે. વૃદ્ધ વડીલ હોય છે, અનુભવી હોય છે, પરંતુ વર્તમાન સમયમાં વૃદ્ધોની હાલત સારી કે સંતોષકારક નથી હોતી. વૃદ્ધોની વેદનાઓને વાચા આપવાનો આજે એક ઉપક્રમ છે. એ વેદના સમજી વૃદ્ધોની વ્યથા દુર કરવાના પણ કરીએ.

 

આપણે ત્યાં ૬૦ (સાઈઠ) વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના માણસોની ગણતરી વૃદ્ધોમાં થાય છે. સરકારી નોકરીમાં, જાહેર સાહસોમાં, મોટાભાગના ક્ષેત્રોમાં પણ નિવૃત્તિની વય-મર્યાદા ૫૮ થી ૬૦ની હોય છે. ઉતર્યો અમલ કોડીન એ કહેવાત પછી બધે સાર્થક થતી લાગે છે. શેરડીના સાંઠાને જેમ કૂચો થઈ જાય ત્યાં સુધી રસ નીચોવી લેવાય છે – બસ વૃદ્ધોની હાલત પણ કંઈક આવી જ થાય છે.

 

કરૃણા તો એ વાતની છે કે નિવૃત્ત થયા પછી ઓફિસોની જેમ આ વૃદ્ધને ઘરના માણસો પણ પરિવારના સભ્ય માનવા તૈયાર નથી હોતા. એ માટે હરિફાઈ રીતસરની શરૃ થઈ જાય છે. ઘરનાં જ સંતાનો પછી પોતાનાં મા-બાપની કપ-રકાબીની વસ્તુની જેમ વહેંચણી કરવા મંડી પડે છે, ભલેને એ પછી ફૂટી જાય!! વૃદ્ધોની આમન્યા, મર્યાદા, શરમ રાખવી એ તો જાણે એક ભૂતકાળની બાબત બની ગઈ છે. માબાપની આજ્ઞાા પાળવી, તેમને પગે લાગવું એ જાણે કે રામાયણના શ્રીરામ પૂરતી મર્યાદિત હતી એવું લાગ્યા કરે છે, શ્રવણની કથા હવે કોઈને યાદ પણ નથી. શ્રવણની કાવડ બતાવવા આજનાં બાળકોને પ્રદર્શનમાં લઈ જવાં પડશે એવી હાલત થઈ છે! વૃદ્ધોનાં દિલ આથી જ પોકારી ઊઠે છે :

 

જીવનની સમી સાંજે, મારે જખ્મોની યાદી જોવી હતી,
બહુ ઓછાં પાનાં જોઈ શક્યો,
બહુ અંગત અંગત નામ હતાં.

 

આ વૃદ્ધો માત્ર વયોવૃદ્ધ નથી હોતા તેઓ જ્ઞાાનવૃદ્ધો, અનુભવવૃદ્ધો પણ હોય છે. પણ આજનાં સંતાનો (અપવાદરૃપને બાદ કરતાં) તો એમનાથી ય ચાર ચાસણી ચડી જાય તેવાં ચાલાક અને ચબરાક થઈ ગયાં છે. શરૃઆત કંઈક આ રીતે કરશે :   ”પપ્પા, તમે બેસો હવે, બહુ થયું. તમને આમાં કંઈ ખબર ના પડે, આમાં તમારું કંઈ કામ નહિ. જે બાપે આંગળી પકડીને જેને ભણવા માટે નિશાળે મોકલી બોલતાં શીખવાડયું એ જ છોકરાએ આજે બાપને આંગળી બતાવી ચૂપ કરી દીધા. વળી પાછો મમ્મી આગળ જશે.

 

મમ્મી… મહેરબાની કરીને તું તો વચ્ચે બોલતી જ નહિ. આ બધું તમારા જમાનામાં ચાલતું હશે. હવે જમાનો બદલાઈ ગયો છે. અત્યારે એકવીસમી સદી ચાલી રહી છે એનું તને ભાન છે? દૂધ અને શાકભાજીના મળતા પૈસામાંથી રોજ રોજ કરકસર કરી પૈસા બચાવી જેની ફી ભરી ભણાવ્યો, પોતાનું મંગલસૂત્ર ગીરવે મૂકી દીકરાને મંગલસૂત્ર પહેરનારી વહુ લાવી આપી, જેનાં બાર બાર વરસ સુધી બળોતિયાં ધોયાં એ એકવીસ વરસનો છોકરો પોતાની એકસઠ વરસની માને આજે એકવીસમી સદીના પાઠ ભણાવી રહ્યો છે!! શું જમાનો આવ્યો છે? માબાપની આંખોમાં આંસુ ન આવે તો શું થાય ?

 

”આંસુઓનાં પડે પ્રતિબિંબ,
એવાં દર્પણ ક્યાં છે?
કહ્યા વિના સઘળું સમજે,
એવાં સગપણ ક્યાં છે ?”

 

બાપ કરતાં બેટો ચડે અને ગુરુ કરતાં ચેલો ચડે એ કહેવતો તો હવે બહુ જૂની થઈ ગઈ કહેવાય. હવે ઘેર ઘેર આ નવી કહેવતો બહુ પ્રસિદ્ધ થઈ ગઈ છે : સાસુ કરતાં વહુ ચડે અને પુત્ર કરતાં પુત્રવધૂ ચડે. શું સમજ્યા? એ વખતની કોઈની લાડકોડથી ઉછરેલી લાડકવાયી દીકરી પિયરમાંથી પુત્રવધૂ બની સાસરિયામાં પગ મૂકતાંની સાથે જ તેના પતિની અંગત સલાહકાર બની જાય છે. સાસુ-સસરાને આવતાંની સાથે જ ડોસા-ડોસીનાં લેબલ લાગી જાય છે. વાર્તાની ટ્રેજેડી કંઈક આ રીતે આકાર લેવાનું શરૃ કરી દે છે.

 

”કહું છું, સાંભળો છો ?  ક્યાં ગયા ?   હા – જુઓ – હું તમને શું કહેતી હતી ?  હા… યાદ આવ્યું.   જુઓ-આટલાં બધાં માણસોની રસોઈ મારાથી નહીં થાય. કપડાં, વાસણ ધોઈ ધોઈને હું તો થાકી જઉં છું ભઈ સાબ. તમારામાં તો બળ્યું કંઈ અક્કલ જ નથી. આ મમ્મી-પપ્પાને કહી દેજો… એક ખૂણામાં પડયાં રહે. કચ કચ બહુ ના કરે. હું રોટલી કરું ત્યાં સુધી આ ટીનિયાને હીંચકો નાખતાં શું જોર આવે છે? દૂધ અને શાકભાજી લેવા જતાં શું ચૂંક આવે છે? બસ – બેઠાં બેઠાં રોટલા તોડતાં આવડયું છે. મારાથી હવે આ ઘરમાં એક મિનિટ પણ નહિ રહેવાય. ચાલો બીજે રહેવા. આજે જ ભાડાનું મકાન લઈ લો કાં તો આ તમારાં માબાપને વૃદ્ધાશ્રમ ભેગાં કરી દો. કહી દઉં છું હા. નહીંતર મારા જેવી કોઈ ભૂંડી નથી. હા… થોડા સમય પહેલાં મા-બાપને ચૂપ કરી દેતો પુત્ર પોતાની બૈરી આગળ કૂતરાની જેમ પૂંછડી પટપટાવતો થઈ જાય છે. પાસે નહીં કોડીન ઊભી બજારે દોડી. શું હાલત થાય. ઘેર ઘેર માટીના ચૂલા. ઘર ઘરકી કહાની. જો તમારા ઘરમાં આવા સંવાદ ના સંભળાતા હોય તો તમે બહુ જ નસીબદાર છો !!

 

પિયરમાંથી સાસરે આવેલી એ પુત્રવધૂ એ પણ ભૂલી જાય છે કે એનાં માવતર આવી જ કોઈ વહુ આગળ લાચારી ભોગવી રહ્યાં છે? લાચાર, મજબૂર મા-બાપ ધર્મસંકટમાં મૂકાઈ જાય છે. હવે ભેગાં રહે છે તો સંતાનો દુઃખી થાય છે, જુદાં જાય તો પોતે દુઃખી થાય છે. પિતાનો પ્રેમ અને માનું હેત સંતાનો સુખી થાય એ માટે વૃદ્ધાશ્રમનો સ્વીકાર કરી લે છે. હૈયું દુઃખી થાય છે પણ આખરે હેત જીતી જાય છે !!

 

…અને પછી ટ્રેજેડીની શરૃઆત થાય છે. આની પાછી ફિલ્મો બને છે. સંતાનોએ બગાડેલાં કપડાં જાહેરમાં ધોવાય છે. ”બાગબાન” જેવી ફિલ્મ સુપરહીટ બની હાઉસફુલ જવા લાગે છે. હોંશે હોંશે લોકો જોવા જાય છે. યુવાનો તો પાછા પોરસાય છે. ભાઈલા. આ તો બેઠી આપણી જ સ્ટોરી છે. આપણે આખેઆખો પરિવાર આમાં એક્ટિંગ કરે છે. ઘેર ઘેર જાહેરાત થાય છે. બાગબાન જોયું? ભઈ! હવે તારી કથા બંધ કર… ને… તારાં માવતરને વૃદ્ધાશ્રમમાંથી ઘેર લઈ આય… તારા આ હર્યાભર્યા બગીચાના અસલી માલિક એ છે. એમના જ બગીચાનું તું એક ફૂલ છે… એમના વગર આ તારી વસંતઋતુ પાનખર થઈ જશે અને તું ઊડી જઈશ તો પછી શોધ્યો ય નહિ જડું. શું સમજ્યો ?

 

આજનાં સંતાનોને આ શું થઈ ગયું છે ?  એસ.ટી. બસ, રેલવેમાં જગાના અભાવે લાકડીના ટેકે ઊભા રહેતા પિતા સમાન કોઈ વૃદ્ધને બદલે કોલેજિયન યુવતીને ફટાફટ ઊભા થઈ જગા આપનારાની સંખ્યા વધતી જાય છે. હવે કોઈ માબાપને સવારે ઊઠીને પગે લાગવામાં સંતાનોને શરમ આવે છે. કોઈએ સાચું જ કહ્યું છે કે પહેલાં સંતાનો માબાપને પગે લાગતાં હતાં હવે માબાપ સંતાનોને પગે પડે છે.

 

ખુદા તારી કસોટીની પ્રથા
સારી નથી હોતી,
અહીં જે સારા હોય છે તેની દશા સારી નથી હોતી.

 

આજનાં આધુનિક સંતાનોની પોતાનાં માબાપ પ્રત્યેની લાગણીની ભીનાશ કોમ્પ્યુટર, મોબાઈલ, ઈ-મેઈલ, ફેસબુક, ટ્વીટર, ઈન્ટરનેટ, સીડી, ડીવીડી, હુક્કાબાર, મોલ, ફેશન, ગુટખા, ગર્લફ્રેન્ડ-બોયફ્રેન્ડ, ટીવી, ખરાબ સોબત, અતિ આધુનિક બતાવવામાં બાષ્પીભવન થાય એમાં કોઈ નવાઈ નથી. કેટલાં સંતાનો પોતાના મોબાઈલમાં મા-બાપના ફોટા રાખે છે? આધુનિક ઈલેકટ્રિક ઉપકરણનો ઉપયોગ આવકાર્ય છે પણ દુરુપયોગ વિનાશ નોંતરે છે. સોનાની કટારી કેડે ખોસાય, પેટમાં ના ખોસાય. પણ આપણું સાંભળે કોણ ?

