દાડમ એક સુંદર ફળૌષધ છે (આરોગ્ય અને ઔષધ) …

દાડમ એક સુંદર ફળૌષધ છે (આરોગ્ય અને ઔષધ) …
આરોગ્ય અને ઔષધ – વૈદ્ય પ્રશાંતભાઈ ગૌદાની
 

 

 

આપણને કુદરતે અનેક ઉત્તમ ફળો ભેટરૂપે આપ્યાં છે. જેમાંનું એક ઉમદા અને સુંદર ફળ છે – ‘દાડમ’. આ દાડમની આપણા સંસ્કૃત કવિઓએ પોતાના ગ્રંથોમાં અનેક વાર પ્રશંસા કરી છે. ઉપમા અલંકારમાં તો એનો ભરપૂર પ્રયોગ કર્યો છે, કારણ કે એના નાના-નાના દાણા મણિ સમાન કાંતિયુક્ત અને વિશિષ્ટ શોભા ધરાવે છે. દાડમના આ દાણા અને તેના છોડનાં બીજાં અંગો ઔષધ ઉપચારમાં ઘણા ઉપયોગી છે. આ વખતે આયુર્વેદની દૃષ્ટિએ તેનો થોડો પરિચય મેળવીએ.

 

ગુણકર્મો

 

ભારતમાં દાડમના ૫થી ૧૫ ફીટના છોડ-મધ્યમ કદનાં વૃક્ષો સર્વત્ર થાય છે. હિમાલય, જમ્મુ-કાશ્મીરની પહાડીઓમાં તે ખાસ થાય છે. દાડમના છોડ બે જાતના થાય છે. નરજાતિના અને નારીજાતિ. જેમાંથી નરજાતિના છોડને માત્ર ફૂલ જ્યારે નારીજાતિને ફૂલ અને ફળ બન્ને આવે છે.

 

સ્વાદ પ્રમાણે દાડમ મીઠાં, ખટમીઠાં અને ખાટાં એમ ત્રણ પ્રકારનાં હોય છે. મીઠાં દાડમ પચવામાં હળવાં, ત્રિદોષનાશક,કબજિયાત કરનાર, મધુર અને તૂરાં, બળવર્ધક, ભૂખ લગાડનાર તેમજ હૃદયરોગ, દાહ, તાવ, કૃમિ, ઊલટી તથા કંઠરોગ મટાડનાર છે. ખાટાં દાડમ પિત્ત કરનાર, વાત-કફનાશક અને રક્તપિત્તકારક છે. ખટમીઠાં દાડમ ભૂખવર્ધક પચવામાં હળવાં, વાત-પિત્તનાશક તથા લૂ, તૃષા અને ઝાડા મટાડનાર છે. ફળની છાલ મળાવરોધક, ઉધરસ, કૃમિ તથા લોહીયુક્ત ઝાડા મટાડનાર છે.

 

દાડમમાં કાર્બોહાઇડ્રેટ ૧૪.૫%, પ્રોટીન ૧.૬%, ચરબી ૦.૧%, ખનિજ પદાર્થો ૦.૭% તેમજ વિટામિન-સી, વિટામિન બી-૧,વિટામિન બી-૨ વગેરે પદાર્થો રહેલા છે.

 

ઉપયોગ

 

દાડમ ‘ગ્રાહી’ (એટલે કે મળનું સંગ્રહણ કરી ઝાડાને અટકાવનાર) છે. આયુર્વેદના મર્હિષ શારંગધરે એટલા માટે જ ઝાડામાં ‘લઘુ દાડિમાષ્ટક ચૂર્ણ’નો નિર્દેશ કર્યો છે. દાડમના સૂકા દાણા ૮૦ ગ્રામ, સાકર ૪૦૦ ગ્રામ, તજ, તમાલપત્ર અને એલચી એ ત્રણેય થઈને ૪૦ ગ્રામ તથા સૂંઠ, મરી અને પીપર એ ત્રણે ૪૦-૪૦ ગ્રામ લઈ આ ઔષધોનું ચૂર્ણ બનાવી લેવું. ઝાડાના રોગીએ આ ચૂર્ણ તાજી મોળી છાશ સાથે અડધી ચમચી દિવસમાં ત્રણ વખત લેવું. આ ચૂર્ણ જઠરાગ્નિવર્ધક, કંઠ વિશોધક તેમજ ખાંસી અને તાવને પણ મટાડનાર છે.

 

દાડમનાં ફળની છાલ એ લાહીનાં ઝાડાનું ઉત્તમ ઔષધ છે. દાડમનાં ફળની છાલ અને કડાછાલ એક-એક ચમચી લઈ બન્નેને ખાંડી, મિશ્ર કરી એક ગ્લાસ પાણીમાં ઉકાળવી. ઉકળતાં અડધો કપ જેટલું પાણી બાકી રહે એટલે ગાળી, ઠંડં પાડી, એક ચમચી મધ મેળવીને પી જવું. સવારે અને સાંજે આ રીતે તાજેતાજો ઉકાળો કરીને પીવાથી ભયંકર રક્તાતિસાર પણ મટે છે. આ ઉપચાર આયુર્વેદના મર્હિષ ભાવમિશ્રજીએ બતાવ્યો છે.

 

દાડમનાં ફૂલ પણ ઔષધ ઉપચારમાં ઉપયોગી છે. દાડમનાં ફૂલ અને લીલી ધરોને વાટીને, કપડામાં દબાવીને એનો રસ કાઢવો. આ રસનાં બે-બે ટીપાં નાકમાં મૂકવાથી થોડા સમયમાં રક્તસ્ત્રાવ-નસકોરી ફૂટી હોય તો બંધ થાય છે. દાડમનાં ફૂલનો રસ એકલો પણ લાભકારી છે.

 

દાડમનાં મૂળની છાલ ઉત્તમ કૃમિનાશક છે. કૃમિ એટલે અહીં પેટ-આંતરડાંના કૃમિ-કરમિયા સમજવા. નાનાં બાળકો કે મોટાઓને પેટના કૃમિની તકલીફ જણાતી હોય, તો તેમને દાડમનાં મૂળની છાલનો ઉકાળો કરી દિવસમાં થોડો થોડો ત્રણ-ચાર વખત આપવો. પછી એરંડિયાનો જુલાબ આપવો. તમામ પ્રકારના કૃમિ નષ્ટ થઈને નીકળી જશે.

 

દાડિમાષ્ટક ચૂર્ણની જેમ દાડિમાદિ ચૂર્ણ, દાડિમાદ્ય ઘૃત, દાડિમાદ્ય તેલ વગેરે આયુર્વેદીય ઔષધોમાં પણ દાડમ મુખ્ય ઔષધદ્રવ્ય તરીકે પ્રયોજાય છે. આ ઔષધો ઘણા રોગોમાં ઉપયોગી છે.

 

 

સાભાર :સંદેશ દૈનિક :  આરોગ્ય અને ઔષધવૈદ્ય પ્રશાંતભાઈ ગૌદાની
સૌજન્ય: પૂર્વી મોદી મલકાણ (યુએસએ)

 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email :  [email protected] 

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે. 

દાડમ અંગે  વિશેષ પૂરક માહિતી …

dadam.1

 

 

આ અતિ ઉપયોગી ફળને અરબીમાં “રૂમ્માન” , ઉર્દુમાં “અનાર” ગુજરાતી માં “દાડમ” કહે છે.

 

૦૧]  દાડમમાં ગ્લુકોઝ  ઉપરાંત જુદા જુદા અનેક વિટામીનો સમાયેલા છે.   ખાસ કરીને વિટામીન સી, ફોસફરસ, સોડીયમ, કેલ્શ્યમ અને સલ્ફર પણ ખરું જ.

 

૦૨]  મીઠું દાડમ કબજીયાત દૂર કરે છે.   જઠર અને  હદયના સૂળમાં સહેજ ખટાશવાળું દાડમ બેનમુન ટોનિક છે.

 

૦૩]  સામાન્ય ઝાડા કે લોહીવાળા ઝાડામાં 50 ગ્રામ જેટલો દાડમનો રસ સારૂ પરીણામ આપે છે.   દાડમ દર્દીની કમજોરી-અશક્તિ દૂર કરે છે.

 

૦૪]  બ્લડપ્રેસર, મસાની તકલીફ, હાડકા કે સાંધાના દર્દમાં તેમજ કમળા અને લોહીની ઓછપ  જેવી વ્યાધિમાં આયુર્વેદ અને એલોપથીની દ્રષ્ટ્રીએ દાડમ લાભકારક પુરવાર થયું છે.  માનસિક વિકૃતિ દૂર કરવામાં પણ દાડમનો ફાળો મહત્વનો રહ્યો છે.

 

૦૫]  દાડમની છાલ કે છોડું પાણીમાં ઉકાળીને તે પાણી પીવાથી પેટમાં રહેલા જીવડા ઝાડામાં નીકળી જાય છે.   ક્ષય રોગ મટાડવામાં પણ દાડમ ઉપયોગી છે.   જુનો તાવ તોડવામાં પણ દાડમ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.   મેલેરીયાના તાવ પછી દર્દીમાં આવેલી અશક્તિ દૂર કરે છે.

 

૦૬]   સ્ત્રીઓના શરીરને ધોવાતું  અટક્વે છે.   દાડમનું ફૂલ કસુવાવડ અટકાવે છે.

 

૦૭]  દાડમના ફૂલોનો  ઉપયોગ ખાધ રંગો બનાવવામાં પણ થાય છે.  ઉપરાંત મીઠાઈ, અને  બેકરીની વાનગીઓમાં પણ વપરાય છે.

 

૦૮]  દાડમના છોડા દુધમાં ઉકાળી એ દૂધ પીવાથી જુના મરડા અને ઝાડાની તકલીફમાં રાહત મળે છે. દાડમ વારંવાર લાગતી તરસ મટાડે છે.

 

૦૯]  નરણે કોઠે દાડમ ખાવાથી ચહેરા પર તાજગી અને લાલાશ આવે છે, લોહીમાં સુધારો જોવા મળે છે.

 

૧૦]  દાડમનું રસ તાંબાના વાસણમાં નાખી હળવી આંચ આપવાથી જાડા મલમ જેવી પેસ્ટ બને છે.   આ મલમ પેઢા કે દાંત પર હળવે હળવે ઘસવાથી પાયોરિયાનો દર્દ મટે છે. પેઢામાં ભરાયેલો પરૂ  દૂર થાય અને દાંતનો દુ:ખાવો મટે છે.

 

 

daadam.1

 

૧૧] આંખોમાં બળતરા થતી હોય તો આ મલમ આંજવા થી મટે છે.  આંખોમાં ઠંડક થાય છે. ઉપરાંત  આંખોની ચમક વધે છે.

 

૧૨]  દાડમનો રસ પીવાથી છાતીની બળતરામાં રાહત થાય છે.  મુત્રપિંડમાં થતી ગરમી દૂર થાય છે, જઠરના ચાંદા રૂઝાય છે.

 

૧૩]  તાવના દર્દીને છોડા સહીત દાડમના રસમાં મધ ભેળવી નરણે કોઠે પાવાથી તાવ મટે  છે.   ડાયાબીટીસ ના દર્દીને દાડમમાં રહેલી કુદરતી મીઠાશ નુકશાન કરતી નથી.

 

૧૪]  બવાસીર-હરસના મસાના દર્દીને દાડમના રસમાં આદુનો અને લવિંગનો ભૂકો ભેળવી પાવાથી દર્દ, તકલીફમાં રાહત મળે છે.

 

dadam.3

 

૧૫]  દાડમના રસનું નિયમિત સેવન કરવાથી શરીરનો મેદ (જાડાપણું) ઘટે છે. આંતરડાની  બળતરા  દૂર થાય છે.

 

dadam.2

 

૧૬]  દાડમના રસનું  સેવન ભૂખ લગાડે છે અને દિલની બેચની દૂર કરે છે.  પિત્ત  કે એસીડીટી રોકવા દાડમના રસમાં ખાંડ ભેળવી પીવાથી રાહત મળે છે.

 

૧૭]  તાવવાળા દર્દીનું મો કડવું થઇ ગયું હોય અને કશું જમવાની ઈચ્છા થતી ન હોય તો તેને દાડમના દાણા ખવડાવવા અથવા દાડમના રસમાં ગ્લુકોઝ નાખી  પીવાથી શક્તિ  આવશે,  તરસ  છીપશે અને લોહીની માત્રામા વધારો થશે.

 

૧૮]  નાકમાંથી લોહી પડતું હોય (નાક્સોરી ફૂટવાની તકલીફતો દાડમના ફૂલનો રસ કાઢી નાકમાં નાખવું, લોહી પડતું બંધ થઇ જશે.

 

૧૯] દાડમને તેની અંદરના છોતરા સહીત ખાતા રહો.  દાડમ ખાવાથી જઠરને જાણે નવું જોમ મળે છે.

 

સાભાર : http://rashidmunshi.wordpress.com