|| શિક્ષાપત્ર ૩૭મું || … અને (૩૮) જબહિં બન મુરલી સ્રવન પરી … – (પદ) …

|| શિક્ષાપત્ર ૩૭મું || …

 

 

pushtin37a

 

 

શિક્ષાપત્ર છત્રીસમાં વિચાર્યું કે ભક્તિમાર્ગીય જીવે ચિંતા કદાપિ નહી કરવી. ચિંતાતુર હૃદયમાં શ્રીજી પ્રવેશતા નથી. અવૈષ્ણવના સંગમાં રહેવાથી ચિંતા કરવાની ટેવ પડે છે, માટે અવૈષ્ણવથી દૂર રહેવું જોઈએ કારણ કે ધર્મમાર્ગમાં “કલૌ કત્તૈવ કેવલમ્” કળિયુગમાં સંસર્ગ દોષ માનેલ નથી. કારણ “જે કરશે તે જ પામશે”  લૌકિક મુશ્કેલીઓનું નિવારણ લૌકિક રીતે જ કરવું. લૌકિક મોહથી છૂટવા મનને શ્રી પ્રભુમાં જોડવું. શરીરનાં દુઃખને સહન કરીદુઃખ મટાડવા યથાશક્તિ પ્રયત્નશીલ રહેવું.  સ્ત્રીપતિ, સંતાનો વગેરે સગા સંબંધીઑ જો  સેવાર્થે અનૂકુળ ન હોય તો તેમનો ત્યાગ કરવો, જો અશક્તિમાન હોઈએ તો શ્રી પ્રભુ ભરોસે રહેવું અને ચિંતા કરવી જ હોય તો વૈષ્ણવોએ સેવા, સત્સંગ, સ્મરણ તથા બ્રહ્મસંબંધની પ્રતિજ્ઞાનાં પાલન માટેની ચિંતા  કરવી.

 

આ સાથે શિક્ષાપત્ર સાડત્રીસનો વિચાર કરીએ. આ સાડત્રીસમું શિક્ષાપત્ર આઠ શ્લોકથી અલંકૃત છે. આ શિક્ષાપત્રમાં જણાવાયું છે કે જીવે પોતાના દોષોનો વિચાર કરીપોતે નિ:સાધન છે એવી ભાવના કરવી. કારણ કે જ્યારે જીવ નિ:સાધનતા  અનુભવે ત્યારે જ શ્રી પ્રભુ કૃપા કરે છે. આજ વિષયનું નિરૂપણ કરતાં શ્રી હરિરાયચરણ પ્રથમ શ્લોકમાં કહે છે કે

 

ન શુદ્ધભાવો નૈવસ્તિ સર્વભાવો ન દીનતા |
નાજ્ઞાપરત્વં ન વિશ્વાસો ન વાસ્તિ પરમાદર: ||||

 

અર્થાતહૃદયમાં શ્રી મહાપ્રભુજીની આજ્ઞાનું પાલન કરવા માટે શુદ્ધ ભાવ,  સર્વાંત્મભાવ, દીનતા, તત્પરતા, વિશ્વાસ,પ્રભુ અને ગુરુજનો માટે આદર નથી તેવા વૈષ્ણવોનું મન, હસ્ત, હૃદય વગેરે સેવામાં હોવા છતાં અને સેવા કરતાં હોવા છતાં તેઓ સેવાકાર્ય, સ્મરણ, ચિંતન અને મનન સારી રીતે કરી શકતાં નથી. 

 

આ શ્લોક પરત્વેનું વિવેચન કરતાકહેવાયું કેજે ભક્તજનોને શ્રી કૃષ્ણમાં શુદ્ધ અને સર્વાત્મ ભાવ જ નથી, મન,વચનઅને કર્મથી સર્વદા સર્વભાવથી શ્રીજીની સેવા સ્મરણમાં મન, હૃદય અને ઇન્દ્રિયો લાગતા નથી તેમણે નિરાશ થવાની જરૂર નથી કારણ કે પુષ્ટિમાર્ગમાં તમામ ભાવોથી ઉપર દૈન્યભાવ રહેલો છે. ભક્તજનોમાં રહેલ ફક્ત દૈન્યભાવથી જ પ્રભુ પ્રસન્ન થાય છે. શ્રી હરિરાયજી આચાર્યચરણ કહે છે કે ભલે કોઈ વિધિવિધાન કે શાસ્ત્રોક્ત સાધનભાવથી પ્રભુની સેવા ન થાય પણ પરંતુ શ્રી મહાપ્રભુજીની કૃપાને કારણે આપણે બધા જ પુષ્ટિજીવો ભાગ્યશાળી છીએ કે ગુરુ અને પ્રભુની કૃપાને કારણે આપણને પોતાના બનાવ્યાં છે, તેથી પ્રભુની તે કૃપાને આપણે દૈન્યતાથી યાદ કરીએ અને તેમનું સંસ્મરણ કરીએ તો પણ પ્રભુ પ્રસન્ન થાય જ છે. આ તમામ ભાવથી સેવા સ્મરણ થવા જરૂરી તે થતા નથી. પરંતુ દીનતાથી પ્રભુ પ્રસન્ન થાય છે. તેથી પુષ્ટિજીવોએ દૈન્ય અને દીનતાને અપનાવવી જરૂરી છે.  શ્રીઆચાર્યચરણે શાસ્ત્ર પ્રમાણે કરેલી આજ્ઞાનું પાલન પણ થઇ શકતું નથી. ન આજ્ઞા પરત્વમ્ વિશ્વાસો.  ચાતક પક્ષી જેવો વિશ્વાસ પણ હું (શ્રી હરિરાયચરણ)  પ્રભુમાં રાખી શકતો નથી.  પ્રભુમાં આદરશ્રી ઠાકોરજી અને શ્રી મહાપ્રભુજીએ આપણા પર (જીવ પર)  એટલી બધી કૃપા કરીને આપણને (જીવને) કે,આપણામાંથી એમના પ્રત્યેનો આદર ઘટી ગયો છે.  જે ખોટું છે.  પ્રભુ માટે અને શ્રી મહાપ્રભુજી માટે આપણા હૃદયમાં પૂર્ણ આદર હોવો જરૂરી જ છે.  પરમ પ્રીતિ જરૂરી જ છે. 