 

આપણે ત્યાં આવાં ઘણાં કારણોસર વરિષ્ઠ નાગરિકોની હાલત કનિષ્ઠ હોય છે. નાની ઉંમરમાં લગ્ન થયાં હોય, સંતાનોના ઉછેરની જવાબદારી, અભ્યાસનો ખર્ચ, પછી સંતાનોનાં લગ્ન, પરિવારના ભરણપોષણનો ખર્ચ, ઓછી આવક, કારમી મોંઘવારી, પાછલી ઊંમરે દેવું કરી, લોન લઈ પોતાનું મકાન બનાવ્યું હોય, હપ્તા ચાલુ થઈ ગયા હોય, સંતાનો કમાતા ના હોય, કમાતા હોય તો ધંધામાં દેવું કરી બેઠા હોય એમાં મા-બાપની તબિયત સારી રહેતી ના હોય, આ ઉંમરે નોકરી-મહેનત થઈ શકતી ના હોય ત્યારે જિંદગી પરવશ, પરાધીન થઈ જાય છે, કહ્યું છે કે :

 

આદમીની એ મુસીબત
મોતથી પણ છે વિશેષ;
જિંદગી પોતાની જ્યારે,
પારકી થઈ જાય છે !!

 

મારા વહાલા વડીલો, વૃદ્ધો, વરિષ્ઠ નાગરિકો, પેન્શનરો, મા-બાપો સાંભળો. નિરાશ ના થશો. નોકરીમાંથી નિવૃત્ત થયા છો, જિંદગીમાંથી નહિ. નિવૃત્તિમાં પ્રવૃત્તિ માણો અને પ્રવૃત્તિમાં નિવૃત્તિ માણો. આનંદમાં રહો. એકાદ મનગમતો શોખ (હોબી) કેળવો. લેખન, વાચન, સંગીત, બાગકામ, ધ્યાન વગેરે અત્યારે જે સ્થિતિ છે તે સર્વશ્રેષ્ઠ છે એવું માની જીવો. આથી પણ ખરાબ થઈ શક્યું હોત – જે નથી થયું તે માટે ભગવાનનો આભાર માનો.

 

સાત્ત્વિક ભોજન લો. ભક્તિ સભર ભજન કરો. વાતે વાતે ઓછું ના લાવો. અપેક્ષાઓ ઘટાડો. સંતોષી બનો. ક્રોધ ના કરો. કોઈનું કંઈ ઉછીનું ના વહોરી લો. રોજ અર્ધો કલાક ચાલવાનું રાખો. જીભના ચટાકા ઓછા કરો. બોલવાનું ઓછું કરો. મૌન ભેગું કરે છે, વાણી વહેંચી દે છે. માગ્યા વગર કોઈને સલાહ ના આપશો. આમંત્રણ વગર કોઈના ઘેર જશો નહિ. ભૂતકાળ વાગોળશો નહિ. નકારાત્મક ના બનો, બની પોઝીટીવ. હિંમતે મર્દા તો મદદે ખુદા.

 

આપણી મૂડી આપણી પાસે જ રાખવી. મહેરબાની કરીને છોકરાંને બધું આપી ના દેતા. સમય આવ્યે જ આપજો. ઘરની ચાવી તમારી પાસે જ રાખજો. સંતાનોને એટલાં બધાં લાયક ના બનાવશો કે એ તમને નાલાયક સમજે. તમે તો સમજુ છો, મુમુક્ષુ છો અનુભવી છો. સાચી શ્રદ્ધા રાખો, કર્મ કર્યે જાવ. ભગવાન બધું સારું કરશે. અને હા યુવાનો… યાદ રાખજો. તમે સદા જુવાન નથી રહેવાના. તમે આજે જેવું માબાપને માન આપશો તો તમારાં છોકરાં પણ તમને માન આપશે. કરશો તેવું પામશો-વાવશો તેવું લણશો. નહિંતર પછી યાદ રાખજો :

 

પીંપળ પાન ખરંતાં,
હસતી કુંપળિયાં,
અમ વીતી તુજ વીતશે,
ધીરી બાપુડિયાં.

 

 

– પી.એમ. પરમાર

 

સાભાર : 

સૌજન્ય : ગુજરાત સમાચાર  ….

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : [email protected]

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  contact /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

આયુર્વેદનું કંદ ઔષધ મૂળા (આરોગ્ય અને ઔષધ) …

આયુર્વેદનું કંદ ઔષધ મૂળા (આરોગ્ય અને ઔષધ) … 

આરોગ્ય : વૈદ્ય પ્રશાંતભાઈ ગૌદાની

 

 moola

   

ગુજરાતીમાં મૂળા, હિન્દી-ઉર્દુમાં મૂલી, ફારસીમાં તુરબ, સંસ્કૃતમાં મૂલક, અરબીમાં ફજલ, અંગ્રેજીમાં Radish કહેવાય છે. 

 

ભાજી મૂળા અમે, તો પછી તું વળી કઈ વાડીનો મૂળો ?   જેવી કેહવતો વડે મૂળો સમાજ જીવન સાથે વણાઈ ગયો છે.

 

મૂળાનું સંસ્કૃત નામ મૂલક અર્થાત જમીનમાં કંદ રૂપ એવો થાય છે. મૂળા બે જાતના મળે છે. નાના કદના અને મોટા કદના.  મોટા કદના મૂળાઓ મારવાડી મૂળા તરીકે ઓળખાય છે. સામાન્ય રીતે મૂળા સફેદ કંદવાળા હોય છે. છતાં પશ્ર્વિમના દેશોમાં લાલ રંગ હોય તેવા કંદના મૂળા પણ જોવા મળે છે. તેથી તેને અંગ્રેજીમાં રેડીશ કહેવાય છે. મહારાષ્ટ્રમાં પણ લાલ રંગના અને ગાજરને મળતા મૂળા થાય છે. તેને ‘શેંડી મૂળા’ કહે છે.

 

મૂળાના કંદ, પાન, ફૂલ અને શીંગો વાપરવામાં આવે છે. મૂળાની શીંગો મોગરી તરીકે ઓળખાય છે. માગશરમાં મૂળા ખાવ એવું લોક જીભે કહેવાય છે. તેમાં તથ્ય એ છે કે મૂળા ગરમ છે અને માગશર મહિનો એ અત્યંત ઠંડીનો મહિનો હોવાથી આ મૂળાની ગરમી નુક્સાન કરતી નથી. બાકી મૂળા તો હવે લગભગ બારે માસ મળે છે. આયુર્વેદમાં મૂળાની જે વાત છે તે બાલ મૂલક (કૂણા મૂળા) છે.

 

રાસાયણિક ઘટકો : ૧૦૦ ગ્રામ મૂળામાં માત્ર ૧૭ કેલરી છે. મૂળામાં કાર્બોહાઈડ્રેટ, થોડી માત્રામાં પ્રોટીન, વીટામીન ‘એ’, વીટામીન ‘સી’, વીટામીન ‘બી-૧’, ‘બી-ર’ વિગેરે સારા પ્રમાણમાં હોય છે. લાલ મૂળામાં વીટામીન ‘સી’નું પ્રમાણ સફેદ કરતાં વધુ હોય છે. તે ઉપરાંત કેલ્સિયમ, ફોસ્ફરસ, આયર્ન મેગ્નેસિયમ, સોડિયમ, કલોરીન, વિગેરે હોય છે. તેના બીયામાં બ્રોડ સ્પેકટ્રમ એન્ટી બાયોટિક (જીવાણું નાશક એન્ટી બાયોટીક) માઈક્રોલાઈસીન હોય છે. જે ટી.બી.ના જંતુઓનો નાશ કરવા માટે અક્સીર છે.

 

નાના મૂળા સ્વાદમાં તીખા, રૂચિવર્ધક, ગરમ, ગ્રાહિ, અગ્નિપ્રદિપક, પાચક, ત્રિદોષનાશક છે. તે અર્શ (હરસ), તાવ, કંઠના રોગો અને આંખના રોગોમાં હિતકારી છે. મોટા મૂળા ગરમ, રૂક્ષ અને ભારી છે. પાકા અને જુના મૂળા ત્રિદોષકારક છે. સુકાયેલા મૂળા કફ-વાત નાશક છે. મૂળાની ભાજીનો રસ મુત્રલ, સારક અને પથરીના દર્દી માટે પથ્ય છે. તેના ફુલ કફ અને પિત્તનાશક છે. મોગરી થોડીક ગરમ, કફ તથા વાયુ નાશક છે.  મહર્ષિચરકે હરસ – મસાના ઉપાય માટે મૂળાનો ઉપયોગ બતાવ્યો છે. વૈધરાજ શોઢલે મૂળાનો ઉપયોગ શરીર પર આવેલા સોજા ઉતારવા માટે ર્ક્યો છે.

 

આપણા ભારતીયોનાં પ્રિય આહારદ્રવ્યોમાં ‘મૂળા’નો સમાવેશ થાય છે. શાક અને કચુંબર તરીકે ઘણા પ્રાચીન સમયથી આપણે તેનો ઉપયોગ કરતા આવ્યા છીએ. શાકભાજી તરીકે વપરાતા આ મૂળા એક ઉત્તમ ઘરગથ્થુ ઔષધ પણ છે. આયુર્વેદમાં તેના ઔષધીય ગણોનું સવિસ્તાર વર્ણન મળે છે. આ વખતે આયુર્વેદના આ કંદ-ઔષધ વિષે સંક્ષિપ્તમાં નિરૂપણ કરું છું.

 

ફાર્મે કોપીઆના લેખક ડો. ખોરી કહે છે કે મૂળો રેચક મુત્રલ છે. પેશાબના રોગોમાં વાપરવા ખાસ ભલામણ કરી છે. સ્ટુઅર્ટ કહે છે કે પંજાબમાં મૂળાના બીજ માસિક લાવનાર તરીકે વપરાય છે.

 

અવાજ બેસી ગયો હોય અને કફવાળી ખાંસી, દમમાં રામબાણ ઈલાજ તરીકે તેનો ઉપયોગ બતાવ્યો છે. પેટમાં બળતરા, આફરો, ખાટા ઓડકાર અને અમ્લપિત્તમાં મૂળા લાભદાયક છે. અપચામાં પણ તે ફાયદો કરે છે. તેમાં મેગ્નેસિયમ હોવાથી પાચનશક્તિ સારી કરવાનું તે કામ કરે છે. મૂળાના બીજમાં બ્લીચીંગ તત્વ હોવાથી કાળા ડાઘા ફેકલ્સ વિગેરે દૂર થાય છે. કોઢમાં મૂળાના બીમાંથી બનાવેલી પેસ્ટ લાભપ્રદ છે.

 

કમળા માટે પણ મૂળો ઘણો અક્સીર ઈલાજ તરીકે જણાયો છે. તે કબજીયાત દૂર કરીને ભૂખ લગાડે છે. આમ મૂળો અનેક રીતે ઉપયોગી છે.

small moola

 

ગુણકર્મો : શિયાળાની પથ્ય ભાજીરૂપ મૂળા કારતક-માગશર મહિનામાં ખૂબ થાય છે. તેના એકથી દોઢ ફૂટ ઊંચા વર્ષાયુ-દ્વિવર્ષાયુ છોડ ભારતમાં સર્વત્ર ઊગે છે. નાના-મોટા, કાચા-પાકા સફેદ મૂળા ઉપરાંત લાલ-ગોળ જાતના મૂળા પણ જોવા મળે છે. નાના મૂળા ગુણોમાં સર્વોત્તમ ગણાય છે. મૂળાની શીંગને ‘મોગરી’ કહે છે. તેનું પણ શાક અને રાયતું થાય છે.

 

આયુર્વેદ પ્રમાણે મોટા મૂળા સ્વાદમાં તીખા, ગરમ, પચવામાં ભારે, રુચિકર્તા અને ત્રણે દોષને ઉત્પન્ન કરનાર છે, પણ તેલ કે ઘીમાં પકવીને તેનું શાક કરવાથી તે ત્રિદોષનાશક બને છે. નાના મૂળા તીખા, ગરમ, રુચિવર્ધક, પચવામાં હળવા, પાચક, ત્રણે દોષને હરનાર અને સ્વરને સારો કરનાર છે. તે તાવ, શ્વાસ-દમ, નાક અને ગળાના રોગો તથા નેત્રના રોગોને મટાડનાર છે. કુમળા મૂળા ત્રિદોષહર છે. પાકા અને ઘરડા મૂળા ત્રિદોષકારક છે.

 

અદ્યતન વૈજ્ઞાનિક મત પ્રમાણે મૂળામાં પ્રોટીન, કાર્બોહાઇડ્રેટ, કેલ્શિયમ, ફોસ્ફરસ અને લોહ પર્યાપ્ત માત્રામાં રહેલાં છે. તેમાં વિટામિન ‘એ’, વિટામિન ‘સી’, પોટેશિયમ અને સૂક્ષ્મ પ્રમાણમાં તાંબું પણ રહેલું છે.

 

ઉપયોગ :

 

આયુર્વેદના મર્હિષ ચરકે શુષ્ક-સૂકા મસામાં મૂળાનો ઉપયોગ સૂચવ્યો છે. સૂકા મૂળાને તેમણે વાયુ અને કફનો નાશ કરનાર કહ્યા છે. સૂકા હરસ-મસા વાયુ કે કફદોષને કારણે જ થાય છે, એટલે સૂકા મૂળા તેમનું અકસીર ઔષધ છે. કુમળા મૂળા પણ દોષોનો નાશ કરનાર હોવાથી મસાની તકલીફવાળાએ મૂળાની ઋતુમાં રોજ એકથી બે કુમળા મૂળાનું સેવન કરવું જોઈએ. માત્ર સૂકા મસામાં જ નહીં, દૂઝતા મસામાં પણ મૂળા પ્રયોજાય છે. કુમળા મૂળા પિત્તશામક હોવાથી રક્તસ્રાવી મસામાં પણ તે ઉપયોગી છે. મૂળાનું રોજ સેવન કરવાથી રક્તસ્રાવી મસા સાવ મટી ગયાનાં પણ ઉદાહરણ છે.

 

સૂકી ઉધરસ-ખાંસીમાં વાયુનું પ્રતિલોમન થાય છે. મૂળા વાયુનાશક તથા મળશુદ્ધિ કરનાર છે. એટલે મર્હિષ ચરકે સૂકી ખાંસીમાં મૂળાને પથ્ય ગણ્યા છે. સૂકી ખાંસીવાળા માટે કુમળા મૂળાના શાકનું સેવન લાભકારક છે. કબજિયાતમાં પણ મૂળા ફાયદો કરે છે.

 

મૂળા મૂત્રલ-મૂત્રવર્ધક હોવાથી સમ્યક્ મૂત્રપ્રવૃત્તિ કરાવે છે તથા મૂત્રાશયની શુદ્ધિ કરે છે. એટલે મૂત્રલ ઔષધ તરીકે મૂળાનો ઉપયોગ નિર્દોષ અને સસ્તો છે. મૂત્રપ્રવૃત્તિ બરાબર ન થતી હોય તેમણે મૂળાનાં પાનનો રસ ઘણો લાભદાયી છે. પથરીની શરૂઆતની અવસ્થામાં મૂળાના ઉપયોગથી પથરીને ઓગાળી શકાય છે.

 

મૂળા જઠરાગ્નિવર્ધક, આહારનું યોગ્ય પાચન કરનાર અને પોષણ આપનાર હોવાથી શિયાળામાં પથ્ય છે. શરદઋતુમાં મૂળા ખાવા હિતાવહ નથી. ભોજનની પહેલાં મૂળા ખાવાથી પિત્તને વધારે છે, એટલે ભોજનની સાથે તે ખાવા જોઈએ.

 

ઠંડીમાં ભુલ્યા વિના રોજ બળવર્ધક મૂળા ખાશો, એકવાર આ મેજિકલ ફાયદા જાણો!  …

 

 

large moola

 

ગુણધર્મ :

 

શાક અને કચુંબર તરીકે ઘણા પ્રાચીન સમયથી આપણે મૂળાનો ઉપયોગ કરતા આવ્યા છીએ. શાકભાજી તરીકે વપરાતા આ મૂળા એક ઉત્તમ ઘરગથ્થુ ઔષધ પણ છે. આયુર્વેદમાં તેના ઔષધીય ગણોનું સવિસ્તાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

 

 મૂળા ઠંડીમાં ખાવામાં આવતું એક એવું શાક છે મોટાભાગે જેનો ઉપયોગ લોકો સલાડમાં કરતાં હોય છે. જોકે બહુ ઓછા લોકો મૂળાના ગુણો અને ફાયદા જાણે છે. મૂળા ખાવાથી ચહેરાની ચમકમાં વધારો થાય છે. તેને ખાવાથી ભોજન સરળતાથી અને જલ્દી પચી જાય છે. મૂળામાં પ્રોટીન, કેલ્શિયમ, આયોડીન અને લોહ તત્વ ભરપૂર માત્રામાં હોય છે. તેમાં સોડિયમ, ફોસ્ફરસ, ક્લોરીન અને મેગ્નેશિયમ પણ હોય છે. મૂળા વિટામિન એથી ભરપૂર હોય છે. આ સિવાય પણ ઠંડીમાં સલાડ તરીકે મૂળા ખાવાથી અનેક લાભ થાય છે.

 

આયુર્વેદ અનુસાર નાના મૂળા તીખા, ગરમ, રુચિકારક, પચવામાં હલકા ત્રણે દોષને હરનાર, સ્વરને સારો કરનાર, તાવ તથા શ્વાસને મટાડનાર અને નાકના રોગ, કંઠના રોગ તથા નેત્રના રોગને મટાડનાર છે. જ્યારે મોટા મૂળા રુક્ષ, ગરમ, ભારે અને ત્રિદોષકારક છે અને એ જ મૂળા જો તેલ કે ઘીમાં પકવ્યા હોય તો તે મૂળા ત્રણે દોષનો નાશ કરે છે.

હંમેશા કૂણા અને કોમળ નાના મૂળા ખાવા જોઈએ. મૂળા ખાવાથી આહાર પ્રત્યે રુચિ વધે છે, તે પાચક છે અને જઠરાગ્નિને મજબૂત બનાવે છે તથા તે કફ અને વાયુદોષને મટાડે છે. તે પેટના કૃમિનો નાશ કરે છે. મૂળાનો રસ પીવાથી પથરી થતી નથી અને થઈ હોય તો નાશ પામે છે.

 

વૈજ્ઞાનિક મત પ્રમાણે મૂળામાં પ્રોટીન, કાર્બોહાઇડ્રેટ, કેલ્શિયમ, ફોસ્ફરસ અને લોહ પર્યાપ્ત માત્રામાં રહેલાં છે. તેમાં વિટામિન ‘એ’, વિટામિન ‘સી’, પોટેશિયમ અને સૂક્ષ્મ પ્રમાણમાં તાંબું પણ રહેલું છે.

 

૧.]  મૂળાનો કંદ સફેદ હોય છે પણ તેમાં લોહધાતુ હોવાથી તે લોહીને શુદ્ધ કરે છે અને લોહીના ઘટકોની વૃદ્ધિ કરે છે અને શરીરને તાંબા જેવું બનાવે છે. પાંડુરોગ અથવા એનિમિયાના રોગીઓ માટે મૂળા એક વરદાનરૂપ છે. 

 

૨.]  મૂળાનું સેવન કરવાથી દમ અને ઉધરસમાં રાહત થાય છે. મૂળા અતિ મૂત્રલ છે. તેનું સેવન કરવાથી મૂત્રનું પ્રમાણ વધે છે. આ કારણથી મૂત્રાશય અને કિડનીનો સોજો, પથરી, અને ક્ષાર વગેરે દૂર થાય છે. તેમજ શરીરના અન્ય સોજાને પણ દૂર કરે છે. 

 

૩.]  મૂળાનું સેવન સૂકી ઉધરસ-ખાંસીમાં વાયુને દૂર કરે છે. મૂળા વાયુનાશક તથા મળશુદ્ધિ કરનાર છે. એટલે મર્હિષ ચરકે સૂકી ખાંસીમાં મૂળાને ગુણકારી ગણ્યા છે. સૂકી ખાંસીવાળા માટે કુમળા મૂળાના શાકનું સેવન લાભકારક છે. કબજિયાતમાં પણ મૂળા ફાયદો કરે છે. 

 

૪.]  આયુર્વેદના મર્હિષ ચરકે શુષ્ક-સૂકા મસામાં મૂળાનો ઉપયોગ સૂચવ્યો છે. સૂકા મૂળાને તેમણે વાયુ અને કફનો નાશ કરનાર કહ્યા છે. સૂકા હરસ-મસા વાયુ કે કફદોષને કારણે જ થાય છે, એટલે સૂકા મૂળા અક્સીર ઔષધ છે. 

 

૫.]  હૃદય સંબંધી બીમારીથી પીડાતા લોકો અને કોલેસ્ટ્રોલના દર્દીઓ માટે મૂળાનું સેવન લાભકારક હોય છે. બ્લડપ્રેશરના દર્દીઓએ પણ નિયમિત સલાડ તરીકે મૂળાનું સેવન કરવું જોઈએ. કારણ કે બ્લડપ્રેશરની સમસ્યાને જડથી દૂર કરવામાં મૂળા કારગર સાબિત થાય છે. 

 

૬.]  મૂળાના રસમાં થોડું મીઠું અને લીંબુનો રસ મિક્ષ કરીને નિયમિત રીતે પીવાથી સ્થૂળતાથી છુટકારો મળે છે અને શરીર સુડોળ બને છે. 

 

૭.]  મૂળાના પાતળા કટકા સરકામાં નાંખીને ધૂપમાં રાખવા, તેનો રંગ બદામી થાય ત્યારે તે ખાવા, આવું કરવાથી ભૂખ ખુલે છે. મૂળાનો રસમાં મીઠું મિક્ષ કરીને પીવાથી પેટનું ભારેપણું, આફરો અને મૂત્રરોગ દૂર થાય છે. 

 

૮.]  ચામડીના નાના-મોટા રોગમાં મૂળા ખૂબ ગુણકારી માનવામાં આવે છે. ખસ, ખરજવું, દાદર જેવા રોગમાં આખા મૂળા ચાવીને ખાવાથી લાભ થાય છે. મૂળા બળવર્ધક પણ છે. 

