પાંડિત્ય અને ધર્મજીવન …

પાંડિત્ય અને ધર્મજીવન …

 

 krishna - gopi

 

 

ગોપીઓએ ભગવાનને એકવાર આવો જ પ્રશ્ન કર્યો. ગોપીઓ આતુર બનીને ભગવાનને વનવન શોધતી કરે છે. ખૂબ શોધ્યા પછી અને ઘણા દુઃખ – કષ્ટ પછી ભગવાન પ્રગટ થયા. ગોપીઓને ઘણું અભિમાન થયું. ભગવાન આવ્યા તો ખરા પણ આટલાં દુઃખ-કષ્ટ આપીને આવ્યા. એટલે એમણે કહ્યું, ‘મનુષ્યોમાં અનેક પ્રકારના પરસ્પરના સંબંધ હોય છે. કેટલાક પ્રેમ મેળવીને બદલામાં પ્રેમ આપે છે; કેટલાક એવા છે કે જે પ્રેમ મેળવીને પણ પ્રેમ કરતા નથી; અને વળી કેટલાક એવા પણ છે જે પ્રેમ પામીને પ્રેમ આપે છે અને ન મેળવે તોય આપે છે.’ ભગવાન ગોપીઓની આ વાત ને સમજી ગયા. તેમણે કહ્યું, ‘પણ હું આમાંથી કોઈ એકેય શ્રેણીમાં આવતો નથી.’

 

 

એમણે પ્રેમની વ્યાખ્યા આપતાં કહ્યું, ‘જ્યાં પ્રેમ મેળવીને, પ્રેમ કરે છે ત્યાં પ્રેમ નામની કોઈ વસ્તુ જ નથી; એ તો કેવળ દુકાનદારી જેવું છે. વળી જે પ્રેમ પામીને બદલામાં પ્રેમ આપતો નથી તે કૃતઘ્ન છે. જે પ્રેમ પામીને પ્રેમ કરે છે અને ન પામે તો ય પ્રેમ કરે છે તે ધન્ય છે કે આત્મારામ છે. હું દુકાનદાર નથી, કૃતઘ્ન પણ નથી અને યોગી પણ નથી.’

 

 

ગોપીઓએ પૂછ્યું, ‘તો પછી અમને આટલાં બધાં દુઃખકષ્ટ શા માટે આપ્યાં ?’

 

ભગવાને કહ્યું, ‘તમારી વ્યાકુળતા વધારવા હું અંતર્ધાન થઇ ગયો હતો.’

 

 

જ્ઞાનપથ

 

 

વિચારનો પથ, જ્ઞાનયોગનો પથ – એવા કોઈ પથનો શ્રી રામકૃષ્ણ પરમહંસદેવ (શ્રીઠાકુર) અસ્વીકાર ન કરતા. તેઓ કહે છે, ‘આ પથ ઘણો કઠિન છે, કાંટાથી હાથમાં છિદ્રો પડી જાય છે અને લોહી વહેવા માંડે છે. આમ છતાં પણ હું કહેતો રહું છું કે મારા હાથમાં કાંટો વાગ્યો નથી. હું સારો સાજો છું.’ જ્યાં સુધી જ્ઞાનાગ્નિમાં કાંતો બળી ન જાય ત્યાં સુધી આ વાત કરવી શોભતી નથી. આ માર્ગ એટલા માટે કઠિન છે કે મનુષ્ય જે વાતને મનબુદ્ધિ દ્વારા સમજી લે છે તેને હૃદયથી ગ્રહણ કરી શકાતી નથી. અને હૃદયની ભાવપ્રબળતા સામે બુદ્ધિગમ્ય વિષય તુચ્છ બની જાય છે. આ આપણે હંમેશાં જાણીએ, સમજીએ છીએ. શાસ્ત્રો કહે છે, ‘જ્ઞાનયોગી થતાં પહેલાં કામનાઓ છોડવી પડે.’

 

 

‘સામાન્ય જન માટે ભક્તિપથ દ્વારા ભગવાન  મેળવવા સંભવ છે.’ વિષયો પર તીવ્ર વૈરાગ્ય ન આવે તો વિચારપથ કે જ્ઞાનપથ કામમાં નથી આવતો. એટલે વિવેક વૈરાગ્ય વિનાના પંડિતો શ્રી રામકૃષ્ણદેવને ડાળીડાંખળાં જેવા તુચ્છ લાગે છે. જે પાંડિત્યમાં કેવળ વાણીનો આડંબર, શબ્દજાળનો વિસ્તાર કે અનેક બાબતોની જાણકારી જ હોય, તે મનને પ્રભાવિત કરી ન શકે. એવી વાતો જીવનમાં ઓતપ્રોત થતી નથી, જીવનને પ્રભાવિત કરી શક્તિ નથી. બે દિવસ પછી વિદ્યાનો વિલય થી જાય છે અને બુદ્ધિભ્રષ્ટ થઈને મન પાછું વિષયોમાં આસક્ત બની જશે. પરિણામે વળી પાછી જૂની અવસ્થા આવી જશે. પાંડિત્ય આવી રીતે નિષ્ફળ જાય છે. એનાથી જીવનમાં કોઈભ્લીવાર થતી નથી.

 

 

પાંડિત્ય અને ધર્મજીવન

 

 

‘ધર્મની પ્રાપ્તિ માટે કેટલાંય ગ્રંથો વાંચવા પડે છે.’ શ્રી રામકૃષ્ણદેવે ઉપરોક્ત બાબત કહ્યું હતું કે, ‘વાંચીને જ્ઞાન મળી જતું હોય તો વસ્તુલાભ સહજ બની જાય. પણ વાસ્તવમાં એવું નથી. વાંચવા કરતાં નજરે જોવું એનાથી વધારે સારું છે.’  ગ્રંથ તો માત્ર ગ્રંથી છે. એનું કોઈ વ્યક્તિત્વ નથી. જેના વ્યક્તિત્વનો પ્રભાવ પડે છે એવા કોઈ વ્યક્તિને સાંભળવાથી તે સાંભળવું વાંચવા કરતાં પણ વધુ ઉપયોગી બને છે. પણ વાંચીને અથવા સાંભળીને મેળવેલું જ્ઞાન પરોક્ષ જ્ઞાન છે. એટલે જ કહે છે કે સાંભળ્યા કરતાં નજરે જોયેલું વધારે સારું. એટલે કે સત્યનો સાક્ષાત્કાર કરવો પડે.

 

 

આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્ય: શ્રોતવ્યો મંતવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્ય: (બૃહદ્દ. ઉપ.૨.૪.૫)

 

 

આત્માનું દર્શન કરવું પડે; એને માટે તેનું શ્રવણ, મનન અને ધ્યાન કરવું પડે. આત્માનો સાક્ષાત અનુભવ કરવા માટેના આ જ ત્રણ ઉપાય છે. માત્ર વાંચવું કે સાંભળવું જ નહીં પણ પ્રત્યક્ષ અનુભવ કરવો. આ પ્રત્યક્ષ અનૂભુતિના પ્રભાવથી જન્મજન્માંતરના ઊલટાસીધા સંસ્કાર સમૂળ નાશ પામે છે. શાસ્ત્ર દ્વારા મળેલ જ્ઞાનથી સંશય દૂર થતા નથી. એ પ્રત્ય્ક્ષનો વિરોધી હોય એવું બની જાય છે. ‘તમે બ્રહ્મ છો’ અથવા ‘જગત મિથ્યા છે’ આ વાક્યને વારંવાર સાંભળ્યા પછી પણ આપણે એની ધારણા કરી શકતા નથી. આ માત્ર શબ્દજ્ઞાન છે. એ પ્રત્યક્ષ અજ્ઞાનને દૂર કરી શકતું નથી. એટલા માટે ઉપાય રૂપે તેઓ કહે છે કે પહેલાં સાંભળવું પડશે પછી વિચાર કરવો પડે અને ત્યારે જ સિદ્ધાંતને દ્રઢ કરવા ધ્યાન દ્વારા મનને સ્થિર કરવું પડે. આવી રીતે અભ્યાસ કરતાં કરતાં જ્ઞાનયોગ દ્વારા વસ્તુનો સાક્ષાત્કાર કરવો પડે. એટલે જ શાસ્ત્રની વાતો સાંભળવી, અને સાક્ષાત અનુભવ કરવો એ બંને વચ્ચે ઘણો મોટો ભેદ છે.

 

 

શાસ્ત્ર અથવા મહાપુરુષની વાતો સાંભળીને પણ જીવનમાં પરિવર્તન ન આવે તો એ પણ અર્થહીન બની જાય છે. આ વિશે શ્રીરામકૃષ્ણદેવની (ઠાકુરની) એક પંડિતની અને હોડીવાળાની કથા યાદ રાખવી જોઈએ.

 

 

હોડીમાં સવાર થઈને પંડિત નાવિકને પૂછે છે કે એણે ક્યા ક્યા વેદ-વેદાંત વગેરે શાસ્ત્ર ગ્રંથ વાંચ્યા છે; નાવિક કહે છે કે હું એ વિશે કંઈ જાણતો નથી. એણે કંઈ વાંચ્યું પણ નથી. પંડિતે કહ્યું, ‘તો તો તારું જીવન બાર આના વ્યર્થ ગયું.’

 

 

એ પછી ઓચિંતા આંધી આવી. નાવિકે કહ્યું, ‘પંડિતજી તમને તરતાં આવડે છે ?’ આ વખતે પંડિત પાસે ‘ના’ સિવાય બીજો કોઈ જવાબ ન હતો. નાવિકે કહ્યું, ‘તો હવે તમારું જીવન સોળ આના વ્યર્થ છે.’

 

 

આપણે સાહસ્ત્ર વગેરે વિશે થોડું ઘણું જાણીએ છીએ. પરંતુ સાચી વાત્જાન્તા નથી. એટલે આપણું સોળે સોળ આના વ્યર્થ જીવન જાય છે. ‘શાસ્ત્ર વાક્ય કેવળ બોલવાથી શું થાય ?’ એની સાર્વાસ્તુને જાણવી પડે, સાથે ન સાથે એને જીવનમાં જીવી બતાવું પડે. તેઓ કહેતા સા ચાત્યુરી ચાતુરી – એ ચતુરાઈ છે કે જેના દ્વારા ભવસાગર તરી શકાય. એવું આપણે ન જાણીએ કે ન કરીએ તો પછી આપણે જાણ્યું શું ?’

 

 

 

(રા.જ.૮-૧૨(૧૨-૧૩)/(૧૯૬-૯૭)
– સ્વામી ભૂતેશાનંદ

 

 

ચીન દેશની કહેવત …

 

આકાશને ટકોરા મારો અને તેનો અવાજ સાંભળો ! – ઝેન કહેવત
ગુરુ દરવાજો ખોલી આપે છે પણ પ્રવેશ તો તમારે તમારી જાતે જ કરવો પડે છે. – ચીન દેશની કહેવત
એક હજાર કિલોમીટર ની યાત્રા એક પગલાથી શરૂ થાય છે. – ચીન દેશની કહેવત
એક મૂર્ખ માણસ પોતાના મિત્રો પાસેથી જેટલું શીખે છે એથી વધુ એક ડાહ્યો માણસ પોતાના દુશ્મનો પાસેથી શીખે છે. – ચીન દેશની કહેવત
જો તમે કોઈ નદીની ઊંડાઈ માપવા માગતા હો તો બંને પગ ના ડૂબાડતા. – ચીન દેશની કહેવત
સાંભળો અને તમે ભૂલી જાશો; જુઓ અને તમને યાદ રહેશે; કરો અને તમે સમજશો. – કન્ફયુશિયસ
જેટલી વાર નિષ્ફળ થઈએ એટલી વાર ફરીથી ઊભા થવું એ આપણી સર્વશ્રેષ્ઠ સિદ્ધ છે. – કન્ફયુશિયસ

 

 

રા.જ.૮-૧૨(૩૨)/(૨૧૬)

 

 
બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : [email protected]

 

 
બ્લોગ પોસ્ટ પરના આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 
નોંધ : મિત્રો, ‘દાદીમા ની પોટલી’ની બ્લોગ પોસ્ટની નિયમિત જાણકારી આપના ઈ મેઈલ દ્વારા મેળવવા ઈચ્છતા હો તો, આપનું ઈ મેઈલ આઈડી [email protected] પર લખી મોકલશો. આભાર ! ‘દાદીમા ની પોટલી’