કપાળ પર તિલક કેમ લગાડવામાં આવે છે ? …

કપાળ પર તિલક કેમ લગાડવામાં આવે છે ? …

 

 

tilak

 

 

“ટીલું, ટોપી અને ટૂંટિયું ત્રણેય હારે (સાથે) આવ્યું ને હારે (સાથે) જ જાશે.” એવી લોકોક્ત‍િ લોકહોઠે દોઢ-બે સૈકા પહેલાં ચર્ચાતી ! જોકે આ ત્રણેય ચીજ એ સમયે લોકોને માટે સાવ નવતર જેવી હતી.

 

 

tilak.1

 

 

તિલક સૌભાગ્યનું પ્રતીક પણ છે. વિવાહ ઉપરાંત સ્ત્રી પોતાનું જીવન પતિને સમર્પિત કરે છે એટલા માટે તે પતિના નામનું તિલક (બિંદી) કરે છે. જયારે પતિનું અવસાન થાય છે ત્યારે તિલક દૂર કરવામાં આવે છે.

તિલકાની બદલે તિલક શબ્દનો ઉચ્ચાર કરવામાં આવે છે, સામાન્ય હિન્દી ભાષામાં શબ્દના અંતમાં આવેલો “a”નો હંમેશાં ઉચ્ચાર થતો નથી, છતાં તે મોટા ભાગે એ પ્રમાણે લખાય છે.

 

નેપાળ, બિહાર અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં, તિલકને tikā /ટિકા (टिका [ʈɪkaː]), પણ કહેવામાં આવે છે, અને તે અબીર , લાલા પાઉડર, દહીં, અને ચોખાના અનાજનું મિશ્રણ હોય છે. સૌથી સામાન્ય ટિકો, લાલ પાઉડરથી અંગૂઠા વડે ઉપરની બાજુએ એક જ નિશાન દ્વારા લાગુ કરવામાં આવે છે.

 

 

tilak.2

 

 

તિલકનો ઇતિહાસ અને તેને ક્રમિક વિકાસ :

 

તિલક એક નિશાની છે, જે કપાળની ઉપર પાઉડરના નિશાન અથવા લૂગદી વડે બનાવવામાં આવે છે. પ્રસંગોપાત્ત તેને કપાળના મોટા ભાગમાં ઊભું અને આડું વિસ્તારિત કરવામાં આવે છે અને તે ઘણી વખત નાકને પણ આવરી લઈ શકે છે. વૈષ્ણવો અથવા ભગવાન વિષ્ણુ અને તેમના અવતારો, મુખ્યત્વે ભગવાન કૃષ્ણના અનુયાયીઓ, જે તિલક કરે છે તે તરત નજરે પડતું અને વિસ્તૃત રૂપે જોવા મળે છે.

 

આ તિલક વાળની નીચેથી એક લાંબી રેખા શરૂ થઈને છેક નાકની શરૂઆત સુધી ખેંચવામાં આવે છે. તે મધ્યમાં અંતઃખંડિત કરીને Uમાં વિસ્તારવામાં આવે છે. મંદિરો પર પણ તેની બે નિશાનીઓ આંકેલી હોઈ શકે છે. આ તિલક પરંપરાગત રીતે સુખડના લાકડાની લૂગદીમાંથી કરવામાં આવે છે, સુખડના લાકડાની શુદ્ધતા અને ઠંડકની પ્રકૃતિ માટે હિન્દુ ગ્રંથોમાં તેની સ્તુતિ કરવામાં આવી છે.

 

અન્ય તિલકની મુખ્ય ભિન્નતા, મોટા ભાગે ભગવાન શિવના અને દેવી શક્તિનાં વિવિધ સ્વરૂપોના અનુયાયીઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે તે છે. આ તિલકમાં કપાળમાં ત્રણ આડી રેખાઓ અને મધ્યમાં એક ઊભી રેખા અથવા વર્તુળ જોવા મળે છે. પરંપરાગત રીતે ભગવાન શિવ અને દેવી શક્તિને રીઝવવા માટે કરવામાં આવતા યજ્ઞોમાં વાપરવામાં આવતા લાકડાની ભસ્મ અથવા રાખમાંથી આ તિલક કરવામાં આવે છે. તિલકની બે મુખ્ય ભિન્નતાઓમાંથી આ અન્ય કરતાં વધુ પ્રાચીન છે અને સમગ્ર દુનિયામાં ધારણ કરવામાં આવતાં ચિહ્નોમાંથી તેમાં ઘણી બાબતો મળતી આવે છે. દેવી શક્તિના ઘણા પૂજકો કપાળની ઉપર કંકુથી ચતુર્ભુજ જેવું નિશાન કરશે, ખાસ કરીને દક્ષિણ ભારતીયો અથવા દક્ષિણ ભારતીયોના વંશજો.