 

ઠંડીમાં મૂળા ખાવાના છે અઢળક ફાયદા, જાણશો તો ચોક્કસ ખાશો…. 

 

મૂળા ઠંડીમાં ખાવામાં આવતું એક એવું શાક છે મોટાભાગે જેનો ઉપયોગ લોકો સલાડમાં કરતાં હોય છે. જોકે બહુ ઓછા લોકો મૂળાના ગુણો અને ફાયદા જાણે છે. મૂળા ખાવાથી ચહેરાની ચમકમાં વધારો થાય છે. તેને ખાવાથી ભોજન સરળતાથી અને જલ્દી પચી જાય છે. મૂળામાં પ્રોટીન, કેલ્શિયમ, આયોડીન અને લોહ તત્વ ભરપૂર માત્રામાં હોય છે.તેમાં સોડિયમ, ફાસ્ફોરસ, ક્લોરીન અને મેગ્નેશિયમ પણ હોય છે. મૂળા વિટામિન એથી ભરપૂર હોય છે. આ સિવાય પણ ઠંડીમાં સલાડ તરીકે મૂળા ખાવાથી અનેક લાભ થાય છે. તો ચાલો આજે જાણો એવા જ કેટલાક લાભ વિશે.

 

મૂળાના અઢળક ફાયદા જાણવા આગળ વાંચો …..

 

૧]  હૃદય સંબંધી બીમારીથી પીડાતા લોકો અને કોલેસ્ટ્રોલના દર્દીઓ માટે મૂળાનું સેવન લાભકારક હોય છે. બ્લડપ્રેશરના દર્દીઓએ પણ નિયમિત સલાડ તરીકે મૂળાનું સેવન કરવું જોઈએ. કારણ કે બ્લડપ્રેશરની સમસ્યાને જડથી દૂર કરવામાં મૂળા કારગર સાબિત થાય છે. 

 

૨]  સવારે મૂળાના પાનમાં સિંધાલું મીઠુ લગાવીને ખાવાથી મોઢામાં આવતી દુર્ગંધ દૂર થાય છે. મૂળા શરીરમાંથી કાર્બનડાઈઓક્સાઈડ નિકાળીને શરીરને ઓક્સીજન આપે છે. મૂળા આરોગવાથી દાંતના હાડકાં મજબૂત થાય છે. થાક દૂર કરવા અને સારી નીંદર માટે પણ મૂળા અત્યંત ફાયદાકારક માનવામાં આવે છે. 

 

૩]   મૂળાના રસમાં થોડું મીઠું અને લીંબુનો રસ મિક્ષ કરીને નિયમિત રીતે પીવાથી સ્થૂળતાથી છુટકારો મળે છે અને શરીર સુડોળ બને છે. મૂળાના પાન કાપીને લીંબુ નિચોવી ખાવાથી પેટ સાફ થાય છે અને સ્ફૂર્તિ અનુભવાય છે. પેટ સંબંધી રોગોમાં જો મૂળાના રસમાં આદુનો રસ અને લીંબુનો રસ મિક્ષ કરીને નિયમિત પીવામાં આવે તો ભૂખમાં વધે છે અને પેટના કૃમિ નષ્ટ થાય છે. 

 

૪]  મૂળાના પાતળા કટકા સરકામાં નાંખીને ધૂપમાં રાખવા, તેનો રંગ બદામી થાય ત્યારે તે ખાવા, આવું કરવાથી ભૂખ ખુલે છે. મૂળાનો રસમાં મીઠું મિક્ષ કરીને પીવાથી પેટનું ભારીપણું, આફરો અને મૂત્રરોગ દૂર થાય છે. 

 

૫]  મૂળાની એક વિશેષતા છે. તે કંદ હોવા છતાં તેનાં પાન અને કંદ બંને ખાઇ શકાય છે. 

 

૬]  કમળાના રોગી માટે મૂળા ઉત્તમ છે. કમળાના રોગીએ રોજ બે -એક મૂળા ચાવીને કાચા જ ખાઇ જવા. તે કમળામાં પિત્ત ઓછું કરશે. 

 

૭]  મૂળા મૂત્રલ છે. તે પેશાબ સાફ લાવે છે તેથી મૂત્રના રોગીએ તે ખાવા જોઇએ. 

 

ખીલમાં રાહત લાવે ઉત્તમ ઘરગથ્થુ ઔષધ છે ‘મૂળા’

 

૧)  આપણા ભારતીયોનાં પ્રિય આહાર દ્રવ્યોમાં ‘મૂળા’નો સમાવેશ થાય છે. શાક અને કચુંબર તરીકે ઘણાં પ્રાચીન સમયથી આપણે તેનો ઉપયોગ કરતા આવ્યા છીએ. શાકભાજી તરીકે વપરાતા આ મૂળા એક ઉત્તમ ઘરગથ્થુ ઔષધ પણ છે. આયુર્વેદમાં તેના ઔષધીય ગુણોનું સવિસ્તર વર્ણન મળે છે. 

 

૨)  દરરોજ રાત્રે સુતી વખતે મૂળના પાનનો રસ કાઢી ચહેરા પર લગાવી મસળવું. તેના પર ફરીથી રસ લગાવી સુઈ જવું અને સવારે હુફાળા પાણીથી સાફ કરવું. આમ કરવાથી ચહેરા પરનો ખીલ ૧૫ દિવસમાં જ મૂળમાંથી નાશ પામે છે. 

 

૩)  ગાજર, મૂળા અને મોગરી. ઠંડીમાં આ ત્રણે ચીજો બપોરના ભોજનમાં સૅલડ તરીકે આરોગવાથી શરીર અંદરથી સ્વચ્છ થાય છે અને તંદુરસ્તીમાં પણ ઉમેરો થાય છે.

 

મૂળ ગુણધર્મ  :

 

ગાજરમાં કૅલ્શિયમ, ફૉસ્ફરસ, લોહ, તાંબું, મૅગ્નેશિયમ જેવાં મિનરલ્સ તથા વિટામિન એ, બી૧, સી જેવાં વિટામિન્સ રહેલાં છે. પ્રોટીન અને ગ્લુકોઝ પણ સારીએવી માત્રામાં છે. ગાજર મધુર, ગરમ, તીક્ષ્ણ, અગ્નિ પ્રદીપ્ત કરનાર છે. એ રક્તપિત્ત, હરસ, સંગ્રહણી મટાડે છે. મૂળો હલકો, ગરમ, પાચક, ત્રિદોષ હરનાર, બલકારક, નેત્રરોગ ઘટાડનાર છે. ઉપરાંત દમ, શરદી અને શ્વાસના રોગોમાં પણ ફાયદાકારક છે. એ સ્વર સુધારે છે અને હરસમાં ફાયદો કરે છે. મોગરીમાં પણ પુષ્કળ માત્રામાં વિટામિન સી, વિટામિન એ અને પોટૅશિયમ હોય છે.

 

ઠંડીની સીઝનમાં આપણા શરીરનો કચરો બહાર કાઢતાં પરસેવાનાં છિદ્રો સંકોચાઈ ગયાં હોય છે. મૂળા મૂત્રલ હોવાથી શરીરનો કચરો પેશાબ વાટે નીકળી જાય છે. શિયાળામાં તંદુરસ્તી જાળવવી હોય તો આ ત્રણ ચીજોનું કચુંબર બપોરના ભોજનમાં જરૂર ખાવું જોઈએ.

 

વાં હોવાં જોઈએ ?

 

મૂળા અને મોગરીનો સ્વાદ તીખો અને તૂરો હોવાથી કોઈ પણ સૅલડમાં ઉમેરતી વખતે એને ચાખીને પછી જ એનું પ્રમાણ નક્કી કરવું. તીખાં અને કડક થઈ ગયેલાં મૂળા અને મોગરી ઉષ્ણર્વીય હોવાથી પિત્ત અને રક્તદોષ વધારે છે એટલે કે મોળાં અને ગળચટ્ટાં હોય એવાં જ મોગરી અને મૂળા કાચાં ખાવામાં વાપરવાં. લાલ ગાજર સીઝનલ હોય છે. ગાજરની અંદરનો પીળો ગર કાઢીને પછી એને સૅલડ તરીકે વાપરવાં. ત્રણેયને કાપીને કે છીણીને રાખી મૂકવાં નહીં, પરંતુ તરત જ વાપરી લેવાં.

 

કચુંબરની સામગ્રી  :

 

૧૦૦ ગ્રામ ગાજર, ૫૦ ગ્રામ મૂળાને છીણી લેવાં. એમાં ૨૫ ગ્રામ મોગરી સમારીને સૅલડ બનાવવું. એમાં ઑલિવ ઑઇલનું ડ્રેસિંગ કરી શકાય. રાઈના કુરિયા અથવા તો વાટેલું જીરું, ચપટીક સિંધવ અને લીંબુ નિચોવવું. 

કચુંબરના ફાયદા  :

 

નિયમિત આ ખાવામાં આવે તો હાથપગમાં રહેતા સાદા સોજા અને મોઢા પર રહેતી  ફેફર દૂર થાય છે. કાયમ ઝીણી શરદી કે સળેખમ રહેતું હોય, કફની ઉધરસ હેરાન કરતી હોય તો ફાયદો થાય છે. ભૂખ લાગતી ન હોય, અરુચિ રહેતી હોય, ગૅસ પેટમાં કે છાતીમાં બહુ પરેશાન કરતો હોય, પેટમાં કાયમ વાયુ રહેવાથી અર્જીણ થતું હોય તો દૂર થાય છે. બહેનોને માસિક સ્રાવ દરમ્યાન ખૂબ દુખાવો થતો હોય, વધુપડતું લોહી જતું હોય કે અનિયમિત માસિક આવતું હોય ત્યારે પા કપ મૂળાનો રસ સવાર-સાંજ પીવાથી ફાયદો થાય છે.

 

પેશાબ છૂટથી ન આવતો હોય તેમણે કાચા મૂળાનું સૅલડ બપોરના ભોજનમાં ખાવું.બાળકને રાતે પથારીમાં પેશાબ કરી નાખવાની તકલીફ હોય કે ટૉઇલેટમાં સૂતરિયા કૃમિ જતા હોય તો વધારે ગાજર નાખીને બનાવેલું સૅલડ ખાવું.

 

પેટ સાફ ન આવવાથી ખીલ થતા હોય તો રોજ રાત્રે ત્રિફળા ચૂર્ણની એક ચમચી લેવા ઉપરાંત આ સૅલડ ૧૦૦ ગ્રામ જેટલું ખાવાથી ખીલમાં ફાયદો થાય છે. આ લાંબા ગાળાનો ઉકેલ છે. એનાથી ઝટપટ ખીલ મટી જતા નથી, પરંતુ સિસ્ટમ સાફ થઈને રક્તમાં થયેલી અશુદ્ધિઓ દૂર થતાં ખીલ કાયમ માટે મટે છે.

 

મૂળા અને મોગરીમાં ગુણધર્મની ભારે સામ્યતા છે. બંને કૂણાં ખાવાથી ત્રણેય દોષને શાંત કરે છે, પાકેલાં – ઘરડા ખાવાથી ત્રણેય દોષને કોપાવે છે. માટે બંને સાવ કૂણાં જ ખાવામાં લેવાં. મૂળામાં ઔષધીય ગુણ ખૂબ છે. તેના કંદના પતીકાં કરી, તેની સૂકવણી કરી, તેને દવા તરીકે વપરાય છે.

