આજે અને આવતીકાલે … (સંવાદ) …

આજે અને આવતીકાલે … (સંવાદ) …

 

કોઈપણ કાર્ય ક્યારે કરવું અને ક્યારે ના કરવું, એ વિશે આપણા મનમાં સતત ગડમથલ ચાલ્યા જ કરતી હોય છે. કવિઓ અને સંતો એમાં આપણને માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે. આવા એક અંગ્રેજ સંત કવિ ચાર્લ્સ મેકે ના માર્ગદર્શન વિશે જોઈએ. માણસના જીવનમાં કવચિત ભાગ્ય ફૂલડાં વેરી દેતું હોય છે. એ વેળાએ વિલંબ ના જ કરવો જોઈએ. એ વિશે કવિ કહે છે.

If fortune, with a smiling face,
Throw roses on your way,
When shall we stop to pick them up ?
To-day ! my freinf, today.

– જો ભાગ્ય સ્મિત કરીને આપના માર્ગમાં ગુલાબ પાથરી દે તો આપણે એને ઊંચકી લેવા માટે ક્યારે રોકાઈ જઈશું ? આજે, મિત્ર, આજે.

 

ભાગ્ય આપણી સામે સ્મિત કરે છે, એ વાતને પારખવાની આવડત બહુ ઓછા માણસો પાસે હોય છે. તેઓ પોતાની જૂની ગતિએ જ જીવનમાર્ગ કાપ્યા કરે છે અને ભાગ્યની યારીથી અપરિચિત રહી જાય છે. આથી કવિ કહે છે કે જો ભાગ્ય આપણા માર્ગને સરળ બનાવી રહ્યું હોય તો આપણે એનો લાભ તરત જ ઉઠાવી લેવો જોઈએ.

પણ ભાગ્યની  લીલા અકળ હોય છે. તે કવચિત આપણી સામે પોતાની ભ્રકુટિ પણ ચડાવે છે. એની લીલાને માથે ચડાવવી પડે છે. હવે એ દુઃખ અનુભવવાનું જ હોય, સહન કરવાનું જ હોય તો એનો અનુભવ ક્યારે લઈશું ? કવિનું માર્ગદર્શન છે –

But should she frown with face of care
And talk of coming sorrow,
When shall we give, if grieve we must ?
Tomorrow friend, tomorrow.

 

– પણ ચિંતાતુર ચહેરે તે કદાચ આપણી સામે ભવાં ચડાવે અને ભવિષ્યમાં આવી પાડનાર શોકજનક પ્રસંગની વાત કરે તો એ વખતે કદાચ આપણે દુઃખ અનુભવવું પડે તો આપણે એ ક્યારે કરીશું ? આવતી કાલે, મિત્ર, આવતી કાલે.

ભાગ્યમાં હંમેશા સુખ અને આનંદના જ પ્રસંગો નથી લખ્યા હોતા. કેટલીક વાર દુઃખના, ગમગીનીનાં, શોકના પ્રસંગો પણ આવી જ જતા હોય છે. એ વખતે આપણે વિચલિત ના થવું જોઈએ. પણ જો વિચલિત થયા વિના નસ જ ચાલે તો એ પરિસ્થિતિને આપણે આવતી કાલ પર મોકૂફ રાખીએ. આવતી કાલની ચિંતામાં આપણે આપણી સુખપૂર્ણ આજને તો ન જ બગાડીએ.

જીવનમાં હંમેશા ન્યાય જ મળે છે, એવું બનતું નથી, કેટલીક વાર લોકો આપણને નુકશાન પણ પહોંચાડે છે. પછી આપણી પાસે દયાની પ્રાર્થના કરે છે. આપણે તેમને માફી આપી દેવી જોઈએ. એ કામ ક્યારે એ વિષે વાત કરતાં કવિ સુચન કરે છે.

 

If those who’ve wronged us own-
their fault And kindly pity pray,
When shall we listen and forgive ?
To-day, my friend, to-day.