હવેના સમયમાં, ઘણા હિન્દુઓ દરરોજ તિલક કરતાં નથી. મહિલાઓ તેને જૂની પરંપરા ગણે છે જે તેમના પશ્ચિમી ઢબનાં કપડાં સાથે અનુરૂપ લાગતી નથી, પણ ઘણી મહિલાઓ બિંદી કરે છે. મોટા ભાગે તિલક ધાર્મિક પ્રસંગોમાં અને મંગલકારી દિવસોમાં (જન્મદિવસો, લગ્નો, વગેરે) અથવા લગ્ન બાદ કરવામાં આવે છે.

પૂજા અને ભક્તિનુ એક મુખ્ય અંગ છે તિલક. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં પૂજા-અર્ચના, સંસ્કાર વિધિ, શુભ કાર્યો, યાત્રા ગમન, મંગલકાર્યની શરૂઆતમાં કપાળ પર તિલક લગાવીને તેને અક્ષત(ચોખા)થી સુશોભિત કરવામાં આવે છે.

યુપીમાં આજે પણ આરતીની સાથે આદર, સત્કાર-સ્વાગત કરવા માટે તિલક લગાવવામાં આવે છે.

તિલક કપાળ પર બંને આઈબ્રોની વચ્ચે નાસિકા(નાક)ની ઉપર પ્રારંભિક સ્થળ પર લગાવવામાં આવે છે. જે અમારા ચિંતન-મનનનું સ્થન છે. આ ચેતન-અવચેતન અવસ્થામાં પણ જાગૃત અને સક્રિય રહે છે. જેને આજ્ઞા ચક્ર પણ કહેવામાં આવે છે.

આ ચક્રના જમણી બાજુ અંજિમા નાડી અને ડાબી બાજુ વર્ણ નાડી છે.

આ બંનેના સંગમ બિંદુ પર સ્થિત ચક્રને નિર્મલ, વિવેકશેલ, ઉર્જાવાન, જાગૃત રાખવાની સાથે જ તણાવમુક્ત રાખવા માટે તિલક લગાવવામાં આવે છે.

આ બિંદુ પર જો સૌભાગ્યસૂચક દ્રવ્ય જેવુ કે કેશર, કુમકુમ વગેરેનુ તિલક લગાવવાથી સાત્વિક અને તજપૂર્ણ થઈને આત્મવિશ્વાસમાં અભૂતપૂર્વ વૃદ્ધિ થાય છે. મનમાં નિર્મલતા, શાંતિ અને સંયમમાં વધારો થાય છે.

 

તિલક કેમ આવશ્યક છે…?

 

આપણું મસ્તિષ્ક એક અનોખું યંત્ર છે. આની તુલના આપણે સંગણક (કમ્પ્યૂટર) સાથે કરી શકીએ છીએ. ૧૦૦ અબજ સૂચનાઓ આ સંગણકમાં એક સાથે ભેગી થઈ શકે છે. આવું સંગણક બનાવવાનો પ્રયાસ અમેરિકાના વૈજ્ઞાનિકોએ કર્યો હતો. આના માટે ૨૭ માળની પ્રયોગશાળા બનાવી પડી હતી. ઘણી બધી યંત્ર સામગ્રી ઉપયોગમાં લેવાય હતી. સૈકડો જાણકાર વ્યક્તિઓને આ કાર્ય માટે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.   આપણું મસ્તિષ્ક એક એવું સંગણક છે કે જે કોઈ પણ પ્રકારના સંશય વગર ચાલે છે. એક પ્રસુપ્ત શક્તિ આ સંગણકને ચલાવે છે. આ શક્તિને આપણે “સરસ્વતી” કહીએ છીએ. દેવી સરસ્વતીની કૃપાથી આપણે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીએ છીએ અને આપણે માનીએ છીએ કે દેવી સરસ્વતીનું નિવાસ આપણા મસ્તિષ્કમાં છે.   આપણે ભગવાનની ચંદન આદિથી પૂજા કરીએ છીએ. એજ પ્રકારે આપણા મસ્તિષ્કમાં સ્થિત દેવીનું આપણે ચંદનનું તિલક લગાવીને પૂજન કરીએ છીએ અને પ્રાર્થના કરીએ છીએ કે – “હે ભગવતી સરસ્વતી ! મારા મનના અજ્ઞાન જેવાં અંધકારને દૂર કરી મને જ્ઞાનનો પ્રકાશ પ્રદાન કરો જેથી સંપૂર્ણ જગતને હું પ્રકાશમાન કરી શકું”   “चंदन है इस देश की माटी” આ ગીત તો તમે જાણતા જ હશો. આપણે જે ચંદન આપણા મસ્તિષ્ક પર લગાવીએ છીએ, તે આપણા પવિત્ર તીર્થસ્થાનોની માટી હોય છે. આ માટી મસ્તિષ્ક પર લગાવી આપણે આપણા દેશ પ્રતિ આદર ભાવ પ્રકટ કરીએ છીએ. આ સંસારમાં કદાચ એવી કોઈ વ્યક્તિ નથી જેને પોતાના દેશ પ્રતિ આદર નહીં હોય. જો આપણને આપણા દેશ પ્રતિ પ્રેમ હોય તો ચંદન લગાવી આ પ્રેમને અવશ્ય વ્યક્ત કરવો જોઇએ.  

તિલક લગાવવાનું એક બીજું પણ મહત્વપૂર્ણ કારણ છે – આપણી બે ભૃકુટિ (ભમ્મર) ની મધ્યમાં આજ્ઞાકેન્દ્ર હોય છે. આપણે દિવસભરમાં કઈ પણ કાર્ય-કલાપ કરીએ છીએ એનો પૂરો ભાર આ આજ્ઞાકેન્દ્ર પર હોય છે. ચંદન શાંતિ પ્રદાન કરવા વાળી એક પ્રભાવી ઔષધિ છે. મસ્તિષ્ક પર ચંદન લગાવવાથી એ કેન્દ્ર હંમેશા શાંત રહે છે અને કાર્યક્ષમ રહે છે. તેથી આપણે નિત્ય સવારે ચંદનનું તિલક લગાવવું જોઇએ.   એક બીજી ધારણા પ્રમાણે આપણા શરીરમાં આધ્યાત્મિક ગરમી (ઉર્જા) નો સતત પ્રવાહ ચાલતો રહે છે અને એ ગરમીથી લલાટ (કપાળ) નો ભાગ ગરમ થાય છે. વાસ્તવમાં આ વધતી ગરમી શરીરની અંદર અનેક પ્રકારના કષ્ટ ઉત્પન્ન કરી શકે છે. આ ગરમીનું શમન કરવા માટે પણ ચંદન આદિનું તિલક લગાવવામાં આવે છે. એવી માન્યતા છે કે બે ભમ્મરની મધ્યમાં જ્યાં તિલક લગાવવામાં આવે છે ત્યાં ત્રીજું નેત્ર સ્થિત હોય છે. એની આસપાસના ક્ષેત્રમાં બે પ્રકારના તરંગ-ચક્ર વિદ્યમાન હોય છે, જેમાં એક ધનાત્મક અને બીજું ઋણાત્મક ચક્ર હોય છે. આ તરંગોનું જાળ નાકથી કપાળ સુધી હોય છે. જ્યારે આ તરંગમધ્યમાં ઉર્જાની ધારા વહે છે ત્યારે આ પ્રક્રિયામાં ગરમી ઉત્પન્ન થાય છે. ચંદનનું તિલક શરીરમાં વધતી આ ગરમીને શાંત કરે છે.   તમે જોયું હશે કે ઘણા લોકો મસ્તિષ્ક ઉપરાંત હાથ ઉપર તથા છાતી ઉપર પણ ચંદનનો લેપ કે તિલક લગાવે છે.   ચંદન ઉપરાંત આપણે કેસર તથા હળદરનું પણ તિલક લગાવી શકાય છે. આનાથી પણ શરીરના વિભિન્ન અંગોની ગરમી શાંત થાય છે અને એનો પ્રભાવ ગુણકારી હોય છે.  

તિલક, ત્રિપુંડ, ટીકો, ચાંદલો વગેરેનો સીધો સંબંધ મસ્તિષ્ક સાથે હોય છે. કપાળ પર બે ભમ્મરની વચ્ચે આવેલા આજ્ઞાચક્ર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાથી આપણું મન પૂર્ણ શક્તિથી સંપન્ન થાય છે. આજ્ઞાચક્ર જ “દિવ્ય નેત્ર” છે. તિલક લગાવવાથી આ દિવ્ય નેત્ર જાગૃત થાય છે.   આ ઉપરાંત તિલક સમ્માન સૂચક પણ છે. તિલક લગાવવાથી ધાર્મિકતાનો આભાસ પણ થાય છે.
 

સાભાર : (“संस्कार-ज्योति” અને “आखिर क्यों?” પુસ્તક માંથી) લેખક – સંજય માલપાણી તથા લલિત ભટ્ટ .

 

કપાળમાં ચંદનના તિલકનું કેમ વધુ મહત્વ : 

 

હંમેશા ઉત્તેજનામાં આપણા કાર્યો બગડી જાય છે. ચંદન લગાડવાથી ઉત્તેજના કાબુમાં આવે.

 

આપણે ત્યાં વડીલો દ્વારા જ જુદી-જુદી પરંપરાઓ બનાવવામાં આવે છે. જે આજે અનેક રીતે વૈજ્ઞાનિક રીતે પણ યોગ્ય પુરવાર થતી હોય છે. એવી જ એક પરંપરામાંથી એક પરંપરા છે તિલક લગાવવાની. પૂજનમાં તિલકનું ખૂબ મહત્વ છે. પૂજા સિવાય પણ રોજ તિલક કરવું આપણા માટે લાભદાયક છે. આવો જાણીએ, કેવી રીતે ?

 

સ્નાન બાદ દેવી-દેવતાઓની પ્રતિમાને ચંદન સમર્પિત કરવામાં આવે છે. પૂજા કરનાર પણ પોતાના મસ્તક પર ચંદનનું તિલક લગાવે છે. ચંદન સુગંધિત હોય છે અને તે શીતળતા બક્ષનારું હોય છે. ભગવાનને ચંદન અર્પણ કરવાનો ભાવ એ હોય છે કે, અમારું જીવન પણ ચંદનની જેમ આપની કૃપાથી સુગંધિત અને શીતળતા આપનારું બને.

 

હંમેશા ઉત્તેજનામાં આપણા કાર્યો બગડી જાય છે. ચંદન લગાડવાથી ઉત્તેજના કાબુમાં આવે છે. સ્ત્રીઓએ મસ્તક પર કસ્તૂરીનું તિલક કે બિંદી લગાવવી જોઇએ. ગણેશજી, હનુમાનજી, માતાજી કે અન્ય મૂર્તિઓમાંથી સિંદૂર કાઢીને કપાળ પર ન લગાવવું જોઇએ. સિંદૂર ઉષ્ણ હોય છે. ચંદનને નાના ચાલ્લાના સ્વરૂપમાં બે ભ્રમરોની વચ્ચે લગાવવામાં આવે છે.

 

વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી ચંદનનું તિલક લગાવવાથી મગજ શાંત રહે છે. સાથે-સાથે તરવરાટ અને શીતળતા જળવાઇ રહે છે, મસ્તિષ્કમાં સેરાટોનિન અને બીટાએંડોરફિન નામના રસાયણોનું સંતુલન થાય છે. યાદશક્તિ વધે છે અને માનસિક થાક દૂર થાય છે.

 

 

tilak.3
 

 

વિદાય સમયે તિલક કેમ કરવામાં આવે છે ?  …

 

વિદાય સમયે તિલક કેમ કરવામાં આવે છે ?  હિંદુ ધર્મમાં કોઇપણ પ્રકારનું પૂજન કરતી વખતે મસ્તક પર તિલક લગાડવું જરૂરી માનવામાં આવે છે.  માનવામાં આવે છે કે તિલક વગર પૂજાનું પુરૂ ફળ મળતું નથી. પરંતુ માત્ર પૂજનના સમયે તિલક કરવામાં આવે છે તેવું નથી તિલક તો આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિનુ અભિન્ન અંગ છે. આ માટે આપણા ત્યાં જ્યારે કોઇનું સ્વાગત કરવામાં આવે છે, લગ્ન- વિવાહમાં કોઇપણ રિવાજ નિભાવવામાં આવે છે અથવા કોઇની પણ વિદાય કરવામાં આવે તો અને મહેમાનોને પણ તિલક લગાડીને જ વિદાય કરવામાં આવે છે.  પરંતુ બહુ ઓછા લોકો એવા હોય છે કે જે આ જાણતા હશે કે વિદાય વખતે તિલક કેમ કરવામાં આવે છે ?  ખરી રીતે તો તિલક એ આપણી સભ્યતામાં સમ્માનનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. આના સિવાય આને વિજયનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.આ માટે પ્રાચીન સમયમાં જ્યારે કોઇ યુદ્ધ માટે જતા તો તેને તિલક લગાડીને વિદાય આપવામાં આવતી.  આની પાછળ તે જ્યારે પાછો ફરે તો તે વિજય મેળવીને પરત ફરે તે છે.  આવામાં તિલક કરવાથી સકારાત્મક ભાવના કે દુવાઓ વિદાય લેનારાની સાથે રહે છે અને તેને પોતાના લક્ષ્ય સુધી પહોચાડવા મદદ કરે છે.  આ સાથે તિલક લગાડવાથી એકાગ્રતા અને આત્મવિશ્વાસ વધે છે કારણકે તિલક લગાડવાથી આજ્ઞા ચક્ર જાગૃત થાય છે. આ સાથે મસ્તિષ્કને શીતળતા પણ મળે છે.  આગળ વાંચો સિંદૂર તિલક રૂપે કેમ ન લાગાવવું જોઈએ,….