 

પ્રભુ વિના અન્ય સ્થળે મારું (શ્રીહરિરાય ચરણનું) મન આશક્ત થાય છે. એવો હું જીવ કેટલો નિ:સહાય અનેનિ:સાધન છુ. તેથી બીજા શ્લોકથી શ્રી હરિરાયચરણ કહે છે કે,

  

ન સત્સંગો નૈવ સેવા ન નિવેદનસંસ્મૃતિ: |
નાશ્રયો ન વિવેકો હિ ધૈર્યં ન શરણસ્થિતિ: ||||

 

અર્થાતસત્સંગ નથીસેવા નથીનિવેદનની સ્મૃતિ નથીઆશ્રય નથીવિવેક નથીધૈર્ય નથીશરણ સ્થિતિ નથી.

 

અત્રે આચાર્યચરણ હરિરાયજી નિ:સાધનતાના સ્વરૂપનો વિચાર કરતાં જીવના દોષોનું નિરૂપણ કરે છે.  જે પોતે અનુભવ્યું છે. જેસલમેર જેવા વેરાન,  ઉજ્જડ પ્રદેશમાં જે વ્યથા પોતે અનુભવી તેનું વર્ણન પ્રથમ જીવે મેળવ્યું તેનુંવિવેચન કરીને જણાવાય છે કેજેમઅન્ય સાધન ન હોય તો પણ સત્સંગ હોય તો પણ પુષ્ટિમાર્ગના ફળનો અનુભવ થાય. પણ મને (શ્રી હરિરાયચરણને) તો પુષ્ટિમાર્ગીય વૈષ્ણવનો સત્સંગ જ નથી. સત્સંગથી સેવામાં મન લાગે અને ફળ સ્વરૂપ માનસી સેવા સિદ્ધ થાય. જેમ કેબ્રાહ્મણ ગાયત્રીનો પાઠ ન કરે તો બ્રહ્મત્વનો નાશ થાય તેમજો વૈષ્ણવ થઇ સેવા ન કરે તો વૈષ્ણવત્વ જતું રહે, માટે સર્વથા તાદૃશીય જનોની સાથે નિવેદનનું સ્મરણ કરવું જોઈએ, અને મનમાં એક પ્રભુનો આશ્રય રાખવો અતિ આવશ્યક છે. જેમ કે, “અશક્યે હરિરે વસ્તિ સર્વમાશ્રયતો ભવેત.” અશક્યમાં પણ હરિ છે જ તેથી સર્વ આશ્રયથી સિદ્ધ થાય. પણ આવો આશ્રય પણ શ્રી હરિરાયચરણ કહે છે કે મારામાં નથી. વિવેકનો વિચાર કરતાં કહેવાયું કે, હરિ પોતાની ઈચ્છાથી જ સર્વ સારું કરશે એમ માનવુંઅને સમજવું તે વિવેક છે.  જ્યારે

 

વિવેક ધૈર્યને સમજાવતા કહેવાય છે કેમૃત્યુ સમાન સંકટ આવી જાય ત્યાં પર્યન્ત જીવે આધ્યાત્મિક ત્રિવિધ દુઃખ સહન કરવાં તે ધૈર્ય છે. જેમ કેછાશ મંથનને સહન કરતાં સાર સ્વરૂપ માખણ તત્વ નીકળતાં પછી છાશનું મહત્વ એટલું રેહતું નથી. તેજ પ્રમાણે દેહ વિદ્યમાન હોય ત્યાં પર્યન્ત દેહથી થતા સર્વ કાર્ય જેવાસેવા સ્મરણ સત્સંગ વિવેકની સમજથી ફળ પ્રાપ્ત કરવું, અને દેહમાં મમત્વ ન રાખવું. કારણ કે દેહમાં અહંતા મમતા કરવાથી બંધન થાય છે. અહંતા મમતા છૂટવાથી ધૈર્યથી દુઃખ સહન કરાતાં ઉત્તમ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. વ્રજભકતોએ પણ જ્યારેલૌકિક વૈદિક તજ્યાં અને તેમ કરતાં આવી પડેલા દુઃખોને સહન કર્યા પછી જ તેઓ શ્રી પ્રભુને પ્રામ્યા. 

 

આધ્યાત્મિક ત્રિવિધ દુઃખ સહન કરનાર વૈષ્ણવ પર પ્રભુ પ્રસન્ન થાય છે તેથી શ્રી પ્રભુમાં શરણભાવ રાખવો. પરંતુ આચાર્યચરણ હરિરાયજી એમ પણ કહે છે કે, હું તો શરણમાં પણ સ્થિત થયો નથી.

 

હવે શ્રી હરિરાયચરણ એમ કહે છે કે,

 

ન મહાત્મ્યપરિસ્ફૂર્તિ: સ્નેહસ્તુ ન હિ કુત્રચિત |
આસક્તિવ્યસનાદીનાં કથાડપિ ખલુ દુર્લભા ||||

 

ભક્તિમાર્ગ પ્રવેશો ન ધર્મમાર્ગે ન ચ સ્થિતિ: |
દેશાદિશુદ્ધભાવો ન કાલદોષાન્ન વૈદિકમ્ ||||

 

એટલે કેશ્રીકૃષ્ણના માહત્મ્યની સ્ફૂર્તિ નથી. કોઈ ઠેકાણે સ્નેહ નથી. આસક્તિ અને વ્યાસનાદિની વાત તો દુર્લભ છે, તેથી ભક્તિમાર્ગમાં પ્રવેશ નથી. વળી ધર્મમાર્ગમાં સ્થિતિ નથી. દેશાદિ પણ શુદ્ધ ભાવવાળા નથી.  કાળદોષથી વૈદિક ધર્મ પણ નથી.

 

અત્રે વિવેચનનો વિચાર કરતાંશ્રી કૃષ્ણના મહાત્મયની હૃદયમાં સ્ફૂર્તિ થવી જોઈએ. કોઈપણ સ્થળમાં સ્નેહ થવો જોઈએ, આશક્તિ તથા વ્યસન ભાવના વગેરે પણ દુર્લભ છે. જેમ કેપ્રમેય બળથી ગાય ગોપી જેવા નિ:સાધન જીવોને પ્રભુ કૃપાથી ફળ પ્રાપ્તિ થઇ. અજામિલ ને પુત્રના નામ (નારાયણ) ભાવથી નિમિત્ત બનાવીને તાર્યો.  પુષ્ટિમાર્ગમાં સ્ત્રી શુદ્રોનો શ્રી મહાપ્રભુજીએ ઉદ્ધાર કર્યો. સ્વલ્પ કૃપાથી ભક્તિના સર્વ કાર્ય સિદ્ધ થાય છે. આવા પ્રકારના મહાત્મયની સ્ફૂર્તિ મને થતી નથી. પ્રભુમાં પ્રથમ સ્નેહ થાય. તો પછી આસક્તિ અને પછીએ વ્યસન થાય ત્યારે અનુભવ થાય. પણ મને તો શ્રી કૃષ્ણ ચરણ કમળમાં સ્નેહ જ નથી. તો આક્તિ અને વ્યસનની વાત જ ઉદ્દભવતી નથી.

 

ત્રિવિધાનામાવલિમાં” કહેવાયું છે કે,

 

બાળલીલાનામપાઠાત્ શ્રી કૃષ્ણે પ્રેમ જાયતે |
આસક્તિ: પ્રૌઢલીલાયાં નામપાઠાભ્દ્રબિવ્યતિ ||

 

વ્યસનં કૃષ્ણાચરણે રાજલીલાડભિધાનત: |
તસ્માન્નામત્રયં જપ્યં ભક્તિપ્રાપ્તીચ્છુભિ: સદા ||

 

અર્થાતબાલલીલાનાં નામના પાઠથી શ્રી કૃષ્ણમાં પ્રેમ થાય છે. પ્રૌઢલીલાનાં નામની પાઠથી આસક્તિ થાય  છે. રાજલીલાનાં પાઠથી શ્રીકૃષ્ણના ચરણારવિન્દમાં આસક્તિ વ્યસન થાય છે. તેથી ભક્તિ પ્રાપ્ત કરવાની ઇચ્છાવાળાઓએ સદા આ ત્રણ નામનો જપ કરવો જોઈએ.ભક્તિવર્ધિની ગ્રન્થમાં કહ્યું છે કે, જેમાંથી પ્રેમઆસક્તિ તથા વ્યસન ઉદ્દભવે તેને શાસ્ત્રમાં બીજ કહયું છે. પણ આવા સ્નેહઅશક્તિ તથા વ્યસન મને (શ્રી હરિરાયચરણને) તો મહાદુર્લભ છે.”

 

તથા ચોથા શ્લોકના વિવેચનમાં આમ કહેવાયું છેભક્તિમાર્ગમાં પ્રવેશ નથી. ધર્મ માર્ગમાં સ્થિતિ નથી. દેહાદિશુદ્ધભાવ નથી અને કાળ દોષને કારણે વિવેક નથી. સર્વથી સર્વોપરિ ઉત્તમ પુષ્ટિમાર્ગ છે. ભક્તિમાર્ગ છે. જેમાં બ્રહ્માદિ તથા શિવાદિનો પણ પ્રવેશ નથી અને આવા આ શુદ્ધ પુષ્ટિમાર્ગમાં પ્રવેશ કરવાનું એક પણ સાધન મારામાં નથી. લોકધર્મમાં પણ મારી સ્થિતિ નથી. શાસ્ત્રમાં કર્મ માર્ગથી સ્વગૌદિક ફળની પ્રાપ્તિ બતાવી છે. પરંતુ મારાથી આવું વૈદિક કર્મ પણ થતું નથી. કળિકાળને કારણે મર્યાદામાર્ગનાં સર્વ સાધન નષ્ટ થયા છે. તેથી વૈદિક માર્ગમાં પણ હું સ્થિત નથી. આમ અત્રે શ્રી આચાર્યચરણ હરિરાયજી નિ:સાધન વિવશ પરિસ્થિતીનો વિચાર કરી રહ્યા છે.

 

ન ચ વ્યાવૃત્તિરાહિત્યં વ્યાવૃતૌ ન હરૌ મન: |
ન ત્યાગશ્ચાર્પિ સેવાર્થે સ્વતન્વ્રસ્ય તુ કા  કથા ||||

 

એટલે કેશબ્દાર્થ જોતા વ્યાવૃત્તિ રહિતપણું નથી. વ્યાવૃત્તિમાં પણ હરિમાં મન નથી લાગતું,ત્યાગ પણ સેવાર્થે નથી. ભગવત્ સેવા માટે દેહઇન્દ્રિયો તથા મનથી લૌકિક વૈદીકનો ત્યાગ પણ થતો નથી.  અને ત્યાગ વિના સેવા થતી નથી. ઉદ્વેગપ્રતિબંધ અને ભોગનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.” દેહ તથા ઇન્દ્રિયોને હું વશ છું.  આમ અન્ય પ્રકારે, અન્ય સ્થળે સ્વ્ત્નાત્ર થઇ મન પ્રભુને શરણ થતું નથી.

 

ન કૃષ્ણવિરહસ્ફૂત્તિ: સંયમો ન ચ વાગ્દ્દશો: |
નૌદાસીન્યભક્તેષુ નાનાસક્તિગૃર્હાંદિષુ ||||

 

અર્થાતશ્રીકૃષ્ણના વિરહની સ્ફૂર્તિ નથી. વાણી અને મનનો સંયમ નથી. અભક્ત પ્રતિ ઉદાસીનતા નથી અને ગૃહાદિ પ્રતિ અનાસક્તિ નથી.

 

જેમ કેમંગળાથી રાજભોગની સેવા પછીઅનોસર થતાંહવે પછીની સેવા ક્યારે થવાની ?સમયે સમયે શ્રી પ્રભુને યાદ કરીહા નાથ આપ ક્યા છો ?  ક્યા બિરાજતા હશો ?  જ્યાં સુધી પ્રભુનો વિરહ ન પ્રગટે ત્યાં સુધી પ્રભુમાં પ્રેમ દ્રઢ વિરહ જાગતો નથીત્યાં સુધી પ્રભુ સ્નેહમાં અને સેવામાં આપણી  કેવળ ક્રિયાઑ જ રહેલી છે. શ્રીકૃષ્ણના વિરહની સ્ફૂતિ સર્વ વૈદિક અને લૌકિક કાર્યને ભુલાવી દે છે. એ મુખ્ય ભક્તોનો વિલાપ અને તેનાથી ઉદ્દભવતું દૈન્ય પણ મને નથી થતો. જેમ કેનેત્રો શ્રી ભગવાનના ચિહ્નનોનાં દર્શન કરતાંનથી. જળાશય જોતા શ્રી યમુનાજીનું સ્મરણ થવું જોઈએ. પર્વત જોતા શ્રીગિરીરાજજીનું સ્મરણ થવું જોઈએ. જે નેત્રો ભગવાનના ચિહ્નનોનાં દર્શન કરતાં નથી તે નેત્રો મોરપિચ્છનાં ચાંલ્લા સમાન છે.  જે જિહવા ભગવાનની કથાનું ગાન કરતી નથી તે દેડકાની જિહવા સમાન નિરર્થક છે. પુષ્ટિમાર્ગમાં જો વાણીનો સંયમ ન થાય તો મુખરતા દોષ ઉદ્દભવે છે, અને જો નેત્રોનો સંયમ ન થાય તો મન દ્વારા હૃદયમાં દોષ ઉદ્દભવે છે. 

 

ભગવદ્દીયોજનો સાથે સંગ અને સ્નેહ રાખવાથી પુષ્ટિમાર્ગમાં ફળની સિદ્ધિ થાય છે તેથી ભગવદીયો પ્રત્યે સ્નેહ રાખવો. મારાથી (શ્રીહરિરાયચરણથી) આવો સ્નેહ પણ નથી રાખી શકાતો.

 

નાડહંકારાદિત્યં ન સ્વધર્મપરિગ્રહ :|
નડન્યધર્મનિવૃત્તિ શ્વ કિં કરિષ્યતિ મત્પ્રભુ: ||||

 

મયિ દોષનિધાને તું સર્વસદ્દગુણવર્જિતે |
નિ:સાધનત્વમેવં હિ સ્વસ્ય નિત્યં વિભાવયેત્ ||||

 

અર્થાતઅહંકારઅભિમાન જતું નથી. લોભક્રોધ જતો નથી. સ્વધર્મનો પરિગ્રહ નથી. શ્રીમહાપ્રભુજીએ બતાવેલો સ્વધર્મભગવદ્દ સેવા પ્રત્યે લગાવ નથી.  તથા અન્ય તરફની નિવૃત્તિ નથી. આમ હું હરિરાયચરણ સર્વે દોષોનો ભંડારરૂપ અને  સર્વ ગુણોથી રહિત છું. તો શ્રી પ્રભુ મારી શી ગતિ કરશે ? આમ નિત્ય આપણા નિ:સાધનપણાની ભાવના કરવી.

 

આચાર્ય શ્રી મહાપ્રભુજી ભક્તિવર્ધિની ગ્રંથમાં આ પ્રમાણે કહે છે કે, સ્વામીને આધીન પણાની ભાવનાથી અભિમાનનો સારી રીતે ત્યાગ કરવો. અહંકાર અને અભિમાન ભક્તિમાર્ગમાં બાધક છે. જે સ્વતંત્ર હોય તે અભિમાન કરે પરંતુ વૈષ્ણવે તો દાસ ધર્મ સ્વીકારી અહંકાર કરવાનો જ નથી. કારણ કે અહંકાર અને અભિમાન દાસ્ય ધર્મનો નાશ કરે છે.  “ મારે તો કૃષ્ણ પ્રભુનાંસેવક થઇ અહંકાર રહિત થવું જોઈએ  એવી ભાવના રાખવી. અત્રે દ્રષ્ટાંત રૂપે પુષ્ટિમાર્ગીય વૈષ્ણવ છીતસ્વામીના જેવો ધર્મ પ્રત્યે દ્રઢપરિગ્રહ કેળવવો જોઈએ.

 

જ્યારે બીરબલેછીતસ્વામીને પૂછ્યું કેતમે તો શ્રી ગુંસાઈજીને શ્રી ઠાકોરજી સમાન રૂપે ગાઓ છોતો દેશાધિપતિ (અકબર) પ્રશ્ન કરશે તો શો ઉત્તર આપશો ?”  ત્યારે છીત સ્વામીએ ઉત્તરમાં કહ્યું કે, “મારે મન તો તમે આવી રીતે ભાષણ કરો છો તો મલેચ્છ સમાન તમે લાગો છો.  આજ પછી હું તમારું મુખ જોઇશ નહિ, એટલું જ નહિ પણ બીરબલના બીરબલના વર્ષાસનનો પણ ત્યાગ કર્યો.

 

આમ આ પ્રકારે વૈષ્ણવે સ્વધર્મની રક્ષા કરવી. કામક્રોધમદ તથા મત્સરથી ધર્મને રક્ષવો. અત્રે શ્રી હરિરાયચરણ કહે છે કે, મને આવો દ્રઢ ધર્મનો પરિગ્રહ પણ નથી. અન્ય બાધક ધર્મોથી હું નિવૃત નથી.  આમ આ પ્રકારે જીવ હું દોષમુક્ત છું. હે શ્રીકૃષ્ણ તમે મારા સ્વામી છો,મારો ત્યાગ કરશો કે અંગીકાર કરશો એ કાંઈ જ સમજાતું નથી.  કારણ કે અગણિત દોષોનો ભંડાર એવો હું……..જેમાં  એક પણ ગુણ નથી, માટે  હે નાથ ! હે રમણ શ્રેષ્ઠ ! હે પ્રેષ્ઠ ! આપ મારી શી ગતિ કરશો ?” આમ આ પ્રકારની ભાવના કરવાથી નિ:સાધન પણાની ભાવના કરવાથી શ્રી પ્રભુ હૃદયમાં બિરાજી અનુભવ કરાવે છે.

 

આમ શિક્ષાપત્ર સાડત્રીસનું સમાપન કરીવધુ માહિતિ પરત્વે શિક્ષાપત્ર ગ્રંથનું વાંચન અતિ આવશ્યક છે.
 

 

શેષ … શ્રીજી કૃપા …

 

સંકલન : શ્રી વ્રજનિશ શાહ.
બોયડસ્. મેરીલેન્ડ.યુ એસ એ.

 

[email protected]
[email protected]

 

સંલેખ પ્રાપ્તિ : પૂર્વી મોદી મલકાણ યુ એસ એ.
email: [email protected]

 

 

નોંધ:- વાંચકો અને વૈષ્ણવોને વિનંતી કરવામાં આવે છે કે જો આપને કોઈપણ બાબત સમજમાં ન આવે તો આપ અમોને e mail દ્વારા પૂછી શકો છો.

 

પુષ્ટિ વિશેષ : મૂળ પોસ્ટ ના અંતમાં આપને હંમેશા એક પુષ્ટિ પદ -અથવા કોઈ વિશેષ જાણકારી માણવા મળે તેવી અમારી નમ્ર કોશિશ રહેશે…

 

 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net ‘દાદીમા ની પોટલી’
email: [email protected]

 

 


(૩૭) જબહિં બન મુરલી સ્રવન પરી … -(પદ) …

રચના-સુરદાસજી

 

 murlidhar

 

 

જબહિં બન મુરલી સ્રવન પરી
ચકિત ભૈ ગોપકન્યા સબ, કામ-ધામ બિસરીં.
કુલ મર્જાદ વેદી કી આશા નૈં કુહૂં નહીં ડરીં.
 
સ્યામ—સિંધુ. સરિતા—લલના–ગન, જલકી ઢરનિ ઢરીં
અંગ મરદન કરિબે કૌં લાગીં, ઉબટન તેલ ધરીં.
 
જો જિહિં ભાંતિ ચલી સો, તૈસૌંહિં નિસિ વન કૌં જુખરી.
સુત પતિ-નેહ, ભવન—જન—સંકા, લજ્જા નાહિં કરી.
સુરદાસ—પ્રભુ મન હરી લીન્હૌ, નાગર નવલ હરિ
 

 

જેવો વનની મોરલીનો સૂર કાનમાં પડ્યો, કે ગોપીઓ ચકિત બની ગઇ અને બધાં જ કામકાજ વીસરી ગઇ. વેદની આજ્ઞારૂપ કુળની મર્યાદાથી પણ જરાય ન ડરી, અને કૃષ્ણ રૂપી સાગર તરફ વૃન્દાવનની લલના અર્થાત વ્રજાંગનાઓ નદીના પાણી જેમ વ્હેવા લાગી. યમુનાજલમાં સ્નાન કરી રહેલી, ઉબટન અને તેલ ચોળતી વ્રજનારીઓ બધું ત્યાં જ રહેવા દઇ, જે સ્થિતિમાં હતી તે જ સ્થિતિમાં જ વન તરફ નીકળી પડી. પુત્ર-પતિનો સ્નેહ, ઘરના વડીલોની શરમ કે લોકોની શંકાથી જરા પણ સંકોચ કે ભય ન રાખતાં તેઓ બસ મુરલીનાં સૂરો તરફ વનમાં જવા નીકળી પડી. “સુરદાસજી” કહે છે કે નાગર નવલ હરિએ ગોપીઓનાં એવા મનને હરી લીધાં છે. (આ ટૂંકમાં સૂરદાસજી અહીં કહે છે કે જે નાગર નવલ શ્રી હરિએ જે રીતે અનેકાનેક વ્રજનારીઓનાં મન મોહી લીધા છે તે જ રીતે નાગર નવલ શ્રી હરિ મને પણ પોતાના રૂપમાં એ રીતે મંત્રમુગ્ધ કરી દે કે મારા મન સહિત હું પણ વ્રજનારીઓની જેમ સ્નેહ રૂપી નદીનું નીર બનીને સાગર સ્વરૂપ શ્રી કૃષ્ણનાં ચરણાર્વિન્દમાં  સમાઈ જાઉં.
 

 

પૂર્વી મોદી મલકાણનાં જય શ્રી કૃષ્ણ. યુ એસ એ.

email: [email protected]

 

   

પુષ્ટિમાર્ગીય સાહિત્ય અને તેની વિશેષ જાણકારી આપવા  માટે અમારી આ નમ્ર કોશિશમાં આપના તરફથી કોઈ જ સૂચન હોય તો વિના સંકોચ બ્લોગ પોસ્ટ પર અથવા સાથે દર્શાવેલ ‘દાદીમા ની પોટલી’ ના ઈ મેઈલ દ્વારા અમોને જાણ કરી શકો છો. આપના પ્રતિભાવ દ્વારા બ્લોગ – પોસ્ટ અંગેનું કોઇપણ સૂચન – માર્ગદર્શનનું સદા અમારા બ્લોગ પર સ્વાગત છે.

 

આજની પોસ્ટ ‘દાદીમા ની પોટલી’ પર મોકલવા બદલ અમો શ્રી વ્રજનીશભાઈ શાહ – BOYDS-MD-USA તેમજ પૂર્વી મોદી મલકાણ (યુ એસ એ ) ના અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ. …

શ્રધ્ધા અને અંધશ્રધ્ધા- … (અકબર બિરબલની વાર્તા) …

શ્રધ્ધા અને અંધશ્રધ્ધા-  … (અકબર બિરબલની વાર્તા)  …

 

 

akbar-birbal

 

 

એકવાર બાદશાહ અકબરે બિરબલજીને પૂછ્યું બિરબલ શ્રધ્ધાને વધારવાનું કામ કોણ કરે? ને શ્રધ્ધા ને અંધશ્રધ્ધામાં શું ફર્ક / તફાવત છે? ત્યારે બિરબલ કહે જહાંપનાહ શ્રધ્ધા વધારવાનું કામ મોટા માણસો કરે છે, અને બીજી વાત શ્રધ્ધા અને અંધશ્રધ્ધા વચ્ચે ખાસ ફર્ક નથી જે અન્ય લોકો કરતાં હોય તેમનાં કાર્યમાં આપોઆપ શ્રધ્ધા અને અંધશ્રધ્ધા એવી રીતે જોડાઈ જાય છે કે બંને વચ્ચે રહેલા ભેદની આછી – પાતળી રેખા /પંક્તિ છે જે સરળતાથી દેખાતી નથી.  અકબર બાદશાહ કહે બિરબલ તું મારી પાસે જે બોલ્યો તેને સિધ્ધ કરી બતાવ તો હું માનું. તો બિરબલ કહે જહાંપનાહ એમ તાત્કાલિક સિધ્ધ કરવું મુશ્કેલ છે, પણ સમય આવે ચોક્કસ એ સિધ્ધ કરી બતાવીશ. આથી અકબર બાદશાહ કહે સારું બિરબલ જ્યારે એ સમય તારે માટે આવી જાય ત્યારે તું મને કહેજે. આમ એ વાત ત્યાં જ મુકાઇ ગઈ.

 

 

થોડા મહિનાઓ આ વાતની વીતી ગયા હતાં. બાદશાહ અકબર પણ એ વાતને ભૂલી ગયાં હતાં. તેવામાં એક દિવસ બિરબલ બાદશાહ અકબરને કહે જહાંપનાહ મારે મારા એક કાર્ય માટે આપની જરૂર છે પણ એ કાર્ય શું છે તે વિષે આપને પૂછવું નહીં ફક્ત હું કહું તેટલું જ આપને કરવાનું છે? શું આપ કરશો? અકબર બાદશાહ કહે હા હા ચોક્કસ કરીશ. તો બિરબલ કહે જહાંપનાહ હવેથી ભર્યા દરબારમાં મારી સારી અને નરસી દરેક વાત પર આપે મને શિરપાવ આપવો અને કહેવું કે બિરબલ તારી કોઈપણ વાત કે વિચાર પણ હોય છે તો પણ તારા બધાં જ વિચાર વાતને મનમાં રાખવાથી મને ઘણો જ ફાયદો થયો છે તેથી મારા તરફથી તને આ ઈનામ એમ કહી નાનો-મોટો જેવું આપને રૂચે તેવું ઈનામ આપે મને આપવું. પણ કોઈ દરબારી પૂછે તો કહેવું કે બિરબલ માટે કોઈએ ઈર્ષા કરવી નહીં અને બિરબલને શું આપવું શું ન આપવું તેમાં મારી મરજી રહેલી છે તેથી મારી મરજીમાં કોઈએ સવાલજવાબ કરવા નહીં.  બિરબલજીમાં વિશ્વાસ ધરાવતાં અકબર બાદશાહે બિરબલનાં કહ્યા મુજબ લગભગ રોજે રોજ બિરબલને શિરપાવ આપવાનું ચાલું કર્યું. વારંવાર બિરબલની નાની નાની વાત પર પ્રસન્ન થઈ જતાં અકબર બાદશાહને જોઈને દરબારીઓને બહુ આશ્ચર્ય થતું પણ બાદશાહને સવાલ પૂછવાની હિંમત કોણ કરે? અને ભૂલેચૂકેય કોઈ દરબારી સવાલ કરી લે તો બાદશાહ તેને ચૂપ કરાવી દેતાં. તેથી દરબારીઓ વારંવાર વિચારતા રહેતા કે બિરબલજીએ એવો તે કેવો જાદુ બાદશાહેજહાં પર કર્યો છે કે બાદશાહજહાં બિરબલ પર સદાયે પ્રસન્ન જ રહે છે…..? આમ વિચારતા દરબારીઓએ બિરબલ શું કરે છે, શું વિચારે છે તે જોવાની શરૂઆત કરી જેથી કરીને બિરબલજીની ચતુરાઇનો રાઝ જાણી શકાય. આ રાઝ જાણવાની ઈચ્છાને કારણે દરબારીઓને એક દિવસ ખબર પડી કે બિરબલજી રોજ વહેલી સવારે નગરની બહાર જઈ એક ટિંબા ઉપર ઊભા રહી પૂજા કરી રહ્યાં છે. આથી તેમણે એક દિવસ બિરબલને પૂછ્યું કે આમ વહેલી સવારે અહીં આપ કોની પૂજા કરી રહ્યાં છો? તો બિરબલજી કહે થોડા દિવસ પહેલા મને આ જગ્યાએ એક ફકીર મળેલા તેમણે મને કહ્યું કે રોજ આ જગ્યા પર આવીને ઈબાદત કરશો તો તમારું બધુ જ સારું થશે. કારણ કે આ જગ્યાની નીચે એક પવિત્ર વસ્તુ રહેલી છે. અલ્લાહનાં ઓલિયા એવા ફકીરની કેવી રીતે ટાળી શકું? પણ હું હિન્દુ છું તેથી રોજે આ જગ્યાએ પૂજા કરવા આવું છું જેનાથી મારા મનમાં બહુ સારું લાગે છે અને સાથે સાથે મન પ્રસન્ન રહેતાં દરબારનાં કામ પણ સારી રીતે થાય છે. વળી દરબારનાં કામ સારી રીતે થતાં જહાંપનાહ મારી ઉપર પ્રસન્ન પણ રહે છે. બિરબલની વાત જાણીને દરબારીઓ વિચારવા લાગ્યાં કે જરૂર બિરબલજીની સફળતાનો અને ચતુરાઇનો આજ રાઝ છે તેથી જ અકબર બાદશાહ પણ બિરબલને રોજબરોજ અનેકાનેક શિરપાવ આપે છે. આમ વિચારીને દરબારીઓ પણ બિરબલજીની સાથે રોજે સવારે પૂજામાં જોડાવા લાગ્યાં. બિરબલ સાથે દરબારીઓને ત્યાં જતાં જોઈ ધીરે ધીરે એ જગ્યાનો મહિમા વધવા લાગ્યો, તેથી વહેલી સવારથી એ જગ્યાએ લોકોની ભીડ જામવા લાગી. જેમ જેમ એ જગ્યાનો મહિમા વધવા લાગ્યો તેમ અનેકાનેક બાધાઓ નગરજનો રાખવા લાગ્યાં જેમાં હિન્દુઓ પૂજા કરતાં અને મુસ્લિમો ઈબાદત કરતાં હતાં. એક દિવસ અકબર બાદશાહને પણ આ જગ્યા વિષે ખબર પડી તેથી તેઓ પણ અન્ય નગરજનોની સાથે જોડાયા. બાદશાહ અકબરને પણ જોડાયેલા જોઈને દિલ્હી નગરમાં એક હવા ફેલાઈ ગઈ કે આ જગ્યાનો મહિમા અત્યંત પવિત્ર છે અરે બાદશાહ જેવા બાદશાહ પણ જે જગ્યાએ ઈબાદત કરવા આવે છે તે જગ્યા જરૂરથી પાક અને પવિત્ર જ હોવાનીને……. એમ કહી પરસ્પર વાતો કરતાં. અકબર બાદશાહનાં ત્યાં ઈબાદત કર્યા બાદ દિલ્હીની આસપાસ રહેલા નાના નાના નગરનાં નગરજનો ત્યાં આવતાં. ત્યાર પછી તો એવો સમય પણ આવ્યો કે જે યાત્રાળુઑ દિલ્હી જાય તેઑ તે સ્થળની મુલાકાત ચોક્કસ લેતાં.

 

 

આ રીતે દિવસો વીતવા લાગ્યાં ત્યારે એક દિવસ બિરબલ કહે જહાંપનાહ આજે મારે એક જૂની વાત યાદ કરાવવી છે આપે થોડા મહિનાઓ પૂર્વે મને પૂછેલું કે શ્રધ્ધા અને અંધશ્રધ્ધા વચ્ચે શું ભેદ હોય યાદ છે આપને? બાદશાહ અકબર કહે હા…..બિરબલજી આપે મને એ વાત ખરી યાદ દેવડાવી, શું થયું એ વાતનું? ત્યારે બિરબલ કહે જહાંપનાહ આપ રોજે સવારે નગર બહાર ઈબાદત કરવા જાઓ છો ખરું ને? બાદશાહ અકબર હા મે સાંભળ્યું છે કે તે જગ્યાએ ઈબાદત કરવાથી મનની બધી જ મુરાદ પૂરી થાય છે અને બિરબલ તમે જ એ જગ્યાએ જવાનું શરૂ કર્યું હતું ખરૂ ને ત્યારે બિરબલે કહ્યું જહાંપનાહ હા આપની એ વાત સાચી છે પરંતુ ત્યાં જવાથી મે આપના બધાં જ સવાલોનાં જવાબ આપી દીધા છે બાદશાહ અકબર કહે એ કેવી રીતે બિરબલ ? ત્યારે બિરબલ કહે જહાંપનાહ મે તો માત્ર એક અફવા ફેલાવી હતી અને એ અફવાને વેગ દેવા માટે હું પોતે ત્યાં જઈને પૂજા કરતો પણ નગરજનોની દૃષ્ટિએ હું મોટો છું  તેથી મારૂ અનુકરણ કરીને અન્ય નગરજનો પણ ત્યાં જવા લાગ્યાં. જ્યારે આપના તરફથી મને વારંવાર શિરપાવ મળતો હતો તે જોઈને નગરજનો અને દરબારીઓને લાગવા લાગ્યું કે મારી પૂજા સફળ થઈ છે તેથી આપ મારા પર પ્રસન્ન રહો છો તેથી હું જે કરતો તે દરબારીઓ કરવા લાગ્યાં, અને જે દરબારીઓ કરતાં હતાં તે નગરજનો કરવા લાગ્યાં અને જે નગરજનો કરતાં હતાં તે જોઈને આપ પણ તે જ કરવા લાગ્યાં. જહાંપનાહ આપ હવે કહી શકો છો કે શ્રધ્ધા વધારવાનું કાર્ય મોટા માણસો કરે છે, વળી જહાંપનાહ આપે એ પણ જોયું હશે કે આપે ત્યાં કરેલી ઈબાદત પછી તો લોકોના ટોળેટોળાં ત્યાં ઉમેટવા લાગ્યાં હતાં, એ હતો આપના પ્રથમ સવાલનો જવાબ. હવે બીજા સવાલનો જવાબ આપું. જહાંપનાહ……… આપે પૂછ્યું હતું કે શ્રધ્ધા અને અંધશ્રધ્ધા વચ્ચે કેટલો ભેદ છે? અને મે આપને કહ્યું હતું કે એ બંને વચ્ચેની આછી પાતળી રેખા /પંક્તિ છે જે સરળતાથી દેખાતી નથી. જહાંપનાહ આપ જ કહો………જ્યારે આપે ત્યાં ઈબાદત કરવા જવાનું નક્કી કર્યું ત્યારે આપને એ સ્થળ પાક લાગતું હતું? ત્યારે અકબર બાદશાહ કહે નાં હું તો લોકો જતાં હતાં તેથી હું પણ ત્યાં જતો હતો. આથી બિરબલ કહે કે જહાંપનાહ જે લોકો શ્રધ્ધાથી જતાં હતાં તેમણે જોઈ જોઈને જે લોકો ત્યાં જતાં અર્થાત્ દેખાદેખીથી જે લોકો જોડાયા અને વધુ ને વધુ તે જગ્યાને જાણ્યા વગર જ, પોતે શા માટે કરી રહ્યાં છે તે સમજ્યા વગર જ લોકોને પોતાની સાથે જોડાવાનો આગ્રહ કરતાં રહ્યાં તે તમામ લોકોની અંધશ્રધ્ધા પણ એ શ્રધ્ધાળુંઓમાં ભળી ગઈ હતી. અકબર બાદશાહ હવે બિરબલ શું કહે છે તે સમજી ચૂક્યા હતાં તેથી કાન પકડીને કહે બિરબલ તમારી વાત સાચી છે મે પણ એ સ્થળને જાણ્યા, સમજ્યા વગર જ ત્યાં જઈને ઈબાદત કરવાનું ચાલું કરી દીધું તે મારી અંધશ્રધ્ધા હતી પરંતુ મને ત્યાં જતો જોઈ મારી પાછળ જે લોકોનાં ટોળાઓ ત્યાં એકઠા થવા લાગ્યાં તેઓતો ફક્ત મારુ અનુકરણ કરતાં હતાં ઉપરાંત મને ત્યાં જોઈને તેમની શ્રધ્ધા પણ વધી ગઈ હતી. આટલી વાત કર્યા પછી અકબર બાદશાહ બિરબલને પૂછવા લાગ્યાં કે પણ એ તો કહો કે બિરબલ એ સ્થળ શું ખરેખર પાક છે? ત્યાં શું ખરેખર આપને ઓલિયા ફકીર મળેલા…..? ત્યારે બિરબલ કહે હુજૂર હજુ પણ ન સમજ્યા….? એ જગ્યા પર મને કોઈ જ મળેલું ન હતું મે તો બસ આપના સવાલનો જવાબ આપવા માટે અફવા ઉડાવી હતી.

 

બિરબલે રાજા ને કહું  કે, જ્યાં  બુદ્ધિ નાં સીમાડા  અટકી જાય, અને જેના પૂરાવા ના મળે તેને આપણે શ્રદ્ધા પર છોડી દઈએ છીએ. જે આપણી એક નબળાઈ કહો કે આપણી, મર્યાદા કહો, કે, આપણી લીમીટ ની બહારની વાત, આ  કે જે ,નો કોઈ ચોક્કસ પૂરાવો નથી,  પણ આપણી શ્રદ્ધા વિષે નો પૂરાવો એવું હું સમજુ છું. એવી  વાતને લોકોએ પોતાના સ્વાર્થ, પોતાના હિત,પોતાના જીવનનું  ધ્યેય બનાવી અને અંધશ્રદ્ધાનું સામ્રાજ્ય સ્થાપ્યું.   તમે તેને તમારી તરફ કેવી રીતે આકર્ષી શકો છો તે તમારી ખુદની શક્તિ ને બુદ્ધિ પર નિર્ભર કરે છે, અને ખાસ કરીને આ અંધશ્રદ્ધા નો ઉપયોગ કરી ને જ.

 

 

સાભાર : પૂર્વી મોદી મલકાણ – યુ એસ એ.
[email protected]

 

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : [email protected]

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.