 

– જો કોઈ માણસોએ આપણને નુકસાન કર્યું હોય, અને હવે તેઓ આપણને દયા માટે આજીજી કરતા હોય, તો આપણે તેમના શબ્દો ક્યારે સાંભળીશું અને એમને ક્ષમા ક્યારે આપીશું ? આજે, મારા મિત્ર, આજે.

 

માણસ આવેશમાં આવી જઈને કોઈકને નુકશાન કે અન્યાય કરી બેસે છે. આ આવેશ કે ઉશ્કેરાટ પછી તે પોતે જ ધિક્કારનું પાત્ર બની જાય છે, એનો ભોગ બનેલો મનુષ્ય નહીં. પોતાના દુષ્કૃત્ય માટે એને પસ્તાવો થાય છે અને એ ક્ષમા માગવા તૈયાર થઇ જાય છે, ક્ષમાયાચના કરનાર માણસના અંતરમાં દૈવી સંપત્તિ જ આકાર લઇ રહી હોય છે. એનું સુયોગ્ય રીતે સ્વાગત કરી લેવું જોઈએ. એમાં વિલંબ કરવો ના પાલવે. એ કામ આજે ને અત્યારે જ કરી લેવું જોઈએ, કેમ કે સારા વિચારો ક્યારેક ક્ષણજીવી નીવડતા હોય છે.

કેટલીક વાર આપણે પણ લોકોને ઠપકો આપવો પડે એવા સંજોગો ઊભા થતા હોય છે. એ પ્રક્રિયામાં આપણા જૂના અનુભવો ગરમી પૂરી પાડતા હોય છે. આ કામ કયારે કરવું ? આ બારામાં કવિનું દર્શન કહે છે:

 

But if stem justice urge rebuke
And warmth from memory borrow
When shall we chide, if we dare ?
To-morrow, friend tomorrow.

 

– કડક ન્યાયના સિધ્ધાંતને અનુસરીને આપણે ક્યારેક કોઈકને ઠપકો આપવો જ પડે અને એમાં આપણને આપણા ભૂતકાળના અનુભવો સાક્ષી પૂરતા હોય તો આપણે કસૂર કરનારને ઠપકો ક્યારે આપીશું ? ઠપકો આપવાની આપણામાં હિંમત હોય તો ? આવતી કાલે, મિત્ર, આવતી કાલે.

 

માણસ હંમેશા ક્ષમાશીલ રહી શકતો નથી. એણે પણ ક્યારેક કોઈક માણસને ઠપકો આપવો પડે છે. આપણે જાણીએ છીએ કે આ માણસે ભૂતકાળમાં પણ આવાં ઘણાં ખોટા કામ કર્યા છે. પરંતુ સોનેરી નિયમ એ છે કે એને ક્ષમા જ આપી દેવી. પણ ક્ષમા ના જ આપી શકાય અને બે કડવાં વેણ કહેવાં જ પડે તો એ કામ કરવામાં ઉતાવળ ના જ કરવી. એને ખુશીથી આપણે આવતી કાલ સુધી થંભાવી દઈ શકીએ, થંભાવી દેવું જોઈએ.

આપણે લીધેલું દેવું – ઉપકાર – પાછું વાળવાનું હોય અને આપણા ઉપર ઉપકાર કરનારને આપણી પાછા વાળવાની વિલંબી નીતિથી નુકશાન થતું હોય, તો આપણે એને ન્યાય કરવાની બાબતમાં ઢીલ ના જ કરવી જોઈએ.એ નિયમની યાદ અપાવતાં કવિ કહે છે –

 

If those to whom we owe a debt
Are harmed unless we pay,
When shall we struggle to be just ?
To-day, my friend, to-day.

 

– આપણે જો કોઈનો ઉપકાર લીધો હોય અને આપણે જો કૃતજ્ઞતા ના દાખવીએ તો તેમને નુકસાન થતું હોય, તો એ વખતે તેમને ન્યાય આપવો જોઈએ, એને માટે મથામણ કરવી જોઈએ. આપણે એ ક્યારે કરીશું ? આજે મારા મિત્ર, આજે.

