સુખ અને શાંતિ …(ભાગ -૨) ….(શાશ્વત સુખ શાંતિ કેવી રીતે મેળવી શકાય ?)

સુખ અને શાંતિ …(ભાગ-૨)… (શાશ્વત સુખ શાંતિ કેવી રીતે મેળવી શકાય ?)

તમારા જીવનનો હેતુ શું ? તમારા પ્રયત્નો શેના માટે છે ? તમે આખરે શું ઈચ્છો છો ?’ આવા સવાલો તમે તમારી આસપાસના સમાજના જુદા જુદા લોકોને પૂછશો તો મોટા ભાગના જે જવાબો હશે, તેમાં ‘સુખ, શાંતિ કે / અને સફળતા’ સમાયેલ હશે. કોઈને દુઃખ, અશાંતિ કે નિષ્ફળતા જોઈતી નથી. કદાચ બે-પાંચ ટકા એવા હશે જે ‘હું મરું પણ તનેય મારું…’ માં માનનારા વિધ્નસંતોષી કે બીજાને દુઃખી કરવા પોતે પણ દુઃખી થવા તૈયાર હોય છે.
હવે સુખ કોને કહેવું ? કે શાંતિ કોને કહેવી ? કે પછી સફળતા કોને કહેવી ? આ બધા પ્રશ્નો પણ ચર્ચાસ્પદ છે ને દરેક પોતાની રીતે એનો જવાબ આપી શકે તેવા વિષયો છે. પોતાની ઈચ્છા ને અપેક્ષા પ્રમાણે બધું થાય તેને ઘણા સુખ કહે છે ને સુખ મળે ત્યારે મનને સંતોષ, આનંદ મળે તેને તે શાંતિ કહે અને આવી સ્થિતિએ પહોંચે ત્યારે પોતે સફળતા મેળવી, તેવું માને. આ કદાચ મોટાભાગને સ્વીકાર્ય લાગે તેવી સુખ, શાંતિની વ્યાખ્યા કહી શકાય. !?
ગઈકાલે આપણે સુખ શું છે ? શાંતિ એટલે શું ? શું સુખ અને શાંતિ એકબીજાના સાપેક્ષ છે ? અને સામાન્ય રીતે આપણે જેને સુખ કહીએ છીએ તે શું છે ? શું આ દુનિયા સુખ લાવી શકે ખરી? સામાન્ય રીતે આપણે જેને સુખ અનુભવીએ છીએ એ છે શું ? સાથે સાથે કઠિયારાની બોધકથા દ્વારા આ બાબત થોડા માહિતગાર થયા….
આજે આપણે  તેમાં વધુ  આગળ  જોઈશું કે …. શાશ્વત સુખ-શાંતિ કેવી રીતે મેળવી શકાય?
હવે તમે આટલું કહી શકશો : અત્યારે હું જે માનું છું એ સાચું સુખ નથી, એ મેં જાણી લીધું છે. હું એટલું પણ સમજ્યો છું કે મારે વધુને વધુ ઉચ્ચતર સુખની ઝંખના કરવી જોઈએ. પરંતુ આ ઉચ્ચતર સુખની વળી સાબિતી શું હોઈ શકે ? શું આપણે એનો રસાસ્વાદ અહીં મેળવી શકીએ ખરાં ?’ શાસ્ત્રો કહે છે એનો રસાસ્વાદ માણી શકાય ખરો. આ સુખ મેળવવાની સાદી પ્રયુક્તિ ચી ક્રી, અને તે છે : જો ઇચ્છાઓનો ત્યાગ કરીએ તો આપણે સુખી થઇ શકીએ, આ જ ક્ષણે એ વિશે આપણે નિર્ણય લેવો જોઈએ. હું બધી ઈચ્છાઓને ત્યજવાનો પ્રયત્ન કરીશ. હું કોઈ ભૌતિક પદાર્થોની ઝંખના નહિ રાખું. એની સાથે જ બધી સમસ્યાઓ સમી જશ, માનસિક તાણ દૂર થશે અને આપણે શાંતિના સામ્રાજ્યમાં આવી જઈશું. આ ઈચ્છાઓ જ આપણને ચકરાવે ચડાવે છે, પણ એમાંથી કની વળતું નથી. એટલે ચાલો, આપણે આ ઈચ્છાઓનો ત્યાગ કરીએ અને તરત જ આપણને શાંતિ શસાંપડશે.
