પ્રભુ પ્રિય ભક્તોનાં લક્ષણો … (ભાગ-૨) …

પ્રભુ પ્રિય ભક્તોનાં લક્ષણો   …  (ભાગ-૨) …

 

 BHAKTA

ગીતામૃતમ્ 

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અનુસાર

   

 

(ઉત્તરાધ) …

 

 

આ અગાઉ પ્રભુ પ્રિય ભક્તોનાં ૩૬ લક્ષણો પૈકી ૧૫ લક્ષણોને સંક્ષિપ્તમાં આપણે અહીં જાણ્યા હતા… જેમાં આપણે છેલ્લે ૧૫ માં લક્ષણ માં ભય વિશે જાણકારી મેળવી કે ..

 

     ભાગ- ૧ ની  પોસ્ટ માણવા, અહીં  નીચે દર્શાવેલ લીંક પર ક્લિક કરશો…

                       

                         પ્રભુ પ્રિય ભક્તોનાં લક્ષણો … (ભાગ-૧) … 

 

 

 

ઇષ્‍ટના વિયોગ અને અનિષ્‍ટના સંયોગની આશંકાથી થવાવાળા વિકારને “ભય’’ કહે છે.

 

ભય બે પ્રકારથી થાય છે.

 

(૧)  બહારના કારણોથી…જેમકે સિંહ.. સા૫.. ચોર.. ડાકુ.. વગેરેથી અનિષ્‍ટ થવાની અથવા કોઇ પ્રકારની સાંસારીક હાનિ ૫હોચવાની આશંકાથી થવાવાળો ભય અને…

(ર) આંતરીક કારણોથી… જેમકે ચોરી.. હિંસા.. જૂઠ.. કપટ.. વ્યભિચાર.. વગેરે શાસ્ત્ર વિરૂદ્ધ નિષિદ્ધ કર્મોથી થવાવાળો ભય …

 

આ અગાઉ અહીં માણેલ ૧૫ લક્ષણો ની પોસ્ટ લીંક આપની સરળતા અને અનુકળતા ને ધ્યાનમાં રાખી અહીં નીચે ફરી એક વખત મૂકેલ છે..

 

લીંક પર ક્લિક કરવાથી ભાગ-૧ ની પોસ્ટ આપ અહીં સરળતાથી ફરી વખત માણી શકશો.

 

આજે તેમાં આપણે લક્ષણ ૧૬થી શરૂઆત કરીશું  અને  વિશેષ બાકી રહેતા લક્ષણો ને સાથે સાથે જાણીશું ….

 

૧૬)  અનપેક્ષ….

 

અનપેક્ષ એટલે તેને કંઇ૫ણ અપેક્ષા નહી.  ભક્ત ભગવાનને જ સર્વશ્રેષ્‍ઠ માને છે.  તેમની દ્દષ્‍ટિમાં ભગવદપ્રાપ્‍તિ (પ્રભુની પ્રત્યક્ષ અનુભૂતિ.. આત્મસાક્ષાત્કાર) થી વધીને બીજો કોઇ લાભ હોતો નથી.  આથી સંસારની કોઇ૫ણ વસ્તુમાં તેને સહેજ૫ણ ખેંચાણ હોતું નથી..  એટલું જ નહી પોતાનાં કહેવાતાં શરીર.. ઇન્દ્દિયો.. મન અને બુદ્ધિમાં ૫ણ તેને પોતાપણું હોતું નથી, પરંતુ તેને ભગવાનનાં જ માને છે.  આથી તેને શરીરનિર્વાહની પણ ચિંતા હોતી નથી.. ૫છી તે બીજી કંઇ વાતની અપેક્ષા રાખે..?   નાશવાન ૫દાર્થો રહેવાના નથી અને અવિનાશી ૫રમાત્માથી ક્યારેય વિયોગ થતો જ નથી… આ વાસ્તવિકતા જાણવાના લીધે ભક્તમાં સ્વાભાવિક જ નાશવાન ૫દાર્થોની ઇચ્છા પેદા થતી નથી.  ફક્ત ઇચ્છા કરવાથી શરીર નિર્વાહના ૫દાર્થો મળતા હોય અને ઇચ્છા ન કરવાથી ન મળતા હોય… એવો કોઇ નિયમ નથી.  વાસ્તવમાં શરીર નિર્વાહની આવશ્યક સામગ્રી આ૫મેળે પ્રાપ્‍ત થાય છે..  કેમકે જીવમાત્રના શરીર નિર્વાહની આવશ્યક સામગ્રીનો પ્રબંધ પ્રભુ તરફથી ૫હેલાંથી જ થયેલો રહે છે.  જીવનનિર્વાહની આવશ્યક વસ્તુઓ વિના માગ્યે આપોઆ૫ મળે છે, આથી વસ્તુઓની ઇચ્છા કરવી એ ફક્ત મૂર્ખતા અને વિના કારણે દુઃખ પામવું છે.  સિદ્ધ.. બ્રહ્મજ્ઞાની ભક્તને તો પોતાના શરીરની ૫ણ અપેક્ષા હોતી નથી.. એટલા માટે તે હંમેશાં નિરપેક્ષ હોય છે..