 

કૃતજ્ઞતા દાખવવી એ સમગ્ર જીવસૃષ્ટિનું કર્તવ્ય છે. કૃતજ્ઞતા દાખવવાની બાબતમાં કડી વિલંબ ન જ કરવો જોઈએ. સામો માણસ એ માગવા આવે એની કદી રાહ ના જોવી જોઈએ.

પણ સમાજમાં કૃતજ્ઞતા એ એક દુર્લભ ગુણ છે. માણસો ઉપકાર લઈને પછી એ પાછો વાળવામાં નેક બહાનાં કાઢતા રહે છે. એ વખતે આપણને તેમની કૃતજ્ઞતા કે વિશ્વાસઘાત અવશ્ય અસહ્ય લાગે છે. પણ આપણે એ સહન કરી લેવાં જોઈએ અને એની સામે આપણો પ્રતિભાવ પ્રકટ કરવામાં વિલંબ કરવો જોઈએ. એમ કવિ માને છે –

 

But if our debtor fail our hope
And plead his ruin through
When shall we weigh his breach of faith ?
To-morrow friend, tomorrow.

 

– પણ કદાચ આપણો લેણદાર – આપણે જેના પર ઉપકાર કર્યો હોય, તે માણસ આપણી આશા કે અપેક્ષા પૂરી કરવામાં નિષ્ફળ નીવડે અને એવી દલીલ કરે કે હું તો સાવ પાયમાલ થઇ ગયો છું, તો આપણે તેના વિશ્વાસઘાતનાં લેખાંજોખાં કય્રી કરીશું ? આવતીકાલે, મિત્ર, આવતી કાલે.

 

આપણે કોઈ પર ઉપકાર કર્યો હોય, તો તેના બદલા માટે કદી ઉતાવળ ન કરવી એવા નૈતિક મૂલ્યની કવિ અહીં પ્રસ્થાપના કરી રહ્યા છે. ઉપકારનો બદલો ના વાળવો અને એ વાળવા માટે ગલ્લાંતલ્લાં કરવાં એ વિશુદ્ધ વિશ્વાસઘાત છે. તેનાં લેખાંજોખાં કરવામાં આપણે કદી ઉતાવળ ન કરવી જોઈએ. એ કામ આવતી કાલ પર મુલતવી રાખવામાં કશું જોખમ નથી.

સત્કાર્યો અને નિર્દોષ આનંદોને જીવનમાં તેમનું પોતાનું સ્થાન છે. તેમના વિશે આપણે સત્વરે પગલાં લેવાં જોઈએ. આ બાબતમાં કવિનું સુચન છે :

 

For virtuous acts and harmless joys
The minutes will not stay,
We have always time to welcome them
To-day, my friend, today.

 

– સત્કર્મો અને નિર્દોષ આનંદો માટે સમય થંભી જતો નથી. આપણે આજે જ તેમને માટે સમય મેળવી લઇ તેમનું સ્વાગત કરી લેવું જોઈએ. આજે, મારા મિત્ર, આજે.

 

આપણા મનમાં સારા કાર્ય માટે વિચાર આવે કે તરત જ તેના અમલીકારણ માટે સમય મેળવી લેવો જોઈએ. નિર્દોષ આનંદનું પણ એવું જ છે. સમય તો પોતાની સ્વાભાવિક ગતિથી પસાર થતો રહે છે. આથી જ સાત્ત્વિક કાર્યો અને નિર્ભેળ, નિર્દેશ, બિન નુકશાનકારક આનંદ માટેની પળોનું તાત્કાલિક સ્વાગત કરી લેવામાં જ ડાહપણ અને સમજદારી રહેલાં છે. એવું કવિનું અહીં મંતવ્ય પ્રગટ થાય છે.

પરંતુ સત્કાર્યોથી અને નિર્દોષ આનંદોથી જુદા જ પ્રકારનાં જીવન મૂલ્યો પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. તેમનું યે સ્વાગત કરવું જ પડતું હોય છે. તેમના વિશે કવિનો અભિપ્રાય જાણવા જેવો છે : –

 

But care, resentment, angry words,
And unavailing sorrow,
come far too soon if they appear
To-morrow, my friend, tomorrow.