આ દુનિયામાં માનવદેહ ધરીને પરમાનંદ અને સાચી શાંતિ મેળવનાર વિશ્વના સંતો અને પયગંબરોએ અવારનવાર કહેલી અમરવાણીનો  ઉલ્લેખ આપણે અહીં કરી શકીએ. જો આપણે સાર્થક અને શાશ્વત શાંતિનું જીવન જીવવા ઇચ્છતા હોઈએ તો તેણે સતત મન સમક્ષ રાખવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. શિખામણના શબ્દો આ છે :
૧] આપણે કંઈ માંગવું  કે ઝાંખવું ન જોઈએ. જો એમ કરીશું તો આપણે દુઃખમાં સપડાશું.
૨] જેને માટે આપણે લાયક  છીએ તે હંમેશાં આપણને મળી રેહવાનું. જેને માટે આપણે પાત્રતા ધરાવતા નથી તે આપણને મળવાનું જ નથી. એટલે નિર્થક ચિંતા કરવાનો કોઈ અર્થ નથી, કારણ કે એના દ્વારા દુઃખ જ આવશે, સુખ કે આનંદ નહિ.
૩] પ્રભુમાં શ્રદ્ધા ધરાવનાર વ્યક્તિ આમ કહી શકે: ચાલો આપણે સર્વકંઈ ઈશ્વર પર છોડી દઈએ. ભલે ધાર્યું ધણીનું થાય. આપણા માટે શ્રેષ્ઠ શું છે, એ વાત તેઓ જાણે જ છે.શાશ્વત શાંતિ કે સુખ મેળવવાં માટેનો આ ઉત્તમ પથ છે.
૪] આ સરળ-સહજ ઉપદેશોને આપણે હંમેશાં યાદ રાખીએ : હું દુઃખી છું, કારણકે આ ભાઈ મને ચાહતા નથી, મને આ ન મળ્યુંવગેરે વિચારો મને દુઃખ આપે છે. મારે તેણે સહન કરવું પડે છે. પેલા ભાઈએ મારો આભાર ન માણ્યો એટલે મારા મનને દુઃખ થાય છે.આ બધી વાતો નિર્થક અને મિથ્યા છે. આપણે આવા વિચારો ત્યજી દેવા જોઈએ, એટલે આપણે શાંતિ મેળવી શકીશું. ત્યારે જ વધુ ઉચ્ચતર સુખ કે શાંતિ મેળવવાં આપણે આપણી શક્તિનો ઉપયોગ કરી શકીએ.
ભીતર રહેલ આનંદને કેવી રીતે બહાર લાવવો ?
મનમાં શાંતિ અને આનંદ પ્રાપ્ત કરવાનાં કેટલાંક વ્યવહારુ સોપાનો છે. ઉપનીષદો, ગીતા, પતંજલિનું યોગસૂત્ર વગેરે આપણને આમ સૂચવે છે :
  • તમે પાપી છો એની ચિંતા ન કરો. તમારા પરમસુખ કે પરમ આનંદનું એ સૌથી ખરાબ વિઘ્ન છે. એટલે આ ચિંતા છોડી દો. જે ભૂતકાળ જ છે. ઈશ્વર તમે જે કંઈ કરી નાખ્યું તેનો ન્યાય જોખવાના કોઈ ન્યાયાધીશ નથી, કે નથી કોઈ ઇતિહાસકાર. પાપ એટલે તમે કરેલી ભૂલો. જ્યારે કોઈ નૃત્યકાર પોતાના નૃત્યનો મહાવરો કરતો હોય ત્યારે તેની દસેક ભૂલો થાય તો શું તે રડવા માંડવાનો ? તે તો પોતાનું નૃત્યુ ચાલુ રાખવાનો અને અંતે તે સફળ થશે જ. એટલે આ જીવનમાં આપણે સેંકડોવાર પડીએ તો પણ એની ચિંતા કરવી ન જોઈએ.