આવું તિલક તમને અપાર ધનલાભ અને સમૃદ્ધિ અપાવે છે દુનિયામાં એવું કોઇ સુખ નહી હોય કે જે ભગવાન ગણેશ પોતાના ભક્તોને આપતા ના હોય.  શ્રી ગણેશ બુદ્ઘિ, જ્ઞાન અને વિવેકની સાથે-સાથે ધન લાભ પણ આપે છે.  ઘણા તંત્ર પ્રયોગોમાં પણ શ્રી ગણેશના વિભિન્ન સ્વરૂપોને પૂજવામાં આવે છે. આંકડાના છોડમાં ભગવાન ગણેશનો વાસ માનવામાં આવે છે અને તેના જડમુળ પણ બહુ જ શુભ ફળ આપનારા માનવામાં આવે છે.  ખાસ કરીને ધન લાભની દ્રષ્ટિએ તો તે બહુ જ પ્રભાવી માનવામાં આવે છે.આના માધ્યમથી ધન લાભના ઉપાય આ પ્રકારે છે.  ઉપાય એવી માન્યતા છે કે આંકડો એ ભગવાન ગણેશ નું જ રૂપ છે.આની જડ બહુ જ ચમત્કારિક માનવામાં આવે છે.  ધન લાભ માટે આંકડાના જડમુળને બાળી નાખો અને તેની ભસ્મ(રાખ) બનાવી લો.  આંકડાની આ ભસ્મથી દરેક સભ્યને તિલક કરો.  એવું માનવામાં આવે છે કે આંકડાની આ ભસ્મ ઘર-પરિવારમાં અપાર ધનલાભ આપે છે.  જ્યારે પણ તમે આર્થિક તંગીથી અતિ પરેશાન હોવ ત્યારે આ ભસ્મનું તિલક લગાડો.આ ભસ્મ સુખ-સમૃદ્ધિ આપે છે, જેનાથી જીવનમાં અસુરક્ષાનો ભાવ મટે છે અને ઇશ્વરમાં આસ્થા વધે છે.  સાથે તમારા દરેક કામ થવા લાગે છે. આગળની સ્લાઈડ્સમાં જાણો તિલક વિશેની તમામ જાણકારી કે કેટલા પ્રકારના હોય છે તિલક અને સાધુઓ કયા પ્રકારના તિલકથી ઓળખાય છે…

 

જાણો, કેમ સિંદુરને તિલક રૂપે ના લગાડવું જોઇએ ?   પૂજાના સમયે તિલક લગાડવાનું વિશેષ મહત્વ છે અને ભગવાનને સ્નાન કર્યા બાદ તેમને ચંદનનું તિલક લગાડવું જોઇએ.  પૂજન કરવાવાળા પણ પોતાના મસ્તક પર ચંદનનું તિલક લગાડે છે.ચંદન સુગંધીત હોય છે અને તેના ગુણ શીતળતા આપનારાં હોય છે. ભગવાનને ચંદન અર્પણ કરવાનો ભાવ એ છે કે આપની કૃપાથી સુગંધથી ભરી જાય છે અને આપણો વ્યવહાર શીતળ રહે છે એટલે કે આપણે શાંત ચિત્તે કામ કરી શકીએ છીએ.  ઘણીવાર ઉત્તેજનામાં કામ બગડી જાય છે.   ચંદન લગાડવાથી ઉત્તેજના કાબુમાં આવી જાય છે.  સ્ત્રીઓ માથા પર કસ્તુરીનું તિલક કે બિંદી લગાડવી જોઇએ.  ગણેશજી, હનુમાનજી, માતાજી અને અન્ય મુર્તિઓથી સિંદુર નીકાળી લગાડવું ના જોઇએ.   સિંદુર ઉષ્ણ હોય છે.  ચંદનનું તિલક લલાટ પર કે નાના ચાંલ્લા રૂપે બન્ને આઇબ્રોની મધ્યમાં લગાડી શકાય. વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી ચંદનનું તિલક લગાવવાથી મગજ શાંત, તરાવટ અને શીતળતા બની રહે છે. મસ્તિષ્કમાં સેરાટોટિન તેમજ બીટાએડોરફિન નામક રસાયણોથી સંતુલન હોય છે.  મેઘાશક્તિ વધે છે તથા માનસિક થાક વિકાર નથી થાતો.  આગળ વાંચો કેટલા પ્રકારના હોય છે તિલક…અને સાધુઓ કેટલા પ્રકારના તિલક લગાવે છે….

હિન્દુ ધર્મમાં તિલક અથવા તિલકા ને કપાળ પર અને શરીરના અન્ય ભાગો પર કરવામાં આવે છે.

વિવિધ રીતરિવાજો પ્રમાણે તિલક દરરોજ કરવામાં આવે છે અથવા માત્ર વિશિષ્ટ ધાર્મિક પ્રસંગ માટે કરવામાં આવે છે. માન્યતા માનવને પરમાત્મા સુધી પહોંચાડનાર શ્રેષ્ઠ સાધન બુદ્ધિ છે.  આથી આ પૂજન પછી બુદ્ધિના નિવાસ-સ્થાન મસ્તકનું પૂજન કરવામાં આવે છે કેમ કે પહેલાં સાઘ્ય એટલે ઈશ્વર-પૂજન અને ત્યાર પછી સાધન એટલે બુદ્ધિનું પૂજન. એટલા માટે દરેક પવિત્ર કાર્યમાં, પૂજન-અર્ચનમાં મસ્તક પર તિલક અથવા ટીલું કરવામાં આવે છે. બહેન દ્વારા ભાઈના કપાળે તિલક કરવામાં આવે છે. એનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. ભાઈને આ તિલક ‘ત્રિલોચન’ બનાવે છે અને ત્રીજી આંખમાં કામ-દહનની શકિત છે. જગતની સ્ત્રીજાતિ તરફ કામ-દૃષ્ટિથી ન જોતાં ભાવદૃષ્ટિથી, બહેનની ભાવનાથી જોવાનું હૃદયંગમ સૂચન તિલકમાં સમાયેલું છે.

 

tilak.4
 

 

તિલક હોય છે સાધુઓની ઓળખ, જાણો કેટલા પ્રકારના હોય છે તિલક:

 

હિન્દુ ધર્મમાં અનેક પરંપરાઓ પ્રચલિત છે. રોજ સવારે સ્નાન કર્યા પછી ભગવાનનું વિધિ-વિધાનથી પૂજન કર્યા પછી તિલક લગાવવાનું હિન્દુ પરંપરા જ છે. તિલક પણ અલગ-અલગ વસ્તુઓ લગાવવામાં આવે છે. કોઈ ચંદનનું તિલક લગાવે છે તો કોઈ સિંદૂરનું. તે સિવાય પણ અનેક વસ્તુઓથી તિલક લગાવવામાં આવે છે.  તિલક લગાવવા પાચળનું માત્ર ધાર્મિક નહીં પણ વૈજ્ઞાનિક કારણ પણ નિહિત છે. જો એમ કહેવામાં આવે કે તિલક લગાવવું, હિન્દુ ધર્મ પરંપરાઓનું સૌથી અભિન્ન અંગ છે તો અતિશયોક્તિ નહીં કહેવાય.  તમને અત્યાર સધી માત્ર બે-ત્રણ પ્રકારના જ તિલગ લગાવતા જોયા હશે, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે સાધુઓમાં કેટલા પ્રકારના તિલક પ્રચલિત હોયછે. જો હિસાબ લગાવવામાં આવે તો ૮૦ ટકાથી વધુ પ્રકારના તિલક લગાવવામાં આવે છે.  સનાતન ધર્મમાં શૈવ, શાક્ત, વૈષ્ણવ અને અન્ય મતોના અલગ-અલગ તિલક હોયછે. હિન્દુ ધર્મમાં જેટલા સંતોનો મત છે, જેટલા પંથ છે, સંપ્રદાય છે તે બધાના પણ પોતાના અલગ-અલગ પ્રકારના તિલક હોય છે. આજે જાણો કેટલા પ્રકારના હોય છે તિલક….

 

વિવિધ સંપ્રદાય પ્રમાણે કેટલાક પ્રકારના તિલક હોય છે….

 

 

tilak.5

 

 

૧]  શૈવ- શૈવ પરંપરામાં લલાટ ઉપર ચંદનની આડી રેખા કે ત્રિપુંડ લગાવવામાં આવે છે. અમૂમન મોટાભાગે શૈવ સાધુઓ આ પ્રકારનું તિલક લગાવે છે. ત્રિપુંડ તિલક ભગવાન શિવના શૃંગારનો હિસ્સો છે, આ પ્રકારે મોટાભાગના શૈવ સન્યાસી ત્રિપુંડ જ લગાવે છે. શૈવ સંપ્રદાયમાં જેટલા પંથ બદલી જાય છે, જેમ અઘોરી, કાપાલિક, તાંત્રિક તો તેમના તિલક લગાવાવની શૈલી પોતાના પંથ અને મત પ્રમાણે બદલાઈ જાય છે. શાક્ત અને વૈષ્ણવ સંપ્રદાય દ્વારા લગાવવામાં આવે છે તિલકો વિશે જાણવા માટે આગળની સ્લાઈડ્સ ઉપર ક્લિક કરો….

 

tilak.6

 

 

૨]  શાક્તઃ-  શક્તિના આરાધક તિલકની શૈલીથી વધુ તત્વ ઉપર ધ્યાન આપે છે.  તેઓ ચંદન અને કંકુને બદલે સિંદૂરનું તિલક લગાવે છે.  સિંદૂર ઉગ્રતાનું પ્રતીક છે. તે સાધકની શક્તિ અને તેજ વધારવામાં સહાયક માનવામાં આવે છે.  મોટાભાગના શાક્ત આરાધક કામાખ્ય દેવીના સિદ્ધ સિંદૂરનો ઉપયોગ કરે છે.  

૩]  વૈષ્ણવઃ- વૈષ્ણવોમાં તિલકના સૌથી વધુ પ્રકાર જોવા મળે છે. વૈષ્ણવ પંથ રામ માર્ગી અને કૃષ્ણ માર્ગી પરંપરામાં વહેંચાયેલ છે. તેમના પણ પોત-પોતાના મત, મઠ અને ગુરુ છે, જેમની પરંપરામાં વૈષ્ણવ તિલકમાં તેટલા પ્રકાર છે. વૈષ્ણવ પરંપરામાં ચૌસઠ પ્રકારના તિલક બતાવ્યા છે. તેમાંથી  કેટલાક પ્રમુખ તિલકો વિશે અમે તમને જાણકારી આપી રહ્યા છીએ. વૈષ્ણવ પરંપરાની અંતર્ગત લગાવવામાં આવતાતિલકો વિશે જાણવા માટે આગળની સ્લાઈડ્સ ઉપર ક્લિક કરો….