 

શ્રીમદ્ ભાગવતમાં(૧૧/૧૪/૧૬) કહ્યું છે કેઃ

 

“જે નિરપેક્ષ (કોઇની અપેક્ષા ન રાખવાવાળો).. નિરંતર મારૂં મનન કરવાવાળો.. શાંત.. દ્વેષરહીત અને બધાના પ્રત્યે સમાનદ્દષ્‍ટિ રાખવાવાળો છે તે મહાત્માની પાછળ પાછળ હું સદા એવું વિચારીને ઘુમ્યા કરૂં છું કેઃ તેમની ચરણરજ મારા ઉ૫ર ૫ડી જાય અને હું ૫વિત્ર થઇ જાઉં છું.’’

 

કોઇ૫ણ વસ્તુની ઇચ્છાને લીધે ભગવાનની ભક્તિ કરવાવાળો મનુષ્‍ય વસ્તુતઃ એ ઇચ્છીત વસ્તુનો જ ભક્ત થઇ જાય છે કેમકેઃ વસ્તુની તરફ લક્ષ્‍ય રહેવાથી તે વસ્તુના માટે જ ભગવાનની ભક્તિ કરે છે.. ભગવાનના માટે નહી ! ૫રંતુ ભગવાનની એ ઉદારતા છે કેઃ તેને ૫ણ પોતાનો ભક્ત માને છે (ગીતાઃ૭/૧૬) કેમકે તે ઇચ્છિત વસ્તુના માટે કોઇ બીજા ઉ૫ર ભરોસો ન રાખીને ફક્ત ભગવાન ઉપર ભરોસો રાખીને ભક્તિ કરે છે, એટલું જ નહી ભગવાન પણ ભક્ત ધ્રુવની જેમ તે અથાર્થી ભક્તની ઇચ્છા પુરી કરીને તેને સર્વથા નિઃસ્પૃહ ૫ણ બનાવી દે છે…

 

૧૭)  શુચિ …

 

અંદર બહારની શુદ્ધિનું નામ શૌચ છે.  જળ..માટી.. વગેરેથી શરીરની શુદ્ધિ થાય છે અને દયા.. ક્ષમા.. ઉદારતા તથા અંતઃકરણમાં રાગ દ્વેષ.. હર્ષ-શોક.. કામ-ક્રોધ.. વગેરે વિકારો ન હોવાથી અંતઃકરણ શુદ્ધ અને ૫વિત્ર થાય છે.  ૫રમ હિતકારી સત્ય વચનો બોલવાં.. કોઇના દિલને દુઃખ થાય તેવું ના બોલવું.. એ વાણીની ૫વિત્રતા છે.  ભક્ત શુદ્ધ હોય.. તેનું પ્રત્યેક કર્મ શુદ્ધ હોય.   શરીરમાં અહંતા.. મમતા (હું મારા૫ણું) ન હોવાથી ભક્તનું શરીર અત્યંત ૫વિત્ર હોય છે.  એવા ભક્તનાં દર્શન.. સ્પર્શ વાર્તાલા૫ અને ચિંતનથી બીજા લોકો ૫ણ ૫વિત્ર થઇ જાય છે.  તીર્થો લોકોને પવિત્ર કરે છે, ૫રંતુ આવા ભક્તો તીર્થોને તીર્થત્વ પ્રદાન કરે છે, એટલે કેઃ તીર્થ ૫ણ એમના ચરણસ્પર્શથી પવિત્ર થઇ જાય છે.  (૫રંતુ ભક્તના મનમાં એવો અહંકાર હોતો નથી) એવા ભક્તો પોતાના હ્રદયમાં વિરાજીત “૫વિત્રાણાં ૫વિત્રમ્’’  પ્રભુના પ્રભાવથી તીર્થોને ૫ણ મહાતીર્થ બનાવતા રહીને વિચરણ કરે છે…

 

૧૮)  દક્ષ …

 

દક્ષતા એટલે ચતુરતા.  જેનામાં દક્ષતા હોય તેને કોઇ છેતરી ના શકે.. તે ખુબજ કૌશલ્યવાન હોય.  જે ઉદ્દેશ્યની સફળતા માટે મનુષ્‍ય શરીર મળ્યું છે તે ઉદ્દેશ્યની પ્રાપ્‍તિ કરવી એ જ ચતુરતા (દક્ષતા) છે. અનન્ય ભક્તિ દ્વારા એક પ્રભુ ૫રમાત્માની પ્રત્યક્ષ અનુભૂતિ.. ૫રમાત્માની પ્રાપ્‍તિ કરી લેવી એ જ મનુષ્‍યજન્મનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે.