 

કુમળા મૂળા, મોગરી બંને સ્વાદે તીખા, તાસીરે ગરમ, સ્વભાવે લૂખા, પચવામાં હલકા, ત્રિદોષશામક, અગ્નિદીપક, આહરપાચક, મળને સાફ લાવનાર, તીક્ષ્‍ણ, પેશાબ સાફ લાવનાર, જ્વરનાશક અને હિતકર છે. તે દમ-ઉધરસ, હરસ, પેશાબના રોગ, ચામડીના રોગ, લીવરના રોગ, કમળો, પેટનો દુઃખાવો, ગોળો વગેરેમાં સારા છે. કમળાના રોગમાં મૂળા સારા. પાન અને કંદ ખૂબ ચાવીને ખાવાથી પિત્ત નીકળી જઈને કમળો મટે છે. તે જ રીતે ચામડીના રોગમાં પણ આખો મૂળો ખૂબ ચાવીને ખાવાનો રાખો.

 

દૂઝતા હરસનો આ અનુભૂત પ્રયોગ છે. મૂળાના કાંદામાં ડગળી પાડી, તેમાં ફોતરાં સહિત એલચી મૂકી કાંદો બંધ કરીને, તેને આખી રાત પાણીમાં ડુબાડી રાખો. સવારે નરણે એલચીના દાણા ચાવીને ખાઈ જાવ. માત્ર ત્રણ દિવસના આ પ્રયોગથી દૂઝતા હરસ મટે છે. શીળસના રોગમાં સૂકા મૂળાનો સૂપ પીવો. કાનમાં ચાસકા મારતા હોય તો મૂંળાનો રસ ગરમ કરીને કાનમાં ટીપાં મૂકવાં. મૂળા પેશાબ સાફ લાવે છે. માગશર માસમાં તે ખૂબ ખાવા.

 

ગુણકારી મૂળા  :

 

કંદ શાક ગુણકારી હોય છે. કંદમાં મૂળાનો સમાવેશ થયો છે. મૂળા ખાવાથી અનેક લાભ થાય છે. તેમજ તે અનેક રોગોને મટાડે છે. આપણા દેશમાં પ્રાચીન યુગથી મૂળાનું સેવન કરવામાં આવે છે. ખાસ કરી ઠંડીની ઋતુમાં મૂળા ખાવાથી ખૂબ જ લાભ થાય છે. આજકાલ તો બારે માસ મૂળા મળે છે અને ખવાય પણ છે. ઘઉંના વાવેતરમાં મૂળા ઉગાડવામાં આવે તે મૂળા કલ્યાણકારી હોય છે. સામાન્ય રીતે મૂળા આહાર અને ઔષધદ્રવ્ય છે.

 

ગુણધર્મ :

 

આયુર્વેદ અનુસાર નાના મૂળા તીખા, ગરમ, રુચિકારક, પચવામાં હલકા ત્રણે દોષને હરનાર, સ્વરને સારો કરનાર, તાવ તથા શ્ર્વાસને મટાડનાર અને નાકના રોગ, કંઠના રોગ તથા નેત્રના રોગને મટાડનાર છે. જ્યારે મોટા મૂળા રુક્ષ, ગરમ, ભારે અને ત્રિદોષકારક છે અને એ જ મૂળા જો તેલ કે ઘીમાં પકવ્યા હોય તો તે મૂળા ત્રણે દોષનો નાશ કરે છે. હંમેશા કૂણા અને કોમળ નાના મૂળા ખાવા જોઈએ. મૂળા ખાવાથી આહાર પ્રત્યે રુચિ વધે છે, તે પાચક છે અને જઠરાગ્નિને વધારે છે તથા તે કફ અને વાયુદોષને મટાડે છે. તે પેટના કૃમિનો નાશ કરે છે. મૂળાનો રસ પીવાથી પથરી થતી નથી અને થઈ હોય તો નાશ પામે છે.

 

પ્રકૃતિ તો પ્રાણીમાત્ર માટે કલ્યાણકારી કાર્ય કરે છે, તેમજ પ્રકૃતિનાં રહસ્યો પણ અદ્ભુત હોય છે. જુઓ તો ખરા ! મૂળાનો કંદ સફેદ હોય છે પણ તેમાં લોહધાતુ હોવાથી તે લોહીને શુદ્ધ કરે છે અને લોહીના ઘટકોની વૃદ્ધિ કરે છે અને શરીરને તાંબા જેવું બનાવે છે. પાંડુરોગ અથવા એનિમિયાના રોગીઓ માટે મૂળા એક વરદાનરૂપ છે. મૂળાનું સેવન કરવાથી દમ અને ઉધરસમાં રાહત થાય છે. મૂળા અતિ મૂત્રલ છે. તેનું સેવન કરવાથી મૂત્રનું પ્રમાણ વધે છે. આ કારણથી મૂત્રાશય અને કિડનીનો સોજો, પથરી, અને ક્ષાર વગેરે દૂર થાય છે. તેમજ શરીરના અન્ય સોજાને પણ દૂર કરે છે. હાઇપોથાયરોડિઝમ નામનો એક ભયંકર અને અતિ કષ્ટસાધ્ય રોગ થાય છે. શરીરમાં આયોડિનની ઊણપ્ના કારણે આ રોગ થાય છે. અહીં પ્રકૃતિ મૂળાના રૂપમાં સહાય કરે છે, કેમ કે મૂળામાં પ્રાકૃતિક આયોડિન હોય છે તથા તે સોજાને પણ મટાડે છે. મૂળાનું સેવન કરવાથી થાઇરોઇડ ગ્રંથિ ક્રિયાશીલ થાય છે. તેમાં આવેલો સોજો દૂર થાય છે અને મૂળા સ્થિત આયોડિન શરીરને પ્રાપ્ત થાય છે. આ કારણોથી આ રોગ મટે છે. અમે હાયપોથાયરોડિઝમના રોગીઓને દરરોજ 1થી 2 મૂળા ખાવાનું સૂચન કરીએ છીએ. તથા અન્ય ઔષધો સાથે મૂળાનો ક્ષાર આપીએ છીએ. મૂળામાં કેલ્શિયમ ખૂબ જ હોવાથી તે દાંત અને હાડકાંને મજબૂત બનાવે છે. મૂળામાં સોડિયમ તથા ક્લોરિન હોવાથી તે શરીરના મળોને બહાર કાઢે છે. તેમાં રહેલ મેગ્નેશિયમને લીધે પાચનશક્તિ વધે છે તથા અપાચન, આફરો, ખાટા ઓડકાર વગેરે શાંત થાય છે. તેમાં વિટામિન ‘એ’ હોવાથી મૂળાનું સેવન કરવાથી આંખોની શક્તિ વધે છે, તેમાં ગંધક હોવાથી ચામડીના રોગોમાં ફાયદો કરે છે. મૂળામાં ખૂબ જ પ્રમાણમાં પાણી હોવાથી તે મેદને ઘટાડે છે; તેમજ મૂળામાં ક્ષારનું પ્રમાણ હોવાથી તે ચરબીનો નાશ કરે છે. તથા આમવાત પણ મટે છે. કારતક અને માગશર મહિનામાં ઉત્પ્ન્ન થતા મૂળાનું સેવન કરવાથી અનેક રોગો મટે છે તેમજ તે આરોગ્યપ્રદ બને છે.

 

સામાન્ય રીતે જોઈએ તો મૂળા અરુચિ, અગ્નિમાંદ્ય, યકૃતવિકાર, હરસ, ગુલ્મ, મૂત્રકૃચ્છ, પથરી, માસિકસ્રાવનો અવરોધ તથા કાનના દુખાવામાં હિતકારી છે. તેનો રસ કાનના દુખાવામાં, તેના બીજનો લેપ ચામડીના રોગોમાં તથા તેનો ક્ષાર અને સ્વરસ મૂત્રકૃચ્છ અને પથરીમાં હિતકર છે.

 

મૂળાની મોગરી થોડીક ગરમ અને કફવાયુનાશક છે. તેનાં ફૂલ કફકારક અને પિત્તજનક છે. મહર્ષિ સુશ્રુતજીએ કહ્યું છે કે મૂળાનાં પુષ્પ, પાન અને મોગરી કફ અને વાયુનો નાશ કરે છે.

 

ચરકસંહિતા તથા સુશ્રુતસંહિતામાં અનેક રોગોમાં મૂળાના ઉપયોગો બતાવ્યા છે. ખાસ કરી અગ્નિમાંદ્ય, અરુચિ, જૂની કબજિયાત, હરસ, આફરો, માસિકસ્રાવની કષ્ટતા, ગોનોરિયા, મૂત્રકૃચ્છ, પથરી, કફવાતજ્વર, શ્ર્વાસ, હેડકી અને સોજા વગેરે રોગોમાં મૂળા લાભદાયક છે. અપાચન, આફરો અને વાયુની ઉધરસમાં મૂળાનું શાક હિતકર છે. જૂના શીળસના રોગીએ સૂકા મૂળાના સૂપ્નું સેવન કરવું જોઈએ. આ પ્રમાણે મૂળા અનેક પ્રકારે ઉપયોગી થાય છે.

 

– વૈદ્ય અશોકભાઈ તળાવિયા (ભારદ્વાજ આયુર્વેદાચાર્ય)

 

મૂળા ના ભજીયા  …

 

moola bhajia

 

મૂળાને પાતળા અને લાંબા સમારો. મૂળાનાં પાનને પણ બારીક સમારો. હવે એક બાઉલમાં સમારેલા મૂળા લઈ એમાં કસૂરી મેથી, ચણાનો લોટ, હિંગ, સોડા, લાલ મરચું, લીલાં મરચાં અને મીઠું નાખી મસળો.

 

સામગ્રી  :

  બે મૂળા (પાન સાથે)

  એક ચમચી કસૂરી મેથી

  અડધો કપ ચણાનો લોટ

  એક ચમચી હિંગ

  ચપટી સોડા

  એક ચમચી લાલ મરચું

  બે બારીક સમારેલાં લીલાં મરચાં

  મીઠું સ્વાદ પ્રમાણે

  તળવા માટે તેલ

 

રીત  :

મૂળાને પાતળા અને લાંબા સમારો. મૂળાનાં પાનને પણ બારીક સમારો. હવે એક બાઉલમાં સમારેલા મૂળા લઈ એમાં કસૂરી મેથી, ચણાનો લોટ, હિંગ, સોડા, લાલ મરચું, લીલાં મરચાં અને મીઠું નાખી મસળો. જરૂર પ્રમાણે પાણી નાખી ફરી મસળો. હવે એક પેનમાં તેલ ગરમ કરો. એમાં તૈયાર કરેલા ખીરામાંથી ભજિયાં પાડી તળો. ફુદીનાની ચટણી સાથે પીરસો.

 

http://www.sukansamachar.com/

 

સાભાર : 

સૌજન્ય : સંદેશ દૈનિક ….

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : [email protected]

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  contact /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

(૧) ‘વનિતા’ … “કાકુ” તેમજ (૨) ‘ગુલાલ’ – “કાકુ” … (સ્વરચિત ગુજરાતી રચનાઓ) …

કૃતિ – (૧) ‘વનિતા’ … “કાકુ”

 

 

 
women.2
 

 

સંસ્કૃતિ અને સંસ્કારીતા ભારતની ધરોહર છે,જે વિશ્વભરમાં ફેલાયેલી છે. ભારતમાં પ્રાચીન સમયથી  સ્ત્રીને સન્માનની ભાવનાથી જોવામાં આવે છે. આપણા મહાન ગ્રંથો,વેદો, ઉપનિષદો જેવા કે રામાયણ અને મહાભારતમાં પણ નારી શક્તિનો મહિમા ઉજાગર કરવામાં આવ્યો છે. તે સમયમાં પણ સ્ત્રીઓ સાથે અત્યાચાર નહોતા થતા એવું નહોતું પણ પોતાની  અદભુત શક્તિને કારણે તે સ્ત્રીઓએ પુરુષને નમાવ્યા તો ક્યાંક તેણે પતિવ્રતા પત્ની તરીકે પતિનો સાથ આપ્યો, અગ્નિ પરીક્ષાઓ આપી તો કોઈક દ્રૌપદી પાંચ પતિની એક પત્ની તરીકે અંકિત થઈ તો તારામતી અને અરુંધતી જેવી નારીઓએ પતિના કદમ સાથે કદમ મિલાવ્યા. જ્યારે રાધા કહેવાઈ કૃષ્ણની અંતરંગા શક્તિ.

આજના સમયમાં આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિવસ ઉજવાતો હોય તો એક સવાલ ચોક્કસ થાય કે શું ભારતીય નારી  સન્માનીય અને સ્વતંત્ર છે ખરી. દર વર્ષે આપણે મહિલા દિવસે માત્ર સ્ત્રીશક્તિના ગુણગાન કરી બધું જ વિસરી જઈએ છીએ. પણ ખરા અર્થમાં  સ્ત્રીઓ સ્વતંત્ર ત્યારે જ કહેવાશે જ્યારે સ્ત્રીઓ પરના અત્યાચારો દુર થશે તેને સાચા અર્થમાં શક્તિ સ્વરૂપા તરીકે સન્માનવામાં આવશે. તો આજે તમે પણ જાણો એવી ૮ ભારતીય નારી વિશે જે પોતાની વિશેષતા, ત્યાગ ભાવના, માતૃ શક્તિ,પ્રેમની મૂર્તિ તરીકે આપણા શાસ્ત્રોમાં હંમેશા માટે અમર થઈને પૂજાતી રહી. જે નારી તમારા માટે પણ બની શકે છે પ્રેરણા સ્ત્રોત.

૧] રાધાજી – ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ માટે રાધાના પ્રેમનુ વર્ણન કરીએ તેટલુ ઓછુ છે.   ૨] દૌપદી – પૌરાણીક ગ્રંથ મહાભારતના પાંચાલ રાજાના દ્રુપદની પુત્રી અને પાંચ પાંડવોની પત્ની દ્રૌપદી.   ૩] સીતાજી – એક સ્ત્રીને સ્ત્રીત્વનું બળ આપનાર આ મહાન વિદુષી હતાં. પતિવ્રતાના પ્રતિક સમું નામ છે.   ૪] અનસૂયા – જેણે સ્ત્રી હોવાની સાથે સાથે સ્ત્રીત્વની શક્તિનો પરિચય દેવાધિદેવો ગણાતા ત્રિદેવોને પણ આપી દીધો હતો.   ૫] મંદોદરી – મંદોદરી રાવણના પ્રધાન પટરાણી હતા.  તેની ગણના શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓમાં થાય છે.  ૬] તારામતી – અહલ્યા, દ્રૌપદી, સીતા, તારા મંદોદર, આ પાંચ પુણ્યશાળી નારીઓમાં જેનું નામ લેવામાં આવે છે તે તારા એટલે સૂર્યવંશના મહાપ્રતાપી રાજા હરિશ્ચંદ્રના પત્ની. સ્ત્રીનો એક મહાનગુણ સહનશક્તિ અને તારા એટલે સહનશક્તિનો પર્યાય.  ૭] અહલ્યા – અહલ્યા ખુબ સૌંદર્યવાન સ્ત્રી હતી.  ઈન્દ્ર વગેરે દેવતા પણ તેને વરવા ઈચ્છતા હતા.   ૮] અદિતિ-દતિ – અદિતિ-દતિ અને અદિતિ દક્ષ પ્રજાપતિની પુત્રીઓ હતી.આ બંને બહેનોમાં દતિના પુત્રો દૈત્ય અને અદિતિના પુત્રો દેવ કહેવાયા.દેવો અને દૈત્યના સંગ્રામમાં દૈત્યો હણાયા.દેવોને હરાવે તેવા પુત્રો માટે દતિએ પતિની સલાહથી 100 વર્ષ સુધી ગર્ભધારણનુ વ્રત રાખ્યુ હતુ.

 

વિદુરનીતિ પણ કહે છે અને ચાણક્ય પણ કહે છે કે સ્ત્રીનું સૌથી શ્રેષ્ઠ જો કામ હોય તો તે પરિવારને ગમે તેવી પરિસ્થિતિમાં તુટવા ન દેવો. આજે કદાચ આ ગુણનો જ હ્રાસ થઈ રહ્યો છે અને તેથી પરિવારો વિખેરાઈ રહ્યા છે.

સૌજન્ય : દિવ્યભાસ્કર

 

 

 કૃતિ – (૧) ‘વનિતા’ … “કાકુ”

 

શબ્દ શબ્દ પ્રાસ પ્રાસ એવું કંઈક રમીએ ચાલ નિતા
મન મન હરખાઇએ આપણે એને સમજી ને કવિતા

ટુંકુ સિંચણ ને ઉંડો કુવો નમી નમી સિંચીએ અસ્મિતા
એમ તો હજુએ ક્યાં નથી દેતી અગ્નિપરીક્ષા સીતા

અંધકાર આવે આવે ત્યાં પ્રાર્થીએ આપણે સવિતા
તણખલું એક મળે તોય તરી લઇએ આપણે સરિતા

જન્માવીએ દેવો અને ભરી દઇએ જગતમાં અમૃતા
આ દેશમાં ફરી ફરી જનમશુ આપણે થઇને વનિતા…

 

– “કાકુ”

 

કૃતિ – (૨)   ‘ગુલાલ’ – “કાકુ”

 

 

GULAL

 

 

રેશમી સપનાને સોનેરી કોર એમાં વળી આપે ઉડાડ્યો મુઠ્ઠી ગુલાલ
પરીની પાંખે થઇ વાદળ પર સવાર ને શીશુ સૂરજે છાંટ્યો ગુલાલ

રુપેરી નગરી ને કંકુની ઢગલી કોઇ પુછે ના મને એકેય સવાલ
ફૂલોના ઝુલે, ઉપર-નીચે, ઠેસે ઠેસે મારી પાનીએ ઉતર્યો ગુલાલ

શેરડીના સાઠા શી મમતાની મીઠાશ અને આસપાસ ઉઠી ધમાલ
ચુસતા ચુબતા રસની નજાકતતાએ હોઠોમાં ભરાયો લાલ ગુલાલ

એક એક પ્રહરે પીળુડો પધાર્યો અને કરી રહ્યો કંઈ ને કંઈ કમાલ!!
સંધ્યાને સમે જો સંભળાય સુર બંસીના તો તન મન લાલ ગુલાલ

 
– “કાકુ”

kaku ઉષા દેસાઈ  – “કાકુ”
બ્લોગ લીંક : http://kaku.desais.net  
(“કાકુ”  – સ્વરચિત ગુજરાતી કવિતા નો એક બ્લોગ)
email : [email protected]

આજની પોસ્ટ ‘દાદીમા ની પોટલી’ ઉપર પુન:પ્રસિદ્ધ કરવાની તક આપવા બદલ અમો “કાકુ”  – શ્રીમતિ ઉષાબેન દેસાઈ (લંડન) ના અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ ….

 

આપના પ્રતિભાવ માટે “કાકુ” ના સ્વરચિત ગુજરાતી કવિતાના બ્લોગ  –  http://kaku.desais.net ની  મુલાકાત જરૂરથી લેશો અને  તેમની અન્ય  રચનાઓ પણ ત્યાં માણશો  અને આપના યોગ્ય પ્રતિભાવ બ્લોગ પોસ્ટ પર જરૂરથી મૂકશો …  બ્લોગ પોસ્ટ પરના આપના પ્રતિભાવ  સદા લેખિકા ને પ્રેરણાદાયી અને પ્રેરકબળ રૂપ બની રહે છે.

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : [email protected]

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  contact /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

[૧] “સ્ત્રી” તેમજ [૨] “નવોઢાના નમણા શમણાં” … (રચનાઓ) …

[૧] “સ્ત્રી” તેમજ [૨] “નવોઢાના નમણા શમણાં” … (રચનાઓ) …

 

 
સૌ પ્રથમ આપ સર્વે પાઠક મિત્રોને ‘દાદીમા ની પોટલી’  પરિવાર … તરફથી આજના શુભ પર્વ પર શુભકામના સાથે શુભેચ્છાઓ.  

 

મિત્રો,  ‘દાદીમા ની પોટલી‘ પરિવારમાં અમો સુ.શ્રી અર્ચિતાબેન દીપકભાઈ પંડ્યા (અમદાવાદ) નું સહર્ષ સ્વાગત કરીએ છીએ.   અર્ચિતાબેન નો ટૂંકમાં પરિચય આપીએ તો, તેઓએ માતુશ્રી શ્રીવિરબાઇ મહિલા કોલેજ, (રાજકોટ)માં  અંગ્રેજી વિષય સાથે સનાતક સુધીનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરેલ છે.  એટલું જ નહિ તેઓ  કથકમાં  વિશારદ છે..  ચિત્રકલા અને ક્રાફ્ટ વર્ગ પણ બાળકો માટે  તેઓએ ચલાવ્યા હતા, સાથે સાથે અભિનય અને ગાયન તેમના શોખના વિષય છે. તેઓશ્રી ના ચોથી જાગીર અને પોલીસ, પબ્લિક મીડિયા માં સમયાંતરે લેખ પ્રસિદ્ધિ થાય છે તેમજ સીરીયલ સપ્તપદી ના સંવાદ લેખન તેઓ દ્વારા કરવામાં આવેલ છે. આમ દરેક પ્રવૃત્તિને ખૂબજ સુંદર રીતે તેઓએ માણી છે પણ માતૃભાષા પર પ્રેમ એ તેમનો કૌટુંબિક વારસો છે, જે તેએ દિપાવવા માંગે છે.  તેમના  માતા અને પિતા બંને માતુશ્રી વીર બાઈમાં મહિલા કોલેજમાં(રાજકોટ) પ્રોફેસર હતા.   આમ બહુવિધ પ્રતિભા તેઓ ધરાવે છે., જેઓની ઉત્કૃષ્ટ કસાયેલી કલમનો લાભ સમયાંતરે આપ સર્વેને મળી રહે તેવી અમારી સદા નમ્ર કોશિશ રહેશે.    …

 

‘દાદીમા ની પોટલી’  સાથે જોડાઈ પોતાના દ્વારા સ્વરચિત  કૃતિ -લેખ -રચના પ્રસિદ્ધ કરવાની તક આપવા બદલ અમો સુ.શ્રી અર્ચિતાબેન દીપકભાઈ પંડ્યા ના અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.  મિત્રો તેઓ  પોતાનો આગાવો બ્લોગ પણ ધરાવે છે, જેની લીંક આખરમાં દર્શાવેલ છે.  આપ સર્વેને નમ્ર વિનંતી કે તેઓશ્રી ના બ્લોગની જરૂરથી મુલાકત લેશો અને આપના અમૂલ્ય પ્રતિભાવ ત્યાં મૂકશો.

મિત્રો, આ રવિવારે વર્લ્ડ વુમન્સ ડે છે અને ૧૫ તારીખે મધર્સ ડે હોય, તે નિમિતે આ સાથે તેમની બે કૃતિઓ આજ રોજ અહીં મૂકવા નમ્ર પ્રયાસ કરેલ છે,  જે જરૂરથી માણશો અને અને આપના પ્રતિભાવ બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકી આભારી કરશો. 

 

કૃતિ :::: ૧ :::::

 

શીર્ષક ::::::“સ્ત્રી” ::::::

 

 

WOMEN.1

 

સૌન્દર્યા છું, સ્ત્રી છું ;
પુરુષની જોડ પ્રકૃતિ છું.
મમતાની એક આવૃત્તિ છું ,
જનનીની જાગતી વૃતિ છું.
પ્રિયા છું, પ્રેમે પરવશ છું,
પ્રયોગે પ્રસરતી પ્રવૃત્તિ છું.
પ્રીતે પ્રિય ભાષિણી છુ,
પ્રથા એ પ્રિયદર્શીની છું.
સ્વરૂપે સુહાગીની છું,
ભાવથી ભગિની છું.
અનેક રૂપે રંજીત છું,
વલણથી સદા મનજીત છું.
રૂપથી ગજગામિની છું,
મનથી માનુની છું.
અંતરથી આર્દ્ર છું,
પણ નીતિ હોય તો નેતા છું.
સંસ્કારે ગર્વિષ્ઠા છું,
કર્તૃત્વે ધર્મિષ્ઠા છું.
સંસારે અધિષ્ઠા છું,
તેજે શર્મિષ્ઠા છું.
રૂપ અને ગુણ સાથે પ્રેમ વાટિકા છું,
હર એક કૃષ્ણ ની હર એક રાધા છું.
ઈશ્વર પણ ઝંખે એવી કૂખ છું ,
પામું અને વહેચું એવું સુખ છું.

 

 

  – અર્ચિતા દીપક પંડ્યા

 

કૃતિ :::::: ૨ ::::::: 

છબી એક -સ્મરણો અનેક
પ્રિયતમ ને દ્વાર …

“નવોઢાના નમણા શમણાં” …

 

 

WOMEN

 

છબી એક -સ્મરણો અનેક 
પ્રિયતમ ને દ્વાર,

નવોઢાના નમણા શમણાં …

 

દ્વિજા બની અજાણ ઉમ્બરનો ડુંગર ઓળંગી 
હૃદયના કુમ્ભથી પ્રેમના અક્ષત લઇ વેરું છું 
પ્રિય ! કંકુ પગલાં તારા દિલ સુધી લાવું છું 
ચાહતના ચૂડે મઢેલો હાથ કાયમી સોંપું છું ! 
                    હર મુકામે તારો સાથ અખંડ ચાહું છું.
હક્કના નામની છેલ્લી નજર પિયરથી વાળી 
સાસરીમાં ઠેરવી અહી સૌને પોતીકા ગણું છું 
ચાંલ્લા ની શોભા,ટીકા દામણી ના માન વધે 
એવા વ્યવહારની પુંજી લઈને સંસારે ભળું છું 
                    હર મુકામે તારો સાથ અખંડ ચાહું છું.
વેણી નાંખી મેં મોગરાની,સંભાળ ની સુગંધની 
સગા સહુને ચાહવા એ જ પમરાટ સાથે લઉં છું 
નાળીયેર જેવી પવિત્ર લાગણી રાખી મન માં 
સખ્તાઈ સંભાળમાં ને ઋજુ સંવેદના સંકોરું છું 
                     હર મુકામે તારો સાથ અખંડ ચાહું છું.
    
લોહીના સંબંધથી આગવો લાલ, ઘર ચોળાનો બંધ ને  
સોનેરી સાળુ જેવો આપણો અમૂલ સંબંધ જોઉં છું ! 
ઓ પ્રિયતમ ! તારા નામની મહેંદી હાથે રચું છું 
આ પ્રિયા ના, પ્રિય ના સ્નેહીને પણ ,પ્રિય ગણું છું …
                      સાથે સાથે તારો સાથ અખંડ ચાહું છું.

 

 

   –   અર્ચિતા દીપક પંડ્યા 

 

 

 

પરિચય :

archita pandiya photoશ્રીમતી અર્ચિતા દીપક પંડ્યા
રહેવાસી : અમદાવાદ
શિક્ષા : સનાતક (અંગ્રેજી વિષય સાથે) રાજકોટ,મહિલા કોલેજ
શોખ : વાચન, લેખન, સાહિત્ય ને લગતી રચનાત્મક પ્રવૃત્તિ
કાર્ય : ચોથી જાગીર અને પોલીસ, પબ્લિક મીડિયામાં સમયાંતરે લેખ પ્રસિદ્ધિ ; સીરીયલ સપ્તપદી ના સંવાદ લેખન :

                                     સંપર્ક : ફેસબુક,ગુગલ +,વોટ્સ એપ,બ્લોગર,(કવિતા)ટમલર  

                          બ્લોગ લીંક : pathey: Pasandagi 
                                                  http://architapandya.blogspot.co.uk/
                                    email: Archita Pandya <[email protected]>

 

 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email: [email protected]

 

આજની પોસ્ટ આપને પસંદ આવી હોય તો, જરૂરથી  આપના પ્રતિભાવ બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકી આભારી કરશો.  બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  contact /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

પુષ્ટિના ષોડશગ્રંથ:સરળ સુગમ સંક્ષેપ … (ભાગ-૮) …

પુષ્ટિના ષોડશગ્રંથ:સરળ સુગમ સંક્ષેપ …

મહેશ શાહ, શ્રી કૃષ્ણ મેરેજ બ્યુરો, (વડોદરા) …

[ભાગ – ૮]

 

 

SHODASH GRANTH.1

 

 

 

ગત સાત માસથી  આપણે પુષ્ટિમાર્ગના પાયાના સિધ્ધાંત સમજાવતા ષોડશ ગ્રંથના ગ્રંથોનો પરિચય પ્રાપ્ત કરી રહ્યા છીએ. શ્રી વલ્લભની કૃપાથી અત્યાર સુધીમાં આપણે ૧૩ ગ્રંથોની વાત કરી. આજે બાકી રહેલા ૩ ગ્રંથોના પાવક પરિચયથી પૂર્ણાહુતિ કરીશું.

 

૧૪. શ્રીસન્યાસ નિર્ણય :

 

સંક્ષિપ્ત પરિચય:

 

ભારતીય માનસમાં ત્યાગ અથવા સન્યાસનો મહિમા મોટો છે.આ વિષયની સાચી અને ભક્તિમાર્ગીય સમજ આપતો આ ગ્રંથ છે.

 

  • કર્મમાર્ગ, જ્ઞાનમાર્ગ અને ભક્તિમાર્ગ એ ત્રણેયની દ્રષ્ટીએ ત્યાગઅથવા સન્યાસ એટલે શું તેની વાત છે.
  • ભક્તિ માર્ગનાત્યાગના ચાર પ્રકાર અને અન્ય બંને માર્ગોના ત્યાગના બે બે પ્રકાર વર્ણવ્યા છે.
  • ત્યાગ કરવાથી ઈચ્છાઓનું દમન થાય છે તેથી તે સ્પ્રીંગની જેમ સામું દબાણ (stress) ઉત્પન્નકરે છે. 
  • ત્યાગ કરવાને બદલે પ્રત્યેક વૃત્તિ પ્રભુમાં જોડી (વાળી)દેવી જેથી તન્મયતા આવશે. એ જભક્તિમાર્ગીય સન્યાસ. આ વધુ સારો અને સરળ ઉપાય છે.
  • સર્વ લૌકિક વિષયો અનેપદાર્થોમાંથી મન ખેંચી લઇ પોતાના શ્રી ઠાકોરજીમાં લગાડી તેમની સેવા અને કથા કરવાથી તેમનામાં દ્રઢ આસક્તિ થતાં વૈષ્ણવનીઅન્યત્ર રહેલી આસક્તિ આપોઆપ છૂટી જાય છે.
  • વૈષ્ણવ માટે સન્યાસ જરૂરી નથી. વ્યસનાવસ્થા સિવાય ત્યાગથી પતિત થવાય તેવો શ્રી આચાર્યજીનો મત છે.

 

ગ્રંથ સાર/તેની ઉપયોગીતા

 

  • ત્યાગનું પુષ્ટિમાર્ગિય સ્વરૂપ. અમુક પરિસ્થિતિઓમાં ત્યાગ ક્યારેક બાધક બની શકે તેવી સમજ.
  • દેખાદેખીઅનધિકાર ત્યાગ કરી તેનાથી થનાર પતનથી બચવાની દીવાદાંડી છે. 
  • વૃત્તિઓના દમનને બદલે તેમને પ્રભુમાં જોડી ઉર્ધ્વીકરણ કરવાનું માર્ગદર્શન.

 

૧૫. શ્રી નિરોધ લક્ષણમ્:

 

સંક્ષિપ્ત પરિચય:

 

ચિત્તવૃત્તિલૌકીકમાંથીવાળી પ્રભુમાં કેન્દ્રિત થાય તે નિરોધ. આ ગ્રંથમાં નિરોધના લક્ષણો વર્ણવાયા છે.

 

  • ઇન્દ્રિયોથી મળતો લૌકિક વિષયોના આનંદ એટલે કે  વિષયાનંદ  ક્ષણિક, નાશવંત, અને હાનિકારક છે. તેનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.યોગમાર્ગમાંઆપણી દસ ઇન્દ્રિયો અને અંત:કરણની વૃત્તિઓના નિગ્રહ/નિરોધ માટે દમનની રીત દર્શાવી છે. આપણે ઉપર નોંધ્યું તેમ, સ્પ્રીંગને દબાવી રાખીએ ત્યાં સુધી તે દબાય પણ પછી તરત જ ઉછળીને મૂળ સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરી લે તેવુંઅહીં પણ બને છે. અર્થાત્દમન અસરકારક માર્ગ નથી.
  • ભક્તિમાર્ગમાં મનને મોહનમાં મેળવી દઈ નિરોધસિદ્ધ કરાય.આશ્રી નિરોધ લક્ષણ ગ્રંથમાં શ્રી મહાપ્રભુજીએ પ્રભુમાં ઉત્કટ સ્નેહ, સેવા, સ્મરણ, કિર્તન, અનુસંધાન, ધ્યાન આદિના સહારે અને પ્રભુ કૃપાના આધારે વૃત્તિઓના ઉર્ધ્વીકરણની વધુ સારી, વધુ સરળ અને છતાં અત્યંત અસરકારક પધ્ધતિ સમજાવી છે. તેના દ્વારા પ્રભુમાં નિરોધ સિદ્ધ થાય છે. તેવી જ રીતે, ભગવદ ગુણગાન અને ભાવ-ભાવનાથી પણ પ્રભુમાં નિરોધ સિદ્ધ થાય છે.આવો નિરોધદ્રઢ અને કાયમી હોય છે.
  • ભગવાનને જસર્વ ઇન્દ્રિયોના વિષય બનાવીએ તો ઇન્દ્રિયો ભગવદગામી બને છે. તેથી પ્રભુમાં નિરોધ સિદ્ધ થાય છે અને સંસારનો નિરોધ ક્રમશ: છૂટી જાય છે.
  • આચાર્યશ્રીએ એવું પણ કહયું છે કે પૂર્ણ નિરોધ દ્વિમાર્ગી હોય છે એટલે કે ભક્તનો પૂર્ણ નિરોધ સિદ્ધથાય એટલે પ્રભુનો પણ ભક્તમાં એવો જ નિરોધ થાય છે. (પ. ભ. શ્રીગજનધાવનની વાર્તા યાદ છે ને?)
  • નિરોધ પરમ ફળ છે.
  • અંતમાં શ્રી મહાપ્રભુજીએઆજ્ઞા કરી છે કે આ ગ્રંથ શ્રેષ્ઠત્તમસ્તોત્ર, મંત્ર, તીર્થ અને વિદ્યા છે. વિશ્વમાં અન્ય કોઈ મંત્ર, કોઈ સ્તવન, કોઈ વિદ્યા કે કોઈ તીર્થ આનાથી ચડિયાતું નથી. કેવી મોટી વાત!

