પ્રબુદ્ધ નાગરિકતા અને આપણી લોકશાહી …

પ્રબુદ્ધ નાગરિકતા અને આપણી લોકશાહી …

 

આજે ૧૫મી ઓગસ્ટ, હજારો લાખો આઝાદીના દીવાનાઓની શહાદત દ્વારા મળેલ આઝાદીના અવસરને વધાવી, સ્વચ્છ – ભ્રષ્ટાચાર મુક્ત અને દેશદાઝથી ભરપુર ભરેલ,  ભવ્ય ભારતનું નિર્માણ કરવાનો સંકલ્પ કરીએ.  વિશ્વને કુરબાની, શાંતિ પ્રિયતા અને પર્યાવરણનો સંદેશ દઈ પ્રગતિના ચક્રને સદાય ફરતું રાખીએ.   આજે ૬૭માં  સ્વાતંત્ર્ય  દિન નિમિત્તે ‘દાદીમા ની પોટલી’ પરિવાર તરફથી દેશ – વિદેશમાં વસતા સર્વ ભારતીયોને  હાર્દિક શુભ કામના સાથે  શુભેચ્છાઓ  પાઠવીએ છીએ… !

 

 

વંદે માતરમ્  !  જય જવાન – જય કિસાન  !  જય હિન્દુસ્તાન !  ભારત માતા કી જય ! 

 

 

પ્રબુદ્ધ નાગરિકતા અને આપણી લોકશાહી …

 

 

ભાડાના ટટ્ટુ-વેઠિયાની મનોવૃત્તિ

 

લોકશાહીના નાગરિકની મનોવૃત્તિથી વેઠિયાની મનોવૃત્તિ ભિન્ન હોય છે.  આપણે ૧૯૫૦માં સ્વતંત્ર લોકશાહી રાષ્ટ્રના સ્વતંત્ર નાગરિક રૂપે આપણને ઘોષિત કર્યા ત્યારે જ બાહ્ય રીતે બધું અશુભ અને અમંગલકારી રાજનૈતિક વાતાવરણ દૂર થઇ ગયું.  અસહાય પ્રેક્ષક બનેલા મોટા ભાગના દેશજનો અને જે ગણ્યાગાંઠ્યા ચતુર વ્યક્તિઓ રાજાઓના નિમંત્રણથી માત્ર નોકરીની શોધમાં હતા એ બંને સ્વતંત્ર રાજનૈતિક વાતાવરણના પ્રભાવ હેઠળ આવી ગયા.  આ સમગ્ર દેશજનો માટે અમૂલ્ય વરદાન પૂરવાર થયું.  આજે ૬૬ વર્ષનાં વહાણાં વહી ગયાં પછી પણ સ્વતંત્રતા અને તેનું વરદાન જો વાસ્તવિક રૂપ ધારણ ન કરી શક્યાં હોય; સાથે ને સાથે અત્યારે ચારે તરફ અલગતાવાદ, હિંસા, હતાશા-નિરાશા અને દુઃખપીડાનું તાંડવ મચી રહ્યું હોય તો આપણે એટલો જ નિષ્કર્ષ કાઢવાનો રહેશે કે નિરાશાજનક ભાડાના ટટ્ટુ-વેઠિયાની મનોવૃત્તિમાંથી આજે પણ આપણે મુક્ત થયા નથી.  તેની સાથે નવા ક્રાંતિકારી વાતાવરણને અનુકૂળ નાગરિકતા વિશેની જાગરૂકતાનો પ્રકાશ આપણાથી હજૂ ઘણો દૂર છે.

 

સ્વાતંત્ર્ય પછીના આપણા જીવનમાં ભાડાના ટટ્ટઓ-વેઠિયાઓ વાળી આ મનોવૃત્તિ સેંકડો રૂપે અને સેંકડો પરિસ્થિતિઓમાં આપણી આડે આવી રહી છે.  આપણે બધા આ રાષ્ટ્રના છીએ અને રાષ્ટ્ર પ્રત્યેનું આપણું કર્તવ્ય છે – આ ભાવ હજી આપણને સ્પર્શી શક્યો નથી.  આપણા દેશના મોટા ભાગના દેશવાસીઓ દેશમાં રહેવું એટલે શું અને દેશનું અસ્તિત્વ કે દેશ માટે જીવવું એટલે  શું?  એનાં ભેદઅંતર જાણતા નથી.  એક વ્યક્તિ નોકરી ધંધાની શોધમાં છે, નોકરી ધંધો મેળવીને એમાં જ સંતોષ માને છે, એનાથી વધારે કંઈ નહિ.  બીજી વ્યક્તિ નાગરિકને નાતે નોકરીની શોધમાં રહે છે અને સામાજિક જવાબદારીના ભાનજ્ઞાનથી એક નાગરિક તરીકે પોતાની જાતને નોકરી કરનારો માને છે.