 

 

 
tilak.7

 

 

૪]  લાલશ્રી તિલકઃ-  તેમાં આસપાસ ચંદનની અને વચ્ચે કંકુ કે હળદરની ઊભી રેખા બનેલી હોય છે.

૫]  વિષ્ણુસ્વામી તિલકઃ-  આ તિલક માથા ઉપર બે પહોંળી રેખાઓથી બને છે.  આ તિલક સાંકડુ હોય છે તથા ભમરની વચ્ચે આવે છે.

૬] રામાનંદ તિલકઃ-  વિષ્ણુસ્વામી તિલકની વચ્ચે કંકુથી બનેલ ઊભી રેખાઓ આપવાથી રામાનંદી તિલક બને છે.  

૭]  શ્યામશ્રી તિલકઃ-  તેને કૃષ્ણ ઉપાસક વૈષ્ણવ લગાવે છે.  તેમાં આસપાસ ગોપીચંદનની તથા વચ્ચે કાળા રંગની મોટી ઊભી રેખા હોય છે.

૮] અન્ય તિલકઃ-  અન્ય પ્રકારના તિલકમાં ગણપતિ આરાધક, સૂર્ય આરાધક, તાંત્રિક, કાપાલિક, વગેરે અન્ય તિલક હોય છે. તેની પોતાની ઉપશાખાઓ હોય છે.  જેમાંથી પોતાની રીત ને પરંપરાઓ છે.  કોઈ સાધુ અને સન્યાસીઓ ભસ્મ પણ તિલક લગાવે છે.

 

પંથ આધારિત તિલક :

 

વિવિધ હિન્દુ પરંપરાઓ તિલક કરવા માટે વિવિધ વસ્તુઓ અને આકારોનો ઉપયોગ કરે છે.

 

 

    • સૈવિતેઓ લાક્ષણિકપણે સમગ્ર કપાળ પર ત્રણ આડી રેખાઓ ભસ્મથી બનાવે છે. વિભૂતિની સાથે મોટા ભાગે મધ્યમાં કંકુની સાથે સુખડના લાકડાની લૂગદીનું ટપકું કરવામાં આવે છે. (ત્રિપુંડ્ર).

 

    • વૈષ્ણવો તિલક માટે પવિત્ર નદી અથવા સ્થળની માટી (જેમ કે વૃંદાવન અથવા યમુના નદી)નો ઉપયોગ કરે છે, જેમાં ઘણી વખત સુખડનું લાકડું ભેળવવામાં આવે છે. તેઓ બે લંબરૂપ રેખાના આકારમાં લૂગદી લગાવે છે, જે નીચેના ભાગમાં એકબીજા સાથે જોડાઈ શકે છે, તેનાથી કાં તો U આકાર બનાવે છે અથવા તુલસી પાદડાનો એક વધારાનો આકાર બનાવે છે.  તેમનું તિલક ઊર્ધ્વપુન્ડ્ર તિલક કહેવાય છે.

 

    • ગણપત્ય લાલ સુખડની લૂગદીનો ઉપોયગ કરે છે (રક્ત ચંદન).

 

  • શાક્તો કંકુ  અથવા લાલ હળદરના પાઉડરનો ઉપયોગ કરે છે.  તેઓ એક લંબરૂપ રેખા અથવા બિંદુનો ઉપયોગ કરે છે.  તેઓ એક ઊભી રેખા અથવા બિંદુ દોરે છે.

 

  • સન્માનદર્શક તિલકો (રાજ તિલક અને વીર તિલક): સામાન્ય રીતે તેમાં એક લંબરૂપ લાલ રેખા કરવામાં આવે છે. રાજ તિલકનો ઉપયોગ જ્યારે રાજાને ગાદી પર બેસાડવામાં આવે છે અથવા મહત્ત્વની વ્યક્તિને આમંત્રણ આપવામાં આવે છે ત્યારે કરવામાં આવે છે.  યુદ્ધ અથવા રમત બાદ વિજેતાઓ અથવા નેતાઓને અભિકૃત કરવા માટે વીર તિલકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

 

  • સ્વામિનારાયણ તિલક: તે કપાળની મધ્યમાં U- આકારનું તિલક હોય છે.  U આકારની મધ્યમાં લાલ રંગની બિંદી હોય છે (જે ચાંદલા તરીકે જાણીતી છે).

 

 

જ્ઞાતિ આધારિત તિલક :

 

હિન્દુ જ્ઞાતિ આધારિત વ્યવસ્થા અને વૈદિક ગ્રંથો અનુસાર તિલક ૪ પ્રકારના હોય છે

 

૧]  બ્રાહ્મણ તિલક – ઊર્ધ્વપુંડ્ર :
કપાળની ઉપર બે લંબરૂપ રેખાઓ બનાવવી (હવેના સમયમાં તે મોટા ભાગે U આકારનું તિલક બની ગયું છે), U આકારનો તિલક .