 

– પરંતુ ચિંતા, રીસ, રોષના શબ્દો અને નિરર્થક શોક પ્રસંગો આવ્યા જ કરતા હોય છે. જો તેઓ દેખાય તો તેમનું પણ સ્વાગત આપણે કરીશું પણ તે આવતી કાલે, મિત્ર આવતી કાલે.

 

ચિંતાના પ્રસંગો, ગમા-અણગમાને લીધે ચડતી રીસ કે ગુસ્સામાં ઉચ્ચારાઈ જતા શબ્દો અને શોક કરવાથી કાની ફળ મળવાનું ના હોય, તેવા દુઃખના પ્રસંગો આવે છે, એવું આપણને જણાય, તો સ્વાગત કરવા માટે આપણે ઉતાવળ ના કરીએ. એ બધાંને જીવનમાં આવકાર અવશ્ય છે જ. એ પણ જીવન પ્રવાહનો એક તરંગ છે. પણ તેનો અમલ કરવામાં કવિ વિલંબ કરવાની નીતિ અપનાવવાની શીખ દે છે.

 

આ કાવ્ય દ્વારા કવિએ કેટલાંક જાળવી રાખવા જેવાં જીવનમૂલ્યો કે જીવન સિદ્ધાંતોની મનનીય ચર્ચા કરી છે. કેટલાંક કાર્યો જલ્દી જલ્દી કરી નાખવા જેવાં હોય છે, એના માટે કવિનું પ્રતિક છે ‘આજ’ , કેટલાંક કાર્યો કે જીવન મૂલ્યો આવતી કાલે કે ભવિષ્ય પર ઠેલી શકાય તેવાં હોય છે. તેમને માટે કવિએ પ્રતિક અપનાવ્યું છે. ‘આવતી કાલ’

પરંતુ કવિનો પક્ષપાત (કે પ્રેમપાત) દેખાઈ આવે છે આજે જ કરવાનાં કાર્યો તરફ. આનું પ્રમાણ છે ‘To-day, my friend, today’ એ પંક્તિમાં આવતું ‘ફ્રેન્ડ’ શબ્દની સાથે આવતું ‘માય’ વિશેષણ અહીં જાણે કે કવિ આત્મીયતાપૂર્વક આપણને તેમની શીખ સ્વીકારી લેવા વિનંતી કરે છે. કવિએ આવતી કાલ પર મુલતવી રાખી શકાય તેવાં, રાખવા જોઈએ તેવાં, કાર્યોની યાદી માટે જે વાક્યાંશ યોજ્યો છે, તેમાં સંબોધિત માત્ર ‘ફ્રેન્ડ’ જ છે. અહીં કવિની તટસ્થતાનું આપણને દર્શન થાય છે. કવિ શિખામણ આપવાનું પોતાનું કર્તવ્ય બજાવી દે છે. એનો અમલ કરવો કે નહીં; તે વાત એ મિત્રની મરજી પર છોડી દેવા કવિ તૈયાર છે.

અહીં યોજવામાં આવેલી ભાષા તદ્દન સરલ અને પ્રાસાદિક છે. જીવનની આચારસંહિતા તરફ કવિ આંગળી ચીંધે છે. એનો અમલ કરીને આપણે આપણા જીવનને ઉદાત્ત બનાવી શકીએ છીએ.

સાભાર -સૌજન્ય : ચંદુભાઈ ઠકરાલ

સંકલન : રા.જ. ૨-૧૨/૨૩-૧૧/૫૨૧-૨૩(૩૧-૩૩)

 

બ્લોગ લીંક: htpp://das.desais.net
email: [email protected]

 

અંગ્રેજી સંત કવિ ચાર્લ્સ મેકે – ને જીવનના મૂલ્યો અને નીતિ અંગેનું  પોતાની રચનામાં દર્શાવેલ માર્ગદર્શન જો તમને પસંદ આવ્યું હોય તો આપના પ્રતિભાવ બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકી આભારી કરશો., આપના દરેક પ્રતિભાવ અમોને પ્રેરકબળરૂપ બની રહે  છે. આભાર … !  ‘દાદીમા ની પોટલી’