ઋતુઓનું વર્ણન …

ઋતુઓનું વર્ણન …

 

 

 

seasons
 

 

 

ગુજરાતી સાહિત્યમાં ઋતુઓનું વર્ણન એ કવિઓનો માનીતો વિષય છે. નર્મદ-દલપત યુગમાં અને ઉમાશંકર-સુંદરમ યુગમાં આ વિષય ઉપર ઘણાં સુંદર કાવ્યોની રચના થઈ છે. આજે પણ આ કૂચ થંભી નથી.

 

ભારતમાં મુખ્યત્વે ત્રણ ઋતુઓ છે. દરેક ઋતુને બે પેટા ઋતુઓમાં વહેંચવામાં આવી છે. શિયાળામાં હેમંત અને શિશિર, ઉનાળામાં વસંત અને ગ્રીષ્મ, અને ચોમાસામાં વર્ષા અને શરદ.

 

શરૂઆત શિયાળાથી કરીએ…

 

“શિયાળે શીતળ વા વાય, પાન ખરે ઘઉં પેદા થાય;
પાકે ગોળ, કપાસ, કઠોળ, તેલ ધરે ચાવે તંબોળ.
ધરે શરીરે ડગલી શાલ, ફાટે ગરીબ તણા પગ ગાલ;
ઘટે દિવસ, ઘણી મોટી રાત, તનમાં જોર મળે ભલી ભાત.”

 

દલપતરામની આ કવિતા આઝાદી પહેલાં જન્મેલા પ્રત્યેક જણ ગુજરાતી શાળામાં ભણ્યા હશે. આ સુંદર પંક્તિઓમાં શિયાળાનું સંપૂર્ણ વર્ણન આવી જાય છે. “ફાટે ગરીબ તણા પગ ગાલ”માં કવિનું સંવેદનશીલ માનસ ઊભરી આવે છે. એ જમાનાની કવિતાઓમાં શિક્ષણ એ મુખ્ય તત્ત્વ હતું. શિયાળામાં કયો પાક થાય, હવામાન કેવું હોય વગેરે બહુ સુંદર શબ્દોમાં દલપતરામે બાળકોને શિખવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે.

 

ઉમાશંકર જોષીએ શિયાળાની બે પેટા ઋતુઓનો અદ્ભુત ચિતાર આપ્યો છે. હેમંત માટે કવિ કહે છે:

 

“હેમંતમાં કોમળ સૂર્યતાપ,
વૃક્ષો મહીં વાયુ કરે વિલાપ.
ઝરે નિશાએ હિમ ભૂમિ-ખોળે,
લીલાં તૃણે ઝાકળબિંદુ ડોલે.”

 

ઉપજાતિ છંદમાં લખાયલી આ પંક્તિઓમાં ઠંડીની ઉગ્રતા દર્શાવવા કવિ કહે છે, “વૃક્ષો મહીં વાયુ કરે વિલાપ”. માણસ તો શું પણ ઝાડ પણ ઠંડીથી વિલાપ કરે છે. કોમળ સૂર્યતાપ, હિમપાત અને ઝાકળ, કવિ કશુંય ભૂલ્યા નથી.

 

હેમંત વિષે યૉસેફ મેકવાનની લખેલી આ પંક્તિઓ પણ બહુ સરસ છે :

 

“ઝાડના ડાંખળે ડાળીએ
સૂર્યનાં કિરણ ચોંટી રહ્યાં;
પાસમાં
ટૂંટિયું વાળીને શાંત છે પથ પડ્યો !
ચોતરફ
વાયુના કાફલા બરફ-શા આભને લૈ વહે;“
ક્યાંકથી આવતો પંખીનો નાદ પણ
થૈ કરો કાનમાં વાગતો.
એમ લાગે ઘડી
સાંજ આ ચિત્રમાં હોય જાણે મઢી.”

 

અને કલાપીની શાર્દૂલવિક્રીડિતમાં લખાયલી આ પંક્તિઓ …

 

ઊગે છે સુરખી ભરી રવિ મૃદુ હેમંતનો પૂર્વમાં,
ભૂરું છે નભ સ્વચ્છ સ્વચ્છ, દીસતી એકે નથી વાદળી;
ઠંડો હિમભર્યો વહે અનિલ શો, ઉત્સાહને પ્રેરતો,
જે ઉત્સાહ ભરી દીસે શુક ઊડી ગાતાં, મીઠાં ગીતડાં !

 

હેમંતની સવાર નજર સામે ખડી કરી દે છે.

 

હેમંત પછી આવે શિશિર. શિશિર માટે ઉમાશંકર કહે છે,

 

“શિશિરવાયુ સુશીતળ સૂસવે,
તરુ તણાં થડથી રસ કૈં ઝવે.
ખરત પાન, રહ્યાં બસ ડાંખળાં,
સભર ધાન્ય થકી સુહતાં ખળાં.”

 

દ્ધુતવિલંબિતમાં લખાયલી આ પંક્તિઓ આપણી નજર સામે પાનખર ઋતુનું ચિત્ર ખડું કરે છે. સાથે સાથે લણાઈ ગયેલા પાકના ઢગલાને પણ ભૂલ્યા નથી.

 

શિયાળા પછી વારો આવે ઉનાળાનો. ઉનાળા વિષે પણ દલપતરામે બહુ સરસ પંક્તિઓ લખી છે:

 

“ઉનાળે ઊંડાં જળ જાય, નદી સરોવર જળ સુકાય;
પામે વનસ્પતિ સૌ પાન, કેસૂડાં રૂડાં ગુણવાન.
સારા હોજ ફુવારા બાગ, પ્યારા ચંદન પંખા લાગ;
બોલે કોયલ મીઠા બોલ, તાપ પડે તે તો વણતોલ.”

 

ઉનાળાનું આનાથી સારું વર્ણન શું હોઈ શકે? પાણીની અછત, વસંતનો વૈભવ, કોયલના સૂર અને વધેલું તાપમાન; માત્ર ચાર પંક્તિઓમાં જાણે આખે આખો ઉનાળો!!

 

ઉનાળાની પહેલી પેટા ઋતુ તે વસંત. વસંત વિષે જેટલું લખાયું છે, એટલું કદાચ બીજી કોઈ ઋતુ વિષે નહિ લખાયું હોય. પહેલાં વસંતતિલકામાં લખાયલી ઉમાશંકરની આ પંક્તિઓ જોઈએ …

 

“ખીલી વસંત, વન ફૂલભર્યાં મહેકે,
ગાતા ફરે ભ્રમર, કોકિલનાદ લ્હેકે.
ઊડે સુગંધકણ પુષ્પ તણા રસોના,
આઘા સુણાય ગગને સ્વર સારસોના.”

 

ફૂલો, ભમરા અને કોયલ ત્રણેનો વૈભવ એટલે વસંત. વસંતને વધાવતી બીજી એક જાણીતી કવિતા છે :

 

“રૂડો જુવો આ ઋતુરાજ આવ્યો,
મુકામ એણે વનમાં જમાવ્યો.
તરુવરોએ શણગાર કીધો,
જાણે વસંતે શિરપાવ દીધો.”

 

વસંતને ઋતુઓનો રાજા કહેવામા આવે છે. એના વિષે સૌથી વધારે લખાયું છે. વસંત વિષે કોકિલા પટેલ લખે છે :

 

“વસંતની વાંસળીઓ વાગી ટહૂકી ઊઠે પાન,
લચક લહેરે ઝૂમી નાચે આખે આખું ગામ.
આંખને ખેતર આભ ઝૂકે તો લીલું જંગલ ઊગે,
ભીના પ્હોરનો પોચો તડકો ચકલી ચણમાં ચૂગે.
ગુનગુન કરતો ભમરો ગજવે ઝીણું ઝીણું ગાન,
વસંતની વાંસળીઓ વાગી ટહુકી ઊઠે પાન.”

 

અને ધૃતિ મોદી કહે છે :

 

“ધીરે ધીરે ચોરપગલે
બુઠ્ઠા બાવળિયા જેવા
વૃક્ષના ઠૂંઠે ઠૂંઠામાં આવીને બેસી ગઈ
આ વસંતનાં કામણ તો એવાં કે
શણગારેલો બાવળિયો પણ સુંદર લાગે !”

 

વસંત ઋતુ પૂરી થઈ ગઈ તેથી નારાજ થઈ નિરંજન ભગત કહે છે :

 

“વસત ગૈ રે વીતી,
ક્યાં છે કોકિલની કલગીતિ ?”

 

અને ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાળા તો એનાથી પણ વધારે નારાજ થઈ કહે છે …

 

“પવન-કાંધ પર ચડ્યો જનાજો
કોયલ ગાય મરસિયા !
ઝાકળની આંખોમાં અનગળ
બારે મેઘ વરસિયા !
બહાવરી મંજરી શિર પટકે ને
ભમરાઓ દુ:ખ જલ્પે !
રડી રડીને લાલ સૂઝેલી
આંખે ખાખર વિલપે !
પરિમલનાં રેશમી કફનોને
લપટી અંગે ઓઢે !
ફૂલ ફૂલની કબરોમાં ઊંડે
વસંત આજે પોઢે !”

 

ઉનાળાની બીજી પેટા ઋતુ એટલે ગ્રીષ્મ. ફરી ઉમાશંકરની મંદાક્રાન્તામાં લખેલી આ પંક્તિઓ જોઈએ …

 

“આવ્યો આવ્યો બળબળ થતો દેખ જોગી ઉનાળો;
વા વૈશાખી પ્રબળ વહતા, ઊડતી અગ્નિઝાળો.
ઝોળાં ખાતી રસદ ફળની લૂમ, લૂ વાય ઊની;
પાણી ડૂક્યાં, સજળ સરિતાઓ થઈ વારિસૂની.”

 

ઉનાળાની ઉગ્રતા દર્શાવવા એની જોગી સાથે સરખામણી કરી છે. દલપતરામની “ઉનાળે ઊંડાં જળ જાય, નદી સરોવર જળ સુકાય” અને ઉમાશંકરની “પાણી ડૂક્યાં, સજળ સરિતાઓ થઈ વારિસૂની.” પંક્તિઓ એકની એક જ વાત કહે છે, છતાં સમય અનુસાર શબ્દોમાં આવેલું sophistication ધ્યાન દોરે છે.

 

ગ્રીષ્મની ગરમીને અહીં જ મૂકી આપણે ત્રીજી મુખ્ય ઋતુ ચોમાસાની વાત કરીએ …

 

ચોમાસાની વાત કરીએ તો સૌથી પહેલાં યાદ આવે બચપણમાં અનેક વાર ઉચ્ચારેલી કવિતા,

 

“આવ રે વરસાદ, ઘેવરિયો પરસાદ,
ઊની ઊની રોટલી ને કારેલાનું શાક.”

 

પણ,

 

“ચોમાસુ તો ખાસું ખૂબ, દીસે દુનિયા ડૂબાડૂબ;
લોક ઉચ્ચારે રાગ મલાર,  ખેતર વાવે ખેતીકાર.
ચંપા, ચમેલી જૂઈ જાય, ફૂલ ગુલાબ ભલા ફુલાય;
છત્રી ચોમાસે સુખ માટ, ચાંખડીઓ હિંડોળાખાટ.”

 

દલપતરામની ભીંજવી નાખે એવી આ પંક્તિઓ; આનાથી વધારે સ્પષ્ટતાથી ચોમાસાનું વર્ણન કરવું શક્ય નથી, એટલે આપણે એની બે પેટા ઋતુઓ તરફ વળીએ.

 

પહેલી પેટા ઋતુ એટલે વર્ષા. ફરી ઉમાશંકરની શિખરીણીમાં લખાયલી આ પંક્તિઓ …

 

“ચઢી આવ્યાં ક્યાંથી દળ પર દળો વાદળ તણાં?
કરે ઈશાને શી ઝબક ઝબકી વીજ રમણા !
પડ્યાં પાણી ધો ધો, જળભર થઈ ધન્ય ધરણી;
હસે વર્ષા; શોભા શુભ નભ વિશે મેઘધનુની.”

 

ધોધમાર વરસાદ અને વીજળીના ચમકારા બધું જ ચાર પંક્તિઓમાં સમાઈ ગયું!!

 

વર્ષા ઋતુ પર બીજા અનેક કવિઓએ પણ બહુ સારી રચનાઓ આપી છે. રમેશ પટેલ (આકાશ્દીપ)ની આ પંક્તિઓ પણ બહુ સુંદર છે …

 

“દશે દિશાએ વાયુ વાયે,
કાળાં ડિબાંગ વાદળ ઉમટે,
અંબર ગાજે, વીજ ઝબૂકે
ધરતીનો ધબકાર પુકારે
આવ રે મેઘા મારે દ્વારે.
કેવો વરસે…
ઝરમર ઝરમર ધારે વરસે
વાયુના વીંઝણાએ વરસે
આસમાનથી ત્રાંસો વરસે
સાંબેલાની ધારે વરસે
રાજાશાહી ઠાઠે વરસે…આવરે મેઘા”

 

હવે છેલ્લી પેટા ઋતુ શરદ. ઉમાશંકર શરદ ઋતુને આ રીતે બિરદાવે છે :

 

“શરદ શી સુહે ! વાદળાં ગયાં.
જળ નદી તણાં નીતરાં થયાં.
ગગનથી સુધા ચંદ્રની ઝરી,
રસભરી રમે રાસ ગુર્જરી.”

 

તો ગુર્જરીને રાસ રમતી છોડીને આ વિષય અહીં સમાપ્ત કરું.
 

 

સૌજન્ય:   પૂર્વીબેન મોદી મલકાણ(યુએસએ)

 

 

 

 

આજની પોસ્ટ  આ અગાઉ અન્ય  બ્લોગ પર સ્થાન પામેલ છે.    ‘દાદીમા ની પોટલી’ પર આજની પોસ્ટ મોકલી પ્રસિદ્ધ કરવાની તક આપવા બદલ અમો  સુશ્રી  પૂર્વી મોદી મલકાણ (યુએસએ) ના અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : [email protected]

 

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

You can  contact /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

;