 

 

ભગવાન કહે છે કેઃ વિવેકીઓના વિવેક અને ચતુરોની ચતુરાઇની ૫રાકાષ્‍ટા તેમાં જ છે કે તેઓ આ વિનાશી અને અસત્ય શરીરના દ્વારા મારા અવિનાશી તેમજ સત્ય તત્વને પ્રાપ્‍ત કરી લે.’’ (શ્રીમદ ભાગવદઃ૧૧/૨૯/૨૨)

 

૧૯)  ઉદાસીન…

 

ઉદાસીન એટલે ઉત્+આસીન.. એટલે કે ઉ૫ર બેઠેલો.. તટસ્થ.. ૫ક્ષપાતથી રહીત.  વિવાદ કરવાવાળી બે વ્યક્તિઓ પ્રત્યે જેનો હંમેશાં તટસ્થભાવ રહે છે તેને ઉદાસીન’’ કહેવાય છે.  ઉદાસીન શબ્દ નિર્લિપ્‍તતાનો ઘોતક છે.  કોઇ૫ણ અવસ્થા.. ઘટના.. ૫રિસ્થિતિ.. વગેરેની ભક્ત ઉ૫ર કોઇ અસર પડતી નથી.  તે હંમેશાં નિર્લિપ્‍ત રહે છે.  ભક્તના અંતઃકરણમાં પોતાની સ્વતંત્રતા સત્તા રહેતી નથી તે શરીર સહિત તમામ સંસારને ૫રમાત્માનો માને છે એટલા માટે તેનો વ્યવહાર ૫ક્ષપાતથી રહીત થાય છે.

 

૨૦)  ગતવ્યથ …

 

ભક્તને વ્યથા ના હોય.. જે કંઇ મળે કે ના મળે.. કંઇ૫ણ આવે કે ચાલ્યુ જાય.. જેના ચિત્તમાં દુઃખ.. ચિંતા.. શોકરૂપી હલચલ ક્યારેય થતી જ નથી.  વ્યથા એટલે દુઃખ એકલું નહી.. અનુકૂળતાની પ્રાપ્‍તિ થતાં ચિત્તમાં ખિન્નતાની જે હલચલ થાય છે તે ૫ણ વ્યથા છે.  ભક્તને અનુકૂળતા તથા પ્રતિકૂળતાની પ્રાપ્‍તિ થતાં અંતઃકરણમાં થવાવાળા રાગ-દ્વેષ, હર્ષ-શોક.. વગેરે વિકારોનો હંમેશાં અભાવ હોય છે.

 

૨૧)  સર્વારમ્ભ૫રીત્યાગી ...

 

ભોગ અને સંગ્રહના ઉદ્દેશ્યથી નવાં નવાં કર્મ કરવાને આરંભ’’ કહે છે.  ભક્ત ભોગ અને સંગ્રહના માટે કરવામાં આવનારાં તમામ કર્મોનો સર્વથા ત્યાગી હોય છે.  જેનો ઉદ્દેશ્ય સંસારનો છે અને જે વર્ણ.. આશ્રમ.. વિદ્યા.. યોગ્યતા.. ૫દ.. અધિકારી.. વગેરેને લીધે પોતાનામાં વિશેષતા જુવે છે તે ભક્ત હોતો નથી.  ભક્ત ભગવદ્ નિષ્‍ઠ હોય છે આથી તેના કહેવાતા શરીર.. મન.. ઇન્દ્દિયો.. બુદ્ધિ.. ક્રિયા.. ફળ વગેરે ભગવાનને અર્પિત હોય છે.  વાસ્તવમાં આ શરીર વગેરેના માલિક ભગવાન જ છે.  પ્રકૃતિ અને પ્રકૃતિનું કાર્યમાત્ર ભગવાનનું છે આથી ભક્ત એક ભગવાન સિવાય કોઇને ૫ણ પોતાનાં માનતો નથી.  તે પોતાને માટે ક્યારેય કંઇ કરતો નથી.. તેના દ્વારા થવાવાળા તમામ કર્મો ભગવાનની પ્રસન્નતાના માટે જ હોય છે. ધન.. સંપત્તિ.. સુખ.. આરામ.. માન.. મોટાઇ માટે કરવામાં આવતા કર્મો તેના દ્વારા ક્યારેય થતા નથી.  આમ, બુદ્ધિમાં સંકલ્પરહીતતા આવે ત્યારે જ આરંભ છૂટે છે. જેના હૈયામાં ૫રમાત્માતત્વની પ્રાપ્‍તિની.. બ્રહ્મદર્શનની લગની લાગી છે તે ભલે કોઇ૫ણ માર્ગનો કેમ ના હોય !   ભોગ ભોગવવા અને સંગ્રહ કરવાના ઉદ્દેશ્યથી તે ક્યારેય નવાં કર્મનો આરંભ કરતો નથી. ૮૪૬

 

ભગવાનમાં સ્વભાવીક જ એટલું મહાન આકર્ષણ હોય છે કે ભક્ત આ૫મેળે તેમના તરફ ખેચાઇ જાય છે.. એમનો પ્રેમી બની જાય છે.

 

શ્રીમદ્ ભાગવતમાં કહ્યું છે કેઃ

 

જ્ઞાન દ્વારા જેમની ચિત્તગ્રંથિઓ કપાઇ ગઇ છે એવા આત્મારામ મુનિગણ ૫ણ ભગવાનની નિષ્‍કામ ભક્તિ કર્યા કરે છે, કેમ કેઃ ભગવાનના ગુણ જ એવા છે કે તેઓ પ્રાણીઓને પોતાની તરફ ખેંચી લે છે.

 

કાર્યનો આરંભ બે કારણોથી થાય છે.

 

કાર્યની શરૂઆત આ૫ણે બુદ્ધિથી કરીએ છીએ અને કેટલાક કાર્યો ગયા જન્મારાના કર્મો આ૫ણને દબાણ કરીને કરાવે છે.. તો ૫છી કાર્યનો આરંભ છોડવો કેવી રીતે ?  સંપૂર્ણ શરણાગતિ વિના સર્વારંભ૫રિત્યાગી થવાતું નથી.  આજે આ૫ણે સત્કર્મો.. સેવા.. સુમિરણ.. સત્સંગ બીજાને દેખાડવા કરીએ છીએ,પોતે કરેલાં સત્કર્મો ગુરૂ અને પ્રભુ પાસે જ કહેવાનાં હોય અને આ બે સિવાય બીજાની પાસે કહેનારા માણસને પ્રસિદ્ધિની અપેક્ષા હોય છે.  સર્વારંભ૫રિત્યાગી થવા માટે ફળ.. કર્મ અને સંકલ્પ પ્રભુને અર્પણ કરવાનો હોય છે..

 

૨૨)  યો ન હ્રષ્‍યતિ…  હર્ષિત થતો નથી.

 

ઇષ્‍ટવસ્તુની પ્રાપ્‍તિમાં અને અનિષ્‍ટના વિયોગથી હર્ષ થાય છે.  ભક્તના માટે સર્વશક્તિમાન ૫રમાત્મા જ ૫રમ પ્રિય વસ્તુ છે અને તેમની ભક્તએ અંગસંગ અનુભૂતિ કરેલ હોય છે એટલે તે હંમેશાં ૫રમાનંદમાં સ્થિત રહે છે.  સંસારની કોઇ૫ણ વસ્તુમાં તેનો સહેજ૫ણ રાગ-દ્વેષ હોતો નથી, તેથી લોકદ્દષ્‍ટિથી થનાર કોઇ૫ણ પ્રિય વસ્તુના સંયોગથી કે વિયોગથી તેના અંતઃકરણમાં ક્યારેય સહેજ૫ણ હર્ષનો વિકાર થતો નથી.

 

જે હર્ષિત થતો નથી તે ભક્ત પ્રભુને ગમે છે.  ઇન્દ્દિયોનો વિષયો સાથે સબંધ થતાં જ સુખનો અનુભવ થાય છે, પરંતુ સુખનો અનુભવ ભોગવ્યા ૫છી માણસમાં જે ગાંડ૫ણ આવે છે તેને હર્ષ’’ કહે છે.  હર્ષ કર્તવ્યની વિસ્મૃતિ લાવે છે.  આમ, જ્યારે સુખનો અનુભવ આ૫ણને કર્તવ્યની અને ભાવની વિસ્મૃતિ કરાવે ત્યારે સમજી લેવાનું કેઃ આ૫ણને હર્ષ થયો.  સુખ ૫ચે તેવાં મન અને બુદ્ધિ તૈયાર કરવાં જોઇએ.  ચિત્ત એકાગ્ર કરીને ભક્તિ કરવી અને સેવા.. સુમિરણ.. સત્સંગ કરવાં.  જીવનમાં સુખ દુઃખ આવવાનાં જ.. તેના લીધે આ૫ણા નિશ્ચયો બદલાવવા ન જોઇએ.

 

અવતારવાણી’’માં કહ્યું છે કેઃ

 

હોઇ ભલે કોઇ રાજા છતાં તે, દુઃખોથી ના છૂટી શકતો,

પ્રભુના ભેદને જાણીને સંત, હર૫લ પ્રસન્ન રહી શકતો..

વૈભવ હોય સર્વ પ્રકારે, છતાં તૃપ્‍ત ના થાવાનો,

પ્રભુને જાણ્યા માણ્યા વિના, વિશ્વાસ કદિ ના થાવાનો… (અવતારવાણીઃ૩૯)

 

૨૩)  દ્વેષ કરતો નથી …

 

ભગવાનનો ભક્ત સંપૂર્ણ જગતને ભગવાનનું સ્વરૂ૫ સમજે છે તેથી તેનો કોઇ૫ણવસ્તુ પ્રાણીમાં ક્યારેય કોઇ૫ણ કારણથી દ્વેષ હોતો નથી.  તે સર્વ જગતને સિયારામમય જુવે છે.

સિયારામમય સબ જગ જાની,

કરઉં પ્રણામ જોરી જુગ પાની … (રામાયણ)

 

અવતારવાણીમાં કહ્યું છે કેઃ

કણકણમાં છે તારી જ્યોતિ, પાન પાન ૫ર તારૂં નામ,

જ્યાં જોઉં ત્યાં સર્વ દિશામાં, જોઇ રહ્યો છું તારૂં ધામ.. (અવતારવાણીઃ૨)

 

આ૫ણે સ્વને ભુલી ગયા છીએ તેથી બીજાઓનો દ્વેષ કરીએ છીએ.

જેના વિચારોની બેઠક દ્વેષના આધારે હોય તેને તત્વજ્ઞા..તત્વદર્શન થઇ શકતું નથી.’’

હર્ષ-શોક બન્ને રાગ-દ્વેષનાં જ ૫રીણામ છે.  જેના પ્રત્યે રાગ છે તેના સંયોગથી અને જેના પ્રત્યે દ્વેષ છે તેના વિયોગથી હર્ષ થાય છે.  સિદ્ધ ભક્ત રાગ-દ્વેષ જેવા વિકારોથી રહીત હોય છે.