  • કોઈ તમને ધિક્કારે કે તમારા પ્રત્યે અણગમો વ્યક્ત કરે તો એની ચિંતા ન કરો. ભલે એ તમને ધિક્કારતા રહે. ભલે તેઓ અણગમો વ્યક્ત કરતાં રહે. આ દુનિયા તો વિશાળ છે. અહીં કરોડો લોકો રહે છે. દરેકને પોતપોતાને માર્ગે જવાનું છે. તમે મુક્ત બનો. બધું ખંખેરી નાંખો અને તમે મુક્ત અને સુખી થશો. જ્યારે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ તમારા પ્રત્યે બેવફા બને છે કે તમારા પ્રત્યે અણગમો વ્યક્ત કરવા માંડે છે ત્યારે તમે તમારા મનને આટલું જ કહો : હે મન, આ દુનિયા તો નશ્વર છે. ચાલો આપણે કંઈક શાશ્વત હોય એવું એટલે કે ઈશ્વરને ઝંખીએ.
  • મનોમન વિચાર કરતા રહો અને તમે કોઈ મહાન વ્યક્તિ છો એવી ક્યારેય કલ્પના ન કરો. તમે તો એક સામાન્ય નાના માનવી છો. બીજી પળે તમારા જીવનમાં શું થશે એ તમે જાણતા નથી, એટલે ઈશ્વરને જ પકડી રાખો. એનાથી શાંતિ આવશે.
  • તમારી જાતને સંયમમાં રાખો અને તમારા મનને નિયંત્રણમાં રાખવાનો પ્રયત્ન કરો. શાંતિ, એકાંત અને આત્મનિરીક્ષણ કે આત્મવિચાર મનની એકાગ્રતાને ઉન્નત કરવામાં ઉપયોગી નીવડે છે. આ પોતે જ એક મહત્ શાંતિ આપનારી પદ્ધતિ બની રહે છે.
  • સૌની સાથે હળોમળો. સૌની સાથે સારું વર્તન દાખવો પણ માત્ર ઈશ્વરને જ તમારો પ્રેમ આપતાં રહો, બીજાં કોઈને નહિ. તમારાં દુઃખ કે પીડાનું મૂળ કારણ સ્વજીવનમાં તમારી આવી લાગણીવેડા સાથેની આસક્તિમાં કે વિવિધ પ્રકારના લોકો, પરિસ્થિતિઓ અને સંજોગોમાં પોતાની સંડોવણીમાં રહેલું છે. દુનિયાના લોકો ચીજવસ્તુઓ અને પરિસ્થિતિઓ સાથે આપણે સાક્ષીભાવનો અભિગમ કેળવવો જોઈએ. એનાથી તમારા જીવનમાં ધનિષ્ઠ આનંદ આવશે.
  • તમારા જીવનમાં કોઈ સમસ્યા આવે તો એના વિશે ચિંતા કરવાનું બંધ કરજો. સમસ્યાઓ તો આપણા જીવનનો એક અંતર્ગત ભાગ છે. ચિંતા કોઈ પણ પરિસ્થિતિ કે વસ્તુને વધુ બગાડે છે. તમે એ સમસ્યાને એક ફળ રૂપે હાથમાં ળો છો અને તે ઈશ્વરને અપર્ણ કરો છો એવી કલ્પના કરતાં રહો. જ્યારે ચિંતા આવે ત્યારે એણે દૂર હડસેલીને પ્રભુપ્રાર્થના કરો. આનાથી તમને દરેક રીતે સહાય મળશે.
સાચા સુખ માટે ઝઝૂમવું એટલે શું ?
આપણા જીવનનું ધ્યેય ઈશ્વરને જાણવાનું છે.આપણે વારંવાર જન્મીએ છીએ, સહન કરીએ છીએ અને મૃત્યુ પામતા રહીએ છીએ. એનું એકમાત્ર કારણ એ છે કે આપણે પ્રભુને કે સત્યને જાણતા નથી. હિન્દુધર્મનો કહે છે કે આ દુનિયામાં આપણે માત્ર માણવા કે સહન કરવા અવતર્યા નથી. આપણે તો ઈશ્વરને ઓળખાવા અવતર્યા છીએ.
આપણે શા માટે ઈશ્વરને જાણવા જોઈએ? આપણે ઈશ્વરને જાણવા જોઈએ, એના માટેનું સાદુંસીધું કારણ એ છે કે આપણે પોતે જ ઈશ્વર છીએ. આપણે દિવ્ય છીએ. ઈશ્વરને જાણવા આપણે આત્મસંયમ કેળવવો જોઈએ અને આધ્યાત્મિક સાધનાઓ કરવી જોઈએ.
આપણે દુનિયામાં રહીને ભૌતિક આનંદને ઝંખીએ છીએ અને પરિણામે આનંદ તો સીમિત મળે છે અને મહદઅંશે દુઃખપીડા જ મળે છે. જ્યારે આપણે ઈશ્વરને ઝંખીએ ત્યારે આપણને સધન શાંતિ અને પરમાનંદ મળે છે અને એ જ આપણી સાચી પ્રકૃતિ છે. આપણે એની કંઈ ભીખ માગવાની નથી કે એને ઉછીની લેવાની નથી. આ તો આપણું સાચું સ્વરૂપ છે. આપણે તો સીમિત છીએ, એવું વિચારવા માંડતાં જ આપણે સહન કરવાનું આવે છે. જ્યારે આ મર્યાદાઓ છોડી દઈએ ત્યારે જ આપણે પરમાનંદને જાણી શકીએ.
સાચો પરમાનંદ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરવો ?
આજે, આ ક્ષણે આપણને શું જોઈએ છે, એનો નિર્ણય કરી લઈએ. શું આપણને આ દુનિયાનો જ ખપ છે કે ઈશ્વરની જરૂર છે? જો આપણે ઈશ્વરને મેળવીએ તો બધું મળી રહે. ઈશુ ખ્રીશ્તે કહ્યું છે: પ્રભુને ચાહો. અને બાકીનું બીજું તમને મળી રેહશે.ચાલો આપણે ઈશ્વરને ચાહીએ. સર્વકંઈ એની મેળે મળી રહેશે. એનાં વ્યવહારુ સોપાનો આવાં છે :
(૧) આપણે બહુ વધારે કરવાની જરૂર નથી. આપણે તો આટલું જ કરવાનું રહે છે આપણા ઘરના ઓરડામાં એક નાનો ખૂણો પસંદ કરો અને એમાં આપણા મનગમતા પ્રભુનું ચિત્ર મૂકો. એમણે પુષ્પધૂપ વગેરે દરરોજ અપર્ણ કરો. આ પૂજાવેદિ સામે દરરોજ ધ્યાન સાથે બેસવું. પ્રભુને ચાહો, આ જ મહત્વનું છે. આપણે દુનિયાને તો ઘણી ચાહી. કુદરતી અને અંધારી આફતો આ વિશ્વ પર કેવી માંથી અસર કરે છે તે પણ આપણે નજરે જોયું છે. એક પળમાં બધું નાશ પામે છે, એટલે ઈશ્વરને ચાહો. પછી જ આપણે સાચા પરમ આનંદને જાણવા માંડશું.
(૨) બીજા બધામાં પ્રભુ છે એમ માનીને એમની સેવા કરો. આપણા ફૂરસદના સમયે આપણે બીજાની સહાય કરવા તત્પર રહીને સારી સારી સંસ્થાઓની સાથે હાલતા ભળતા રહીએ. દરેક જીવ શિવ છે, એ વેદાંતનું શાશ્વત સત્ય છે. આપણે કોઈને મદદ ન કરી શકીએ, માત્ર એની સેવા કે પૂજા કરી શકીએ. બીજાને કરેલી સેવા આપણને પરમસુખ અને શાંતિ અર્પે છે. ઈશ્વરને ઓળખવાનો આ એક માર્ગ પણ છે.
(૩) દરરોજ ધ્યાન ધારો. ધ્યાન ધરવું એટલે મનને એકાગ્ર કરવાનો પ્રયત્ન કરવો. આપણું મન સ્વભાવિક રીતે જ ચંચળ છે. દરરોજ થોડો સમય ધ્યાન ધરવાથી આપણે મનને રત રાખવાનો અભ્યાસ કરીએ છીએ. એનાથી એ સંયમ આવે છે અને ઊર્જાને બહાર લાવી શકીએ છીએ.
(૪) જ્યારે આપણે કામ કરતાં હોઈએ, યાત્રા પ્રવાસે હોઈએ કે બીજું કોઈકાર્ય કરતાં હોઈએ ત્યારે શું આ સાચું છે? હું શું કરીએ રહ્યો છું?’ એના પર વિવેકબુદ્ધિથી વિચાર કરવો.
(૫) દરેક કાર્યના શુભારંભ વખતે પ્રભુને પ્રાથો અને પછી કાર્યનો આરંભ કરો અને કાર્યના અંતે એણે ભક્તિભાવે સમર્પિત કરી દો. આ બધાં સાધનોથી આપણે વધુ ઉન્નત થતાં રહીશું; સત્યની વધુને વધુ નજીક જઈશું.
આ રીતે આપણે ધનિષ્ઠ શાંