સત્ય તથા ધર્મવિષયક વિચારો …

સત્ય તથા ધર્મવિષયક વિચારો …

 

 

 

મહાભારતના કર્ણપર્વના ૬૯મા અધ્યાયમાં શ્રી કૃષ્ણ દ્વારા સત્યાસત્ય કે ધર્માધર્મના નિર્ણયવિષયક વ્યક્ત કરાયેલા વિચારો રસમય હોવાથી ખાસ વિચારવા જેવા છે.  શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને ઉદ્દ્બોધીને જણાવ્યુ કે – ‘સત્યવક્તા પુરુષ પરમ સત્યપુરુષ તરીકે જ ગણાય છે. 

 

 

symbole of religioun

 

કારણ કે સત્ય કરતાં બીજું કાંઈ પણ ઉત્તમ નથી.  પરંતુ સત્યનું યથાર્થ સ્વરૂપ જાણવું કઠિન છે.  કોઈ સ્થળે અસત્યને પણ સત્ય તરીકે માનવું પડે છે, અને સત્યને અસત્ય તરીકે ગણવું પડે છે.  આથી જ વિવાહ સમયે, રતિ પ્રસંગે, કોઈનો પ્રાણ જતો હોય ત્યારે, સર્વ ધન લુંટાઈ જતું હોય ત્યારે, તેમજ બ્રાહમણને માટે અસત્ય બોલવું જોઈએ, કારણ કે તેવે પ્રસંગે અસત્યનું પરિણામ સત્યરૂપે આવે છે અને સત્યનું પરિણામ અસત્યરૂપે આવે છે.  આ પ્રમાણે સત્યાસત્યનો નિર્ણય નહીં સમજનારો અજ્ઞાની પુરુષ સર્વસ્થળે કેવળ સત્યને જ વળગી રહે છે.  પરંતુ કોઈ વાર તેનું પરિણામ અસત્ય-અધર્મભરેલું જ પ્રાપ્ત થાય છે.  માટે પરિણામ તરફ દ્રષ્ટિ કરીને સત્ય હોવા છતાં તે અસત્ય તરીકે સ્વીકારવું જોઈએ અને અસત્ય હોય છતાં સત્ય તરીકે માનવું જોઈએ.  આ રીતે જ સત્ય તથા અસત્યનો નિશ્ચય કરીને પુરુષ ધર્મવેત્તા થઇ શકે છે.’

 
એ પછી શ્રીકૃષ્ણે એક કથા કહી સંભળાવી.  પૂર્વે બલાક નામનો એક પારધી હતો.  તેને હિંસા કરવાની આંતરિક ઈચ્છા ન હતી તો પણ તે પુત્ર તથા સ્ત્રી  આદિ કુટુંબની આજીવિકા માટે નિત્ય મૃગોને મારતો હતો અને તે દ્વારા પોતાનાં વૃદ્ધ માતાપિતાનું તથા બીજાં આશ્રિતોનું ભરણપોષણ કરતો હતો.  તે પોતાના ધર્મમાં આસક્ત રહેતો, નિત્ય સત્યવચન બોલતો, અને કોઈની અદેખાઈ કરતો નહોતો.  એક દિવસે તે મૃગનો શિકાર કરવા માટે વનમાં ગયો પણ કોઈ સ્થળે તેના હાથમાં મૃગ આવ્યું નહીં એવામાં એણે કોઈ અંધ શિકારી પશુને પાણી પીતું જોયું, એ પશુને તેણે કદી પણ જોયું ન હતું તો પણ તેણે બાણ મારીને તે પશુને મારી નાખ્યું.  આમ તે પશુ મરણ પામ્યું એટલે તરત જ આકાશમાંથી પુસ્વૃષ્ટિ થઇ, અને જોતજોતામાં તો અપ્સરાઓનાં ગીત-વાજિંત્રોથી ગાજી રહેલું એક સુંદર વિમાન તે પારધીને લઈ જવા માટે સ્વર્ગમાંથી ઊતરી આવ્યું.  તે પારધિએ જે પશુને મારી નાખ્યું તે સર્વ પ્રાણીઓનો વિનાશ કરવા માટે જ જન્મ્યું હતું.  તપશ્ચર્યા કરીને એણે વરદાન મેળવ્યું હતું અને બ્રહ્માએ પોતે એને અંધ કરેલું.  પારધિએ સર્વ પ્રાણીઓના વિનાશ કરવાનો નિશ્ચયવાળા તે પશુને મારી નાખ્યું તેથી તે પારધિ સ્વર્ગલોકમાં ગયો. આમ ધર્મનું સ્વરૂપ અતિશય મહાન છે.  શ્રીકૃષ્ણે એક બીજી કથા પણ કહી સંભળાવી.

 
તપસ્વીઓમાં ઉત્તમ અને વેદાદિ શાસ્ત્રોમાં પારંગત કૌશિક નામનો બ્રાહમણ એક ગામની નજીક, નદીઓના સંગમસ્થળે, આશ્રમ બાંધીને રહેતો હતો.  તે બ્રાહમણે સત્યનું વર્ત લીધું હતું.  તેથી તે સત્યવાદી તરીકે ગણાતો હતો.

 
એક દિવસ કેટલાક મુસાફરો ચોરના ભયથી એના આશ્રમમાં આવીને વૃક્ષોની ઘટામાં છૂપાયા.  તેમને પગલે પગલે પેલા ચોર લોકો પણ આશ્રમમાં આવી પહોંચ્યા અને એમની તપાસ કરવા લાગ્યા.

 
તે ત્યાં રહેનારા સત્યવાદી કૌશિક પાસે પહોંચીને પૂછવા લાગ્યા કે અહીં ઘણા માણસો આવ્યા હતા તે ક્યાં ગયા ?  આપ સત્યવાદી છો તેથી અમે તમને પૂછીએ છીએ.  માટે આપ જાણતા હો તો કહો.  કૌશિકે તેમને સાચી માહિતી આપી, એટલે પેલા ક્રૂર લૂંટારાઓએ તે મુસાફરોને પકડીને મારી નાખ્યા.  કૌશિક બ્રાહમણે સત્ય વચનને વળગી રહીને મહાન અધર્મ કર્યું હતો, તેથી તે કષ્ટદાયક ઘોર નરકમાં ગયો, કારણ કે તે સૂક્ષ્મ ધર્મોના રહસ્યને સમજતો ન હતો.  કેટલાક લોકો વેદમાંથી જ ધર્મનો નિશ્ચય કરવો એમ કહેતા હોય છે.  તારા વિચારોને લોકો અનુસરતા હોય તો પણ હું તારા એ વિચારોને દુષિત ઠરાવતો નથી, પરંતુ મારે તને કહેવું જોઈએ કે વેદમાં સર્વ જાતના સૂક્ષ્મ ધર્મોનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું નથી.  ધર્મનું મૂળ તત્વ પ્રાણીઓનો ઉત્ક્સર્ષ થાય તે માટે જ હોય છે.  જે કર્મ અહિંસાથી યુક્ત હોય તેનું નામ ધર્મ.  પરંતુ કેવળ વ્યાખ્યા પર જ આધાર રાખીને ધર્મના યથાર્થ સ્વરૂપને જાણી શકાતું નથી.  બીજાને સુખકારક હોય તેવું જે કર્મ તેનું નામ ધર્મ.

 
શાસ્ત્ર કહે છે કે પ્રાણનાશનો પ્રસંગ આવી પડ્યો હોય, વિવાહ તૂટી જવાની તૈયારી પર હોય, સર્વ જ્ઞાતિઓનો વિનાશ ઉપસ્થિત થતો હોય, અને ઉપહાસનો પ્રસંગ ચાલતો હોય, તે વેળા અસત્ય વચન પર અસત્ય ગણાતું નથી.  ધર્મના તત્વાર્થને જાણનારા વિદ્વાનો પણ તેવે પ્રસંગે બોલાયેલા અસત્યને અધર્મ તરીકે ગણતા નથી.  કોઈ મનુષ્ય ચોરલોકોના હાથમાં સપડાઈ ગયો હોય તો જૂઠા જૂઠા સોગંદો ખાઈને પણ તેણે તેમના હાથમાંથી છૂટી જવું.  તેવે પ્રસંગે વિચાર કર્યા વિના અસત્ય બોલવું તે જ શ્રેયસ્કર હોય છે, તે અસત્ય પણ સત્ય તરીકે જ ગણાય છે.  ધર્મને અર્થે અસત્ય બોલીને પુરુષ અસત્યવક્તા થતો નથી.

 

 
(૨) જે પોતે માગે તેની પાસે માગવું શું ? …

 

 

શિકારની શોધમાં નીકળેલા બાદશાહ પોતાની રાજધાનીથી વનમાં ખૂબ દૂર નીકળી જાય છે. તે એક પછી એક ખેતર વીંધતો જાય છે. પણ કોઈ શિકાર હાથ લાગે નહીં. તે ભૂખ –તરસથી વ્યાકુળ બની ગયો અને ચોપાસ નજર દોડાવતો હતો કે કોઈ ઝૂંપડી દેખાય તો ભૂખ તરસ છિપાવી શકાય. ખેદ્દોતની ઝૂંપડી જોઈ અને બાદશાહ એ ઝૂંપડીમાં ગયો. ખેડૂતે બાદશાહને રોટલો અને શાક આપ્યાં. બાદશાહ તૃપ્ત થયો અને બોલ્યો, ‘જો ભાઈ, હું અહીનો બાદશાહ છું; મારી પાસે સત્તા અને સંપત્તિ બન્ને છે. ક્યારેય મારું કોઈ કામ હોય તો સહેજે સંકોચ રાખ્યા વિના આવી જજે. કશી ફિકર કરતો નહીં. તને મદદ કરતાં મને ખરેખર આનંદ થશે.’

બાદશાહની આ વાત સાંભળીને ખેડૂતે કહ્યું, ‘મારે વળી આપણું શું કામ પડશે ? રાજ્યને લગાન આપું છું અને આનંદથી જીવું છું.’

થોડાં વર્ષો પછી રાજ્યમાં દુકાળ પડ્યો. ખ્દૂતની પત્નીએ ખેડૂતને કહ્યું, ‘રાજાએ સ્વયં તમને મદદ કરવાનું કહ્યું હતું. તો પછી તેમને મળીને આવોને.’

ખેડૂત બાદશાહ પાસે ગયો અને બાદશાહ તેને પ્રેમથી મળ્યા. તેની આગતાસ્વાગતા કરવાનો હુકમ આપ્યો.

થોડીવારમાં નમાજનો સમય થયો એટલે બાદશાહ ખેડૂતને થોડીવાર બેસવા કહી નમાજ પઢવા લાગ્યા. ઈબાદત કરતી વખતે બાદશાહે બન્ને હાથ ઊંચા ઉઠાવીને ખુદા પાસે દુઆ માંગી. ખેડૂત નિરાંતે આ સઘળું જોતો હતો. તેણે બાદશાહને પૂછ્યું, ‘નમાઝના સમયે આપ હઠ ઊંચા કરીને શું કરતા હતા ?’

બાદશાહે કહ્યું, ‘હું ખુદા પાસે દુઆ માગતો હતો કે મારા રાજ્યમાં સુખશાંતિ રહે, ખુદા મને સમૃદ્ધિ અને સ્વાસ્થ્ય નકશે.’

ખેડૂતે આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, ‘આવી દુઆ માગવાથી ખુદા આપે છે ખારા ?’

બાદશાહે નમ્રતાથી કહ્યું, ‘આ બધી શાન-શૌકત અને રાજપાટ એ ખુદાની જ દેન છે.’ બાદશાહનો આ ઉત્તર સાંભળીને ખેડૂતે બાદશાહને કહ્યું. ‘હવે હું મારા ખેતરમાં પાછો જાઉં છું. આપે પ્રેમથી મારી ખાતર-બરદાસ્ત કરી એ માટે શુક્રિયા.’ બાદશાહે પૂછ્યું, ‘પણ તમે શા માટે મને મળવા આવ્યા, એનું કારણ તો કહ્યું નહીં.’ ખેડૂત બોલ્યો, ‘બાદશાહ સલામત, હું આપની પાસે મદદ માગવા આવ્યો હતો; પણ જ્યારે મેં જોયું કે આપ ખુદ ખુદા પાસે માગી રહ્યા છો ત્યારે વિચાર્યું કે તેની પાસે જ કેમ ના માંગુ, જેની પાસે આપ માગી રહ્યા છો. જે પોતે માગતો હોય તેની પાસે માગવું શું ? આમ કહીને ખેડૂત પોતાના ગામમાં પાછો ફર્યો.’

 
(ગ.ગુ.(૬)૮-૧૧/૪૯)

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : [email protected]

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પરના આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.