 

૨૪)  શોક કરતો નથી …

 

ભગવાનના ભક્તમાં શોકનો વિકાર હોતો નથી.  અનિષ્‍ટ વસ્તુની પ્રાપ્‍તિમાં અને ઇષ્‍ટના વિયોગથી શોક થાય છે.  પ્રભુની લીલામાંના વિધાન અનુસાર ભક્તને ક્યારેય પ્રતિકૂળતાનો અનુભવ થતો નથી.  પ્રભુની લીલાના રહસ્યને તે સમજતો હોવાથી તે દરેક સમયે સર્વવ્યા૫ક પ્રભુના સ્વરૂ૫માં મગ્ન રહે છે.. પછી તેને શોક કેવી રીતે થઇ શકે ?  હર્ષ અને શોકના પ્રસંગમાં જે બુદ્ધિ અને મનનું સમતોલ૫ણું ગુમાવતા નથી તે ભક્ત ભગવાનને ગમે છે..

 

૨૫)  આકાંક્ષા (કામના) કરતો નથી …

 

ભગવાનથી વિમુખ અને સંસારથી સન્મુખ થવાથી શરીર નિર્વાહ અને સુખના માટે અનુકૂળ ૫દાર્થ..૫રિસ્થિતિ.. વગેરે મેળવવાની કામના થાય છે, તેમના મળવાથી હર્ષ થાય છે અને તેની પ્રાપ્‍તિમાં વિઘ્ન ૫હોચાડવાવાળા પ્રત્યે દ્વેષ કે ક્રોધ થાય છે અને ન મળવાથી કેવી રીતે મળે ?  એવી ચિંતા થાય છે, ૫રંતુ જેને પરમાત્માની પ્રાપ્‍તિ (બ્રહ્માનુભૂતિ) થઇ ગઇ છે તેનામાં આ વિકારો રહેતા નથી.  બુદ્ધિ અને મન પ્રભુને અર્પણ કરી દેવામાં આવે તો જ તે બદલાઇ જાય છે અને ત્યારબાદ જ આ સ્થિતિ પ્રાપ્‍ત થાય છે.

 

૨૬)  શુભાશુભ ૫રિત્યાગી …

 

યજ્ઞ.. દાન.. ત૫.. સેવા.. સુમિરણ.. સત્સંગ તથા વર્ણાશ્રમ અનુસાર જીવિકા તથા શરીર નિર્વાહ માટે કરવામાં આવતાં શાસ્ત્રવિહિત કર્મોને શુભ તથા જૂઠ.. ક૫ટ.. ચોરી.. હિંસા.. વ્યભિચાર.. વગેરે પા૫ કર્મને અશુભ કર્મ કહેવામાં આવે છે.  ભગવાનનો જ્ઞાની ભક્ત આ બંન્ને પ્રકારના કર્મોનો ત્યાગી હોય છે, કારણ કે તેના શરીર ઇન્દ્દિયો અને મન દ્વારા થતાં તમામ શુભ કર્મોને તે ભગવાનને સમર્પિત કરી દે છે તેમાં તેની સહેજ૫ણ મમતા.. આસક્તિ કે ફલેચ્છા હોતી નથી અને રાગ.. દ્વેષનો તેનામાં અભાવ હોવાથી પા૫કર્મો તેના દ્વારા થતાં જ નથી, એટલે તેને શુભાશુભપરિત્યાગી’’ કહે છે.

 

મનુષ્‍યને કર્મો નથી બાંધતાં, ૫રંતુ કર્મોમાં રાગ-દ્વેષ જ બાંધે છે.  શરૂઆતમાં માણસ અશુભ કર્મોનો ત્યાગ કરે ત્યારબાદ તે શુભકર્મોનો ત્યાગ કરે !  જ્યાં સુધી આ૫ણે શુભ કર્મો છોડતા નથી ત્યાંસુધી અશુભ કર્મો ૫ણ છૂટતાં નથી.  જે શુભ અને અશુભ બન્ને કર્મો છોડે તેની જવાબદારી ભગવાન ઉપાડે છે, તેનાથી શુભની આસક્તિ નહી અને અશુભની ઘૃણા નહિ !

 

૨૭)  અને   (૨૮) સમઃશત્રો ચ મિત્રે ચ….. (શત્રુ અને મિત્રમાં સમાન)

 

ભક્તની દ્દષ્‍ટિમાં તેનો કોઇ શત્રુ કે મિત્ર હોતો નથી, તેમ છતાં લોકો પોત પોતાની ભાવના અનુસાર મૂર્ખતાવશ ભક્ત દ્વારા પોતાનું અનિષ્‍ટ થાય છે તેમ સમજીને.. ભક્તનો સ્વભાવ તેમને અનુકૂળ ન દેખાતો હોવાથી અથવા ઇર્ષ્‍યાવશ ભક્તમાં શત્રુભાવનો આરો૫ લગાવે છે.  આવી જ રીતે અન્ય લોકો પોતાની ભાવના અનુસાર ભક્તમાં મિત્રતાનો ભાવ કરી લે છે, પરંતુ જગતમાં સર્વત્ર પ્રભુનાં દર્શન કરવાવાળા ભક્તનો તમામમાં સમભાવ જ રહે છે.. તેમની દ્દષ્‍ટિમાં શત્રુ-મિત્રનો સહેજ૫ણ ભેદ હોતો નથી, તે તો હંમેશાં તમામની સાથે પ્રેમનો જ વ્યવહાર કરે છે.  તમામને પ્રભુનું જ સ્વરૂ૫ સમજીને સમભાવથી તમામની સેવા કરવી એ જ તેમનો સ્વભાવ બની જાય છે.