 

ગ્રંથ સાર/તેની ઉપયોગીતા

 

  • ઇન્દ્રિયોનાદમનથી નહીં તેમનેયોગ્ય માર્ગે વાળવાથી વધુ અસરકારક (effective) નિરોધથઇ શકે છે. તે માટે મારી દરેક પ્રવૃત્તિના અને દરેક મનોવૃત્તિના કેન્દ્રસ્થાનેપ્રભુ હોવા જોઈએ. આધુનિક માનસશાસ્ત્ર આસિદ્ધાંતને સમર્થન આપે છે.
  • સમગ્ર જીવન જ પ્રભુમય બની જાય તો પછી શું કરવાનું બાકી રહે!

 

૧૬. શ્રી સેવા ફલમ્:

 

સંક્ષિપ્ત પરિચય:

 

  • આચાર્યશ્રીએષોડશ ગ્રંથોમાં(અને અન્યત્ર પણ) અનેકવાર ભારપૂર્વક કહયું છે કે સદાપોતાના શ્રી ઠાકોરજીની સેવા કરતા રહેવું એ દરેક વૈષ્ણવનું પરમ કર્તવ્ય છે.
  • આ ગ્રંથમાંઆપશ્રીએ સેવાથી શું ફળ મળે તે દર્શાવ્યું છે, વળી કહયું છે કે આ ફળોને કાલ બાધક નથી.
  • પ્રથમ તો શ્રી કૃષ્ણ પરમ આનંદ સ્વરૂપ છે તેથી સેવા પોતે જ એક આનંદની આલ્હાદક અનુભુતિ બની રહે છે. સેવાના ત્રણ ફળો આપશ્રીએ દર્શાવ્યાં. ઉત્તમ ફળ: અલૌકિક સામર્થ્ય, મધ્યમ: સાયુજ્યઅને કનિષ્ઠ (કમ સે કમ) આપણો દેહ સેવોપયોગી દિવ્ય બની જાય છે.
  • આપશ્રી ત્રણ વિઘ્નો/નડતર પણ વર્ણવે છે. ૧. ઉદ્વેગ. ૨. લૌકિકઅને/અથવા અલૌકિક પ્રતિબંધો. ૩. ભોગ.આપણે આ ત્રણેથી બચીને રહેવું જોઈએ.

 

ગ્રંથ સાર/તેની ઉપયોગીતા 

 

  • આપણી સેવામાં હેતુલક્ષીતાભળે. સેવામાં વિશેષ રૂચી ઉત્પન્ન થાય.
  • ભયસ્થાનોથી ચેતતા રહેવાય. સેવક ધર્મની રક્ષા થાય. 

વિદાય વેળાએ 

 

આપણી આ યાત્રા અહીં વિરમે છે. પ્રભુકૃપાથી આપણે ‘દાદીમાં’ના ખોળામાં રમતાં રમતાં આ સોળ ગ્રંથોનો પ્રાથમિક પરિચય મેળવી શક્યા છીએ. વૈષ્ણવોને પોતાના પંથના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો જાણવા મળ્યા હશે તો અન્ય સૌને આ સંપ્રદાયનો પ્રાથમિક પરિચય પ્રાપ્ત થયો હશે. આ વાતો આપના સુધી પહોચાડવા માટે ‘દાદીમાં’ અને શ્રી અશોકભાઈનો અત્યત આભારી છું.  સફરમાં સાથ આપવા માટે આપ સૌનો પણ આભાર. આ લખવામાં મને ખુબ આનંદની અનુભૂતિ થઇ છે. આશા છે આપ સૌને પણ મારો આ અલ્પ પ્રયત્ન પસંદ આવ્યો હશે. આપના પ્રતિભાવનું [email protected] ઉપર કે ફોન/પત્રથી સ્વાગત છે.

 

 

© Mahesh Shah 2014

 

 સંપર્ક :

mahesh shah.1

 મહેશ શાહ

જય શ્રીકૃષ્ણ મેરેજ બ્યુરો, વડોદરા.

મો. +૯૧- ૯૪૨૬૩૪૬૩૬૪/ ૦૨૬૫- ૨૩૩૦૦૮૩

                                    email :   [email protected]

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : [email protected]

 

 

‘દાદીમા ની પોટલી’ પર આજની પોસ્ટ પ્રસિદ્ધ કરવાની તક આપવા  બદલ અમો શ્રી મહેશભાઈ શાહ (વડોદરા) ના અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.  આજની પોસ્ટ મહિના ની શરૂઆત એટલેકે પેહલી તારીખે પ્રસિદ્ધ  થવાને બદલે અનિવાર્ય સંજોગવસાત ૧ દિવસ મોડી પ્રસિદ્ધ કરી શકેલ છે, જે  બદલ અમો  આ સાથે દિલગીર છીએ.

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

SHODASH GRANTH  … SHORT & SWEET  SYNOPSIS …

-Mahesh Shah, Jay Shri Krushna Marriage Bureau, Vadodara.

 

[ 8 ]

 

 

SHODASH GRANTH.1.2

 

 

 

Thanks only to Shri Vallabh’s grace we have been able to get introduced to  13 of the 16 hymns or Shri ShodashGranth created by Shri Acharyaji to explain basic principles of  Pushti Marg. In this final part we shall talk about the remaining three hymns.

14.  ShriSanyasNirnay:

 

In Indian psyche renunciation (tyag/ sanyaas) is much revered act. The same has been explained in this hymn from the perspective of Bhaktimarg or the path of devotion.

 

Brief Summary:

 

  • Initially, renunciation in the Path of Action (karmmarg), the Path of Knowledge (Gyanmarg) and the Path of Devotion (Bhakti marg) is defined here.
  • Four types of bhaktimargiya renunciation and two types each of the other two paths have been narrated.
  • Renunciation involves rejection, abandonment or refusal and that causes suppression of desire. This generates stress as a reaction.
  • Instead of renunciation, aligning our mind with Prabhu will bring about concentration and that is the renunciation of bhaktimarg. This is a better and simpler way.
  • After detaching our mind from all worldly matters and aligning it into Shri Thakoraji doing worship and reciting His tales (katha) firm attachment in Him is achieved and, automatically, vaishnav’s attachment in other matters goes away.
  • It is the opinion of Shri Acharyajii that renunciation (sanyas) is not necessary for a vaishnav, as renouncing except in addiction stage (vyasanaavasthaa) brings about downfall.

Essence & utility: 

 

  • Here the pushtimargiya form of renunciation is shown. It is explained that in certain circumstances, renunciation can be a hindrance.
  • This is a warning beacon protecting us against the perils of inappropriate renunciation.
  • This hymn provides guidance of sublimation of senses by alignment with Prabhu and not its suppression.

 

  1. Shri NirodhLakshanam:

 

Brief Summary: 

 

Nirodh means reorientation of mind from worldly matters in to Prabhu. This hymn describes the attributes of nirodh.

 

  • Pleasure derived by senses from worldly matters, vishayaanand, is temporary, perishable and damaging. It should be rejected. The path of yoga shows ways of suppression for our mental reorientation. We know, a spring bounces back to its original form as soon as pressure on it is removed. The same happens with our mental tendency too. Thus, suppression is not an appropriate means.
  • In the path of devotion (bhaktimarg) nirodh is achieved by integration of mind in to Mohan. In this Shri NirodhLakshanam hymn, Shri Mahaprabhuji has shown us a more effective yet simple method of achieving nirodh by sublimation of intellect by means of ardent love, worship, remembrance, recital, contemplation etc. Eulogizing His attributes and emotive involvement also brings about nirodh. Nirodh achieved through these means is rock-solid and permanent.
  • If we make Bhagawan the subject of all senses they become divine-oriented. This brings about nirodh in Prabhu and worldly obsession gets removed gradually.
  • Acharyashri has also stipulated that true nirodh is always two-way, i.e. when a devotee develops nirodh in to Prabhu, He also gets nirodh in devotee. (Do you remember Shri GajjanDhavan tale?).
  • Nirodh is the ultimate reward (fal).
  • In the end, Shri Mahaprbhuji says that this hymn is the supreme stotra, mantra, tirth and vidya(knowledge). Nothing in the world is superior to this. What a great honour!!

 

Essence & utility:

 

  • Effective nirodh can be achieved by proper orientation of senses and not by their suppression. For the purpose, Prabhu should be in the center of all my activities and thoughts. Modern psychology supports this theory.
  • When my whole life becomes Prabhu-centric what else remains to be done!

 

  1. Shri SevaFalam

 

Brief Summary:

 

  • Acharyaji has time and again stressed, in the SodashGranths and elsewhere, that worship of one’s own Shri Thakoraji is the prime duty of a vaishnav.
  • In this hymn the reward(s) of worship has been shown.
  • Firstly, Shri Krishna is eternal bliss and this makes worship an enchanting experience. Three rewards of worship have been stipulated by him. The prime or best reward is divine/out of the world prowess, next best or medium reward is sayujya(intimate proximity) and the least reward is our body becomes divine i.e. fit for worship.
  • He narrates three hurdles too. 1. Anxiety. 2. Worldly and/or out of the world (alaukik) obstructions. 3. Indulgence (bhog). We have to protect ourselves from these.

 

Essence & utility: 

 

  • Our worship becomes directed and purposeful making it more interesting for us.
  • We become aware of pitfalls and are able to preserve our sevak-dharm.

 

 

  • Our journey of acquainting ourselves with SodashGranths (16 Hymns) created by Shri Vallabhacharayaji ends here. This must have enabled vaishnavs to familiarize with guiding principles of their sect and for others this must have given glimpses of the faith. I am thankful to ‘Dadima’ and Shri Ashokbhai for publishing this as also all the co-travellers. I have experienced bliss in writing this. I hope the readers would have liked my effort. Feedback is welcome through letter, phone or e mail to [email protected].

 

-Mahesh Shah, Vadodara

 

 

****

 

  © Mahesh Shah 2014

 

Contact : 

*mahesh shah.1  Mahesh Shah 
Jai Shree Jrishna Marraige Beauro – Vadodara.

M: +91 –9426346364 /0265 – 2330083

email:  [email protected]

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : [email protected]

 

I pray the readers to draw my attention to shortcomings by sending an e mail  to [email protected]