એક એવું ક્ષેત્ર પણ છે કે જ્યાં આપણે પોતાને આ વેઠિયાથી પણ ઊતરતી કક્ષાના પૂરવાર કરી ચૂક્યા છીએ.  વેઠિયો પ્રામાણિકતાથી દિવસભર કામ કરે છે અને મજૂરી કે મહેનતાણું મેળવવાનો હકદાર બને છે.  પરંતુ આજે આ દેશમાં, આ દેશના પ્રશાસનતંત્રમાં, ઉદ્યોગમાં, વ્યાપારી સંસ્થાનોમાં અને બીજાં અન્ય ક્ષેત્રોમાં પણ એવા કેટલાય લોકો છે કે જે લોકો ઈમાનદારીથી દિવસભર પોતાનું કામ પણ નથી કરતાં અને આ ગરીબ દેશ પાસેથી એની મજૂરી, મહેનતાણું કે વેતન લેવાનું પણ ચૂકતા નથી.  એવા લોકોનો વિચાર કે ખ્યાલ એવો છે કે આ દેશનું એ કામ કે ફરજ છે કે એમને મહેનતાણું કે વેતન બરાબર આપ્યા કરે.  એટલું જ નહિ, તેઓ સામુહિક રૂપે એવા પગાર કે મહેનતાણા માટે લડતા પણ રહે છે.  સાથે ને સાથે અનિચ્છાપૂર્વક કરેલા પોતાના થોડા કામના બદલામાં વધારે પગાર કે વેતન પણ વસૂલ કરી લે છે.  આ એક ક્ષેત્રમાં સ્વતંત્ર ભારતે પોતાની મૌલિકતા અને સર્જનશિલતાનો પરિચય આપ્યો છે !  સભ્ય જગતમાં કોઈ પણ રાષ્ટ્રમાં આવો વ્યવહાર કે આવું આચરણ જોવા મળે નહિ !  પરંતુ આ રીતભાત દેશને માટે ઘણી મોંઘી પડી છે.

 

 

આપણી આજની રાજનીતિ :  અમેરિકન ફૂટબોલ વિરુદ્ધ મોહનબાગન ફૂટબોલ

 

ચોતરફ નઠોરતા છે.  માગણી યાદી વધતી જાય છે.  દરેક સમજૂતી પછી પણ આ માગ નિરંતર વધતી જ રહી છે, ઘટવાનો કોઈ સંકેત નથી.  આ બધી બાબતોમાં દેશની રાજનીતિનું નિરાશાજનક, શુષ્ક, સોગિયું વલણ રહ્યું છે.  આ જ આપણું સૌથી મોટું દુર્ભાગ્ય છે.  અમાનવીય દુર્ઘટનાઓ લગાતાર થઇ રહી છે.  દેશના જવાનો તેમજ નિર્દોષ અને બીજા દુર્બળ  વર્ગના લોકોની નિર્મમ હત્યાઓ થઇ રહી છે.  આ ઘટનાઓ કે હત્યાઓનો પડઘો રાજનૈતિક દળોના બહેરા કાને જરાય પડતો નથી.  તેઓ પોતાના પક્ષીય મતભેદોને ભૂલીને રાષ્ટ્રિય સ્તરની કોઈ સહમતી પર આવતા નથી.  આવા દુર્ભાગ્યપૂર્ણ સાંપ્રદાયિક કે સામાજિક – રાજનૈતિક ઘટનાપ્રસંગોને ચગાવીને પક્ષ કે દળ પોતાના સ્વાર્થને સિદ્ધ કરે છે.  એ સિવાય માનવીય તથા લોકશાહી રાષ્ટ્રનાં વિધાનોથી એમની આ મનોવૃત્તિને દૂર કરવાની અને સ્વતંત્ર લોકશાહી રાષ્ટ્રના સ્વાભિમાની નાગરિકની જેમ આચરણ કરવાનું શિક્ષણ – પ્રશિક્ષણ જનતાને આપવાને બદલે આ બધાં ક્ષેત્રોમાં રાજકારણ ઘૂસી જાય છે અને ભાડાના ટટ્ટુ-વેઠિયાની મનોવૃત્તિનું સમર્થન કરવામાં આવે છે એટલું જ નહિ, એને બહેકાવવામાં આવે છે.  રાજનૈતિક પક્ષોની આ હરકતોને લીધે પક્ષને અલ્પકાલીન લાભ તો મળી રહે છે પરંતુ રાષ્ટ્રની તો અલ્પકાલીન તેમજ દીર્ઘકાલીન હાનિ જ થાય છે.

લોકશાહીમાં પ્રજાની માગણી રજૂઆત થાય છે.  પરંતુ સ્વાભિમાની નાગરીકો દ્વારા રજૂ થતી માગ અને ભાડાના ટટ્ટુ જેવા વેઠિયા નાગરીકો દ્વારા રજૂ થતી માગની વચ્ચે ઘણું અંતર હોય છે.  બધા દેશવાસીઓમાં નાગરિકતા વિશેની જાગરૂકતાનો વિકાસ થવા છતાં પણ સામાજિક સંઘર્ષ દૂર નહિ થાય, અને રાષ્ટ્રિય સમસ્યાનો ઉકેલ પણ નહિ આવે.  પરંતુ એના વિકાસને લીધે પોતાની માગોની રજૂઆત કરવામાં અને તેનો નિકાલ કરવાની રીતભાતમાં એક ક્રાંતિકારી પરિવર્તન આવી જશે.  અત્યારે પક્ષીય સ્વાર્થ કે જૂથબંધીને લીધે રાજકરણના હસ્તક્ષેપથી આ બધી અને અન્ય સમસ્યાઓ જટિલમાંથી વધુ જટિલ બની રહી છે.  રાજનૈતિક વ્યવસ્થા ભલે ન હોય પરંતુ રાજનૈતિક આચરણમાં ક્યાંક ને ક્યાંક કોઈ ને કોઈ ઊણપ કે ખામી છે.  આ મહત્વપૂર્ણ સમસ્યા પર રાજનૈતિક પક્ષો પ્રબુદ્ધ નાગરિકોએ સાથે મળીને વિચારવું જોઈએ.  કારણ કે સારી હોય કે ખરાબ, સ્વચ્છ હોય કે મેલી રાજનીતિ જીવનમાં બધાં ક્ષેત્રોને સારાં કે નઠારાં કાર્ય માટે પ્રભાવિત કરતી રહેશે.  આજે પણ રાજકારણના ક્ષેત્રોમાં કેટલીક દેશપ્રેમી અને સુખ્યાત વ્યક્તિઓ છે.  કોઈપણ સમાજ એવા સુજ્ઞજનોને આદર કરે છે.  બધા રાજનીતિજ્ઞો જુદા જુદા પક્ષોમાં વિખરાયેલા છે, આ પક્ષોની કાર્યનીતિમાં પણ આમૂલ પરિવર્તન અત્યંત આવશ્યક છે.  એમણે ન્યૂનતમ રાષ્ટ્રિય અને માનવીય કલ્યાણની બાબતો પર સાથે મળીને વિચાર કરવા અને એ બધી બાબતોનો સાચો ઉકેલ શોધવા માટે સહમત થવું પડશે.  પક્ષીય સ્વાર્થ માટે આ બધાનો દુરુપયોગ કરવાનું છોડવું પડશે.

અમેરિકાના દૂરદર્શનમાં અમેરિકી ફૂટબોલની રમતમાંની ખેલદિલીપૂર્વકના વાતાવરણને જોઇને હું આશ્ચર્યચકિત થઇ ગયો.  અહીં બને બાજુના ખેલાડીઓ આક્રમક બનીને દડા પર તૂટી પડે છે, અન્ય ટુકડીના ખેલાડીઓ સાથે ક્યારેક ટકરાય છે, પડી પણ જાય છે, લંગડાય છે, પણ દડા પરનું આક્રમણ તો સતત ચાલુ રહે છે.  ભારતમાં રાજનૈતિક પક્ષો એકલા કે ક્યારેક સાથે મળીને રાષ્ટ્રની સમસ્યાઓ સામે સંઘર્ષ કરવાને બદલે અંદરોઅંદર લડતા-ઝઘડતા રહે છે.  અહીં આવું જ દ્રશ્ય જોવા મળે છે.  આપણા રાજનૈતિક પક્ષોને માટે મોહન બાગાનની ફૂટબોલની રમત એક ઉત્તમ આદર્શ બની શકે તેમ છે.  એને લીધે આપણી રાજનીતિમાં શાલીનતા આવી શકે છે.  રાષ્ટ્રિય જીવનનાં ભિન્ન ભિન્ન ક્ષેત્રો પર પણ એનો અનુકૂળ પ્રભાવ પડે છે.  ગીતાના ૧૪મા અધ્યાયમાં પ્રતિપાદિત માનવ ઊર્જા સંસાધનના દર્શનના આલોકમાં અને એની પદાવલિઓમાં આપણી રાજનીતિ તામસિક શક્તિથી નિયંત્રિત રાજસિક શક્તિનું પ્રતીક છે.  એને લીધે રાજનીતિમાં શાલીનતાનો અભાવ રહે છે.  એમાં પરિવર્તન જરૂરી છે.  સાત્વિક શક્તિના નિયંત્રણ હેઠળ રાજસિક શક્તિ આવવી જોઈએ.  એને લીધે નિરાશાજનક રાજનૈતિક જૂથબંધી, ગાળાગાળી અને વધતી જતી હિંસાની રાજનીતિનું સાત્વિક શક્તિની રાજનીતિમાં પરિવર્તન થશે અને માનવની સેવા તેમજ રાષ્ટ્રનો સાચો વિકાસ થશે.  જ્યારે રાજનીતિમાં શાલીનતા લાવવામાં આપણે સફળ થઈશું ત્યારે આપણે આપણા પોતાના પ્રજાતંત્રને પણ સ્થિર અને સૃજનશીલ બનાવી શકીશું.  એને લીધે રાષ્ટ્રને હિંસા અને હુલ્લડ બાજીની ટોળાશાહી બની જતું અટકાવી શકીશું.

 

 

વેદાંતની દૃષ્ટિએ પ્રબુદ્ધ નાગરિકતા

 

રાષ્ટ્રિય જીવન પર વ્યાપક પ્રભાવ પાડનાર શક્તિ શિક્ષણમાં છે.  એનાથી રાષ્ટ્રનું જીવન સ્વસ્થ બનાવી શકાય છે અને રાષ્ટ્રના વ્યાપક કલ્યાણને સુનિશ્ચિત કરી શકાય છે.  એટલા માટે શિક્ષણનું ઘણું મહત્વ છે.  બીજા ક્ષેત્રોની જેમ શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં પણ ભાડાના ટટ્ટુ જેવી વેઠિયા મનોવૃત્તિને લીધે ઘણું નુકશાન થયું છે.  બધા રાજનૈતિક પક્ષોએ સૌ પહેલાં તો આ ક્ષેત્ર તરફ ધ્યાન દેવું જરૂરી છે.  નાગરિકતાનો મનોભાવ કેળવણી દ્વારા પરિશુદ્ધ બને છે.  નાગરિકતામાં સામાજિક જવાબદારીનું ભાન-જ્ઞાન હોય છે.  કેળવણીમાં સામાજિક જવાબદારી સાથે નાગરિકતાની કલ્પના જીવિત રાખવી એ બધાનું પહેલું કર્તવ્ય છે.  દુષિત પ્રભાવોથી ઘેરાયેલ આજની કેળવણીને સુધારવા માટે રાજનૈતિક પક્ષો એકસાથે મળીને સંકલ્પ કરે અને એને અમલમાં લાવે તો કેળવણીના ક્ષેત્રમાં આશ્ચર્યજનક પરિવર્તન આવશે.  આજે પણ જે થોડાઘણા શિક્ષકો અને વિધાર્થીઓ દેશપ્રેમ અને સમર્પણભાવથી પ્રેરિત થયેલા છે, તેમના શ્વાસોચ્છવાસને રુંધતા વાતાવરણમાં તેઓ  અસહાય છે.  એમના પર ક્રાંતિકારી અને સ્વસ્થ પરિવર્તનનો હિતકારી પ્રભાવ પડશે.  એનાથી એમનું મનોબળ વધશે.  એમની સંખ્યા ધીમે ધીમે વધતી જશે.  પ્રાથમિક શાળાથી વિશ્વવિદ્યાલય સુધીના બધા નહિ તો થોડી સંખ્યા શિક્ષકો ભાડાના ટટ્ટુ જેવા વેઠિયાની ભાવનાને સ્થાને નાગરિકતા સંબંધી જાગરૂકતાના ક્રાંતિકારી પરિવર્તનનો અનુભવ કરતા થશે.  આવો જ મનોભાવ લાખો-કરોડો વિદ્યાર્થીઓમાં ઊભો કરવાની સાથે વિદ્યા પ્રત્યેનો પ્રેમ અને ઉચ્ચ –ચારિત્ર્ય પ્રત્યેનો અનુરાગ વધારવામાં તેઓ સફળ થઇ જાય તો રાષ્ટ્રમાં સ્વસ્થ પ્રજાતંત્ર કે લોકશાહીનો વિકાસ થવામાં કોઈ સંદેહ નહિ રહે.  આ કલ્પના રોમાંચકારી છે.  આજે આપણા રાષ્ટ્રમાં સ્વતંત્રતા પછીના આ સાડા છ દાયકામાં વિદ્યા પ્રત્યેનો પ્રેમ અને ઉચ્ચ ચારિત્ર્ય માટેના અનુગ્રહ પર જબરો આઘાત થયો છે.  વિદ્યા અને પ્રજાતંત્રના ગુણશીલથી તેજસ્વી બનેલા વિદ્યાર્થીઓ શિક્ષણ શિક્ષણસંસ્થાઓમાંથી દર વર્ષે બહાર પડશે, તે બધા રાજનીતિ, પ્રશાસન, કેળવણી, ઉદ્યોગ, ત્રણેય સૈન્ય અને બીજા અન્ય ધંધા રોજગારના ક્ષેત્રોમાં પણ આ ઉદાત્ત ગુણોનાં દર્શન થશે.  રાષ્ટ્રમાં ફેલાયેલું નિરાશાજનક દ્રશ્ય બદલાઈ જશે. એક ભવ્ય વિશ્વસનીય અને આશાથી ભર્યુંભાદર્યું રાષ્ટ્ર આપણી સામે ઊભું થશે.  કેવું અનન્ય હશે આ પરિવર્તન !

ગઈ સદીના અંતે માનવનિર્માણ તથા રાષ્ટ્રનિર્માણની કેળવણીની કલ્પના કરતી વખતે સ્વામી વિવેકાનંદે કહ્યું હતું : ‘કેળવણી એ એક એવો જાદુ છે કે જેનાથી આધુનિક ભારતની કોઈ પણ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવી શકાય.’

 

માનવ પ્રબુદ્ધ નાગરિક બની જાય તો તેનામાં પોતાની મેળે વડપણ આવી જાય છે.  જેનામાં સ્વાભાવિક ગરિમા છે, સ્વાભિમાન છે, બીજાને માટે આદરભાવ છે, એનામાં મહાનતા સહજ રૂપે આવે છે.  પરંતુ જે માણસ નાગરિક છે, તે નોકરી ધંધો કરે છે પણ ભાડાના ટટ્ટુ જેવો વેઠિયો છે, તેનામાં આ મહાનતા સહજરૂપે આવતી નથી.  દેશમાં આવા પ્રબુદ્ધ નાગરીકો હોય તો આપણે ત્યાં જાગૃત સાંસદો હશે, જાગૃત પ્રધાનો હશે, જાગૃતિવાળા પ્રશાસકો હશે અને જાગૃતિ સાથે કામ કરનારા કામદારો પણ હશે.  પ્રબુદ્ધતા દ્વારા જ આ જાગરૂકતા સંભવ બને છે.   રાષ્ટ્રિય જીવનના ક્ષેત્રોમાં દેશવાસીઓની આશા-આકાંક્ષાઓમાં આવી જાગરૂકતા જાગી ઊઠે તો એનાથી સર્વત્ર –પછી ભલે એ પ્રાથમિક શાળાની કક્ષા હોય, વિશ્વવિદ્યાલયમાં સંશોધન અનુસંધાનની પ્રયોગશાળા કે કોઈ ઉદ્યોગપતિનું વ્યવસ્થાપન કાર્ય હોય કે સરકારી સચિવાલય હોય – ત્યાં કાર્યો ચોક્કસ, ખાતરીવાળા અને પાકાં થવાનાં જ.

 

સંકલિત

 

 

(રા.જ.૦૯-૦૪(૧૬-૧૯)/૨૩૫-૩૮)

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : [email protected]

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ,બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.