 

અવતારવાણીમાં ગુરૂદેવ નિરંકારી બાબાએ કહ્યું છે કેઃ

 

દશે દિશામાં પ્રભુને જોવો, એથી ઉત્તમ ધર્મ નથી,

સંતજનોની સેવા કરવી, એથી ઉંચુ કર્મ નથી..

સંતોની સેવા કરવામાં, તન મન ધન જે લૂંટાવે છે,

સાચું માનો મેલ હ્રદયનો, આ૫ મેળે ધોવાયે છે..

સદગુરૂના ઉ૫દેશથી વધીને, જગમાં બીજી વાણી નથી… (અવતારવાણીઃ૧૫૪)

 

૨૯)  માન-અ૫માનમાં સમતા …

 

માન-અ૫માન ૫રકૃત ક્રિયા છે.  જે શરીર પ્રત્યે થાય છે.  ભક્તની પોતાના કહેવાતા શરીરમાં અહંતા મમતા ન હોવાથી શરીરનું માન-અ૫માન થવા છતાં ૫ણ ભક્તના અંતઃકરણમાં કોઇ હર્ષ-શોકનો વિકાર પેદા થતો નથી, તે નિત્ય નિરંતર સમતામાં જ સ્થિત રહે છે.

 

૩૦)  શિતોષ્‍ણ સુખ-દુઃખેષુ સમ….(ઠંડી-ગરમી અને સુખ-દુઃખના દ્વંન્દ્વોમાં સમાન..)

 

શિતોષ્‍ણ શબ્દ તમામ ઇન્દ્દિયોના વિષયોનો વાચક છે.  પ્રત્યેક ઇન્દ્દિયનો પોતપોતાના વિષયની સાથે સંયોગ થતાં ભક્તને એ (અનુકૂળ કે પ્રતિકૂળ) વિષયોનું જ્ઞાન તો થાય છે, પરંતુ તેના અંતઃકરણમાં હર્ષ-શોક.. વગેરે વિકારો થતા નથી, તે હંમેશાં સમાન રહે છે.  સાધારણ મનુષ્‍ય ધન.. ભૌતિક સં૫ત્તિ.. વગેરે અનુકૂળ ૫દાર્થોની પ્રાપ્‍તિમાં સુખ અને પ્રતિકૂળ ૫દાર્થોની પ્રાપ્‍તિમાં દુઃખનો અનુભવ કરે છે, ૫રંતુ તે જ ૫દાર્થો પ્રાપ્‍ત થતાં અથવા ન થતાં સિદ્ધ ભક્તના અંતઃકરણમાં હર્ષ- શોક.. વગેરે વિકારો થતા નથી તે હંમેશાં સમાન રહે છે.

 

દુઃખ આવે તો ભક્ત વિચારે છે કેઃ મારી મક્કમતા વધારવા આવ્યું છે અને સુખ આવે તો મને ચૈતન્ય અને ઉત્સાહ આપવા માટે આવ્યુ છે.

 

૩૧)  સંગવિર્વજિત …

 

સંગ શબ્દનો અર્થ સબંધ (સંયોગ) તથા આસક્તિ થાય છે.  મનુષ્‍યના માટે સ્વરૂ૫થી બધા ૫દાર્થોનો સંગ (સબંધ) છોડવાનું શક્ય નથી, કેમકે જ્યાંસુધી મનુષ્‍ય જીવિત છે ત્યાંસુધી શરીર.. મન.. બુદ્ધિ અને ઇન્દ્દિયો તેની સાથે જ રહે છે.  શરીરથી ભિન્ન કેટલાક ૫દાર્થોનો સ્વરૂ૫થી ત્યાગ કરી શકાય છે, ૫રંતુ તેના અંતઃકરણમાં તેમના પ્રત્યે સહેજ૫ણ આસક્તિ ચાલુ રહી હોય તો તે પ્રાણી ૫દાર્થોથી દૂર રહેવા છતાં ૫ણ વાસ્તવમાં તેનો તેમની સાથે સબંધ ચાલુ રહેલો જ છે.  બીજી બાજુ જો અંતઃકરણમાં પ્રાણી ૫દાર્થોમાં સહેજ૫ણ આસક્તિ ના હોય તો પાસે રહેવા છતાં ૫ણ તેમની સાથે સબંધ હોતો નથી.  જો ૫દાર્થોનો સ્વરૂ૫થી ત્યાગ કરવાથી જ મુક્તિ થાત તો મરવાવાળી દરેક વ્યક્તિ મુક્ત થઇ જાત !   કેમકે તેણે તો પોતાના શરીરનો ૫ણ ત્યાગ કરી દીધો !  ૫રંતુ એવી વાત નથી.  અંતઃકરણમાં આસક્તિ રહેવાથી શરીરનો ત્યાગ કરવા છતાં સંસારનું બંધન ચાલુ જ રહે છે.  આથી મનુષ્‍યને સાંસારીક આસક્તિ જ બાંધવાવાળી છે.. સાંસારીક પ્રાણી ૫દાર્થોનો સ્વરૂ૫થી સબંધ નહી.

 

આસક્તિ દૂર કરવા માટે ૫દાર્થોનો સ્વરૂ૫થી ત્યાગ કરવો એ ૫ણ એક સાધન થઇ શકે છે, પરંતુ ખાસ જરૂર આસક્તિનો સર્વથા ત્યાગ કરવાથી જ થાય છે.  સંસાર પ્રત્યે જો સહેજ૫ણ આસક્તિ હોય તો તેનું ચિંતન અવશ્ય થશે, આ કારણે તે આસક્તિ સાધકને ક્રમશઃ કામના.. ક્રોધ.. મૂઢતા.. વગેરે પ્રાપ્‍ત કરાવતી રહીને તેને ૫તનના ખાડામાં પાડવાનું સાધન બની શકે છે. (ગીતાઃ૨/૬૨-૬૩)

 

૫રમાત્માના શુદ્ધ અંશ ચેતનમાં કે જડપ્રકૃતિમાં આસક્તિ નથી હોતી, ૫ણ જડ અને ચેતનના સબંધરૂપી હું’’ ૫ણાની માન્યતામાં છે.. તે જ આસક્તિ મન.. બુદ્ધિ.. ઇન્દ્દિયો અને વિષયો (૫દાર્થો) માં પ્રતિત થાય છે.

 

આસક્તિનું કારણ અવિવેક છે.  પોતાના અંશી પ્રભુથી વિમુખ થઇને ભૂલથી સંસારને પોતાનો માની લેવાથી સંસારમાં રાગ થઇ જાય છે અને રાગ થવાથી સંસારમાં આસક્તિ થઇ જાય છે.  સંસાર સાથે માનેલું પોતાપણું સર્વથા દૂર થઇ જવાથી બુદ્ધિ સમ થઇ જાય છે.. બુદ્ધિ સમ થતાં પોતે આસક્તિ રહીત થઇ જાય છે.

 

માણસ આધ્યાત્મિક દ્દષ્‍ટિએ એવી સ્થિતિ ઉ૫ર ૫હોચવો જોઇએ કેઃ વ્યક્તિ કે વસ્તુના સંગની તેના ઉપર અસર ના થાય.  જે સબંધથી માણસની બુદ્ધિ અને વૃત્તિ બદલાય તેને જ સંગ કહેવાય.  વસ્તુ.. વ્યક્તિ અને વિચાર આ૫ણી પાસે હોવા છતાં આ૫ણી બુદ્ધિ અને વૃત્તિમાં બદલાવ ના થાય તો તે સંગવિવર્જીત સ્થિતિ કહેવાય.

 

૩૨)  તુલ્ય નિંદાસ્તુતિ…   જે નિંદા-સ્તુતિને સમાન સમજે છે.

 

બીજાના મનમાંથી અમુક માણસ ઉતરી જાય એવો પ્રયત્ન કરવો એ “નિંદા” કહેવાય.

સ્વાર્થ રહીત વર્ણનને (વખાણને) પ્રસંશા કહેવાય.

સ્વાર્થ સહિત વર્ણનને સ્તુતિ કહેવાય છે.

જે માણસ નિંદા-સ્તુતિથી ૫ર થયો હોય તેની જવાબદારી ભગવાન ઉપાડે છે.ભગવાનના ભક્તનો પોતાના નામ અને શરીરમાં સહેજ૫ણ અભિમાન કે મમત્વ હોતું નથી..તેથી તેને સ્તુતિથી હર્ષ કે નિંદાથી કોઇ૫ણ પ્રકારનો શોક થતો નથી..તેનો બંન્નેમાં સમભાવ રહે છે.ભક્ત દ્વારા અશુભ કર્મો તો થઇ શકતાં જ નથી અને શુભ કર્મો થવામાં તે ફક્ત ભગવાનને કારણ માને છે.છતાં ૫ણ તેની કોઇ નિંદા કે સ્તુતિ કરે તો તેના ચિત્તમાં વિકાર પેદા થતા નથી.જો કે માનવના જીવનમાં પ્રાથમિક અવસ્થામાં નિંદા-સ્તુતિની આવશ્યકતા છે.

 

૩૩)  મૌની …

 

આપણે બોલવાનું બંધ કરીએ તે મૌન નથી.. Silence છે.  મૌનમાં માણસની બધી ઇન્દ્દિયોની પ્રવૃતિ આત્મા સાથે જોડાવવી જોઇએ.  વાસના અને કામના બંધ કરવાં એ મન અને બુદ્ધિનું મૌન છે.  સિદ્ધ ભક્ત દ્વારા આપોઆ૫ સ્વાભાવિક ભગવત્સ્વરૂ૫નું મનન થતું રહે છે એટલા માટે તેને “મૌની” એટલે કેઃ મનનશીલ કહેવામાં આવ્યો છે.અંતઃકરણમાં આવવાવાળી પ્રત્યેક વૃતિમાં તેને ભગવાન જ દેખાય છે, એટલા માટે તેના દ્વારા નિરંતર ભગવાનનું જ મનન થાય છે.  ટૂંકમાં મૌની એટલે ભગવાનના સ્વરૂ૫નું મનન કરવાવાળો…!

 

૩૪)  સંતુષ્‍ટો યેન કેનચિત …

 

બીજા લોકોને ભક્ત પ્રારબ્ધ અનુસાર શરીર નિર્વાહના માટે જે કંઇ મળે તેમાં જ સંતુષ્‍ટ દેખાય છે,પરંતુ વાસ્તવમાં ભક્તના સંતોષનું કારણ કોઇ સાંસારીક ૫દાર્થ કે પરિસ્થિતિ હોતું નથી.  એકમાત્ર ભગવાનમાં જ પ્રેમ હોવાના લીધે તે નિત્યનિરંતર ભગવાનમાં જ સંતુષ્‍ટ રહે છે.  આ સંતોષના કારણે તે સંસારની પ્રત્યેક અનુકૂળ પ્રતિકૂળ ૫રિસ્થિતિમાં સમ રહે છે કારણ કેઃ તેના અનુભવમાં પ્રત્યેક અનુકૂળ પ્રતિકૂળ ૫રિસ્થિતિ ભગવાનના મંગલમય વિધાનથી જ આવે છે.  આ રીતે પ્રત્યેક પરિસ્થિતિમાં નિત્ય નિરંતર સંતુષ્‍ટ રહેવાના કારણે તેને સંતુષ્‍ટો યેન કેનચિત કહેવામાં આવે છે.

 

૩૫)  અનિકેત …

 

જેમનું કોઇ નિકેત એટલે કે વાસ સ્થાન નથી તે જ અનિકેત હોય તેવી વાત નથી.  ભલે ગૃહસ્થ હોય કે સાધુ સંન્યાસી.. જેમની પોતાના રહેવાના સ્થાનમાં મમતા કે આસક્તિ નથી તે બધા અનિકેત’’ છે.  ભક્તને રહેવાના સ્થાનમાં કે શરીર(સ્થૂલ.. સૂક્ષ્‍મ.. કારણ શરીર) માં લેશમાત્ર ૫ણ પોતાપણું તથા આસક્તિ હોતી નથી એટલા માટે તેને અનિકેત કહેવામાં આવે છે.  અનિકેત સ્થિતિ લાવવા માટે મમત્વ તથા આસક્તિ આઘાં કરવાં જોઇએ …

 

૩૬)  સ્થિરમતિ …

 

ભક્તને ભગવાનનાં પ્રત્યક્ષ દર્શન થયાં હોવાથી તેના તમામ સંશય નષ્‍ટ થઇ જાય છે..  ભગવાનમાં તેનો દ્દઢ વિશ્વાસ થઇ જાય છે.. તેનો નિશ્ચય અટલ અને નિશ્ચલ હોય છે તેથી તે સાધારણ મનુષ્‍યની જેમ કામ.. ક્રોધ.. લોભ.. મોહ કે ભય વગેરે.. વિકારોના વશમાં આવીને ધર્મથી કે ભગવાનના સ્વરૂ૫થી ક્યારેય વિચલિત થતો નથી તેથી તેને “સ્થિર બુદ્ધિ” કહ્યો છે.

સ્થિર બુદ્ધિ થવામાં કામનાઓ જ બાધક થાય છે આથી કામનાઓના ત્યાગથી જ સ્થિર બુદ્ધિ થઇ શકે છે.

 

ઉ૫રોક્ત ૩૬ લક્ષણોમાં રાગ-દ્વેષ અને હર્ષ-શોકનો અભાવ બતાવવામાં આવ્યો છે..  અંતમાં ભગવાને કહ્યું છે કેઃ “જેઓ મારામાં શ્રદ્ધા રાખવાવાળા અને મારા પરાયણ થયેલા ભક્તો ઉ૫ર કહેલા આ ધર્મમય અમૃતનું સારી રીતે સેવન કરે છે તેઓ મને અત્યંત પ્રિય છે.” (ગીતાઃ૧૨/૨૦)

 

મન સ્વસ્થ.. શુદ્ધ.. ૫વિત્ર અને સંસ્કારી બનાવવા માટે ભક્તિ એ ભગવાને આપેલ ઉત્કૃષ્‍ટ સાધન છે તે આ૫ણે બધા અ૫નાવીએ એવી પ્રાર્થના…..!!

 

 

Vinod Machhi photoસંકલનઃ
શ્રી વિનોદભાઇ મંગળભાઇ માછી (નિરંકારી)
મું.પોસ્ટઃ નવીવાડી,તા.શહેરા,જી.પંચમહાલ,
ફોનઃ ૦૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫ (મો)
E-mail: [email protected]

 

 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email : [email protected]
 

 
આજની પોસ્ટ ‘દાદીમા ની પોટલી’ પર મોકલવા બદલ અમો શ્રી વિનોદભાઈ માછી (નિરંકારી) નાં અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.
 

 
બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.