 

૨]  ક્ષત્રિય તિલક- ત્રિપુંડ્ર :
કપાળની ઉપર લંબરૂપ રેખાઓની સાથે ટોચ પર એક વક્ર આકારની – ત્રણ કમાનો.

 

૩]  વૈશ્ય તિલક – અર્ધચંદ્ર :
અર્ધ વર્તુળ સાથે મધ્યમાં બિંદી અથવા ગોળાકાર નિશાન – અર્ધ ચંદ્ર તિલક

 

૪]  શૂદ્ર તિલક – પર્તાલ :
કપાળની ઉપર મોટું વર્તુળાકાર નિશાન

 

 
તિલકના પ્રકારો :

તિલકના ઓગણીસ પ્રકારો છે.
૧]  વિજયશ્રી :
સફેદ તિલક ઊર્ધ્વપુન્ડ્ર સાથે મધ્યમાં સફેદ રેખા. જયપુરના સ્વામી બાલઆનંદે આ તિલકની શોધ કરી હતી.

 

૨]  બેન્દી તિલક :
સફેદ તિલક ઊર્ધ્વપુન્ડ્ર ની સાથે મધ્યમાં એક ગોળ નિશાન. જેની શોધ બડાસ્થાન અયોધ્યાના સ્વામી રામપ્રસાદ આચાર્ય દ્વારા કરવામાં આવી હતી.

 

૩]  ચતુર્ભુજી તિલક :

સફેદ તિલક ઊર્ધ્વપુન્ડ્રની સાથે ઉપરનો ભાગ વિરુદ્ધ દિશામાં 90 અંશના ખૂણે આવેલો હોય છે. તેની મધ્યમાં શ્રી હોતું નથી. તેની શોધ બિહારના નારાયણદાસજી દ્વારા કરવામાં આવી હતી. સ્વર્ગ દ્વાર અયોધ્યાના તપસ્વીઓ તેનું અનુસરણ કરે છે.

 

અન્ય તિલકો :

તેમાં ૧૨  શ્રી તિલકોનો સમાવેશ થાય છે.

 

૧]  રેવાસા ગાડ્ડીનુ શ્રી તિલક

૨]  રામચંદ્રદાસ તિલક

૩]  શ્રીજીવરમનું તિલક

૪]  શ્રી જનકરાજ કિશોરી શરણ અલીજીનું તિલક

૫]  શ્રી રૂપકલાજીનું તિલક

૬]  રૂપસારસજીનું તિલક

૭]  રામસાખીજીનું તિલક

૮]  કામનેન્દુ મણિનું તિલક

૯]  કરુણસિંધુજીનું તિલક

૧૦]  સ્વામિનારાયણ તિલક

૧૧]  નિમ્બાર્કનું તિલક

૧૨]  માધવનું તિલક

 

તિલક અને બિંદી શબ્દો એક બીજાની પર કેટલેક અંશે છવાયેલા છે, પણ તેઓ એકબીજાના સમાનાર્થી નથી.  તેમની વચ્ચેના કેટલાક તફાવતો :

 

  • તિલક હંમેશાં લૂગદી અથવા પાઉડરથી સાથે લગાવવામાં આવે છે, જ્યારે બિંદી લૂગદી, સ્ટીકર અથવા જ્વેલરી પણ હોઈ શકે છે.
  • તિલકબંને લિંગની વ્યક્તિઓને કરી શકાય છે, જ્યારે બિંદી માત્ર મહિલાઓ જ કરે છે.
  • તિલકસામાન્ય રીતે ધાર્મિક અથવા આધ્યાત્મિક કારણસર કરવામાં આવે છે અથવા મહત્ત્વની વ્યક્તિ, ઘટના અથવા જીતના સન્માનમાં કરવામાં આવે છે. બિંદી લગ્નનું સૂચક છે અથવા તેનો પયોગ શોભાના હેતુ માટે કરવામાં આવે છે.
  • બિંદીમાત્ર આંખોની વચ્ચે કરવામાં આવે છે, જ્યારે તિલક ચહેરા અથવા શરીરના અન્ય ભાગોને પણ આવરી લઈ શકે છે. તિલક શરીરના 12 ભાગો પર કરી શકાય છે: માથું, કપાળ, ગરદન, બંને બાવડાની ઉપર, કોણીથી પહોંચા સુધીના બંને હાથ પર, છાતી, ધડની બંને બાજુએ, પેટ અને ખભા.
  • બિંદી હિન્દી શબ્દ છે, જ્યારે તિલક સમગ્ર ભારતીય ઉપખંડમાં લાગુ પડે છે.

 

 

સંકલિત લેખ :

સાભાર :  (“संस्कार-ज्योति” અને “आखिर क्यों?” પુસ્તક માંથી) લેખક – સંજય માલપાણી તથા લલિત ભટ્ટ. વિકિપીડિયા, દિવ્યભાસ્કર, સંદેશ, વેબદુનિયા, તેમજ અન્ય ...)
 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email : [email protected]
 

 

 બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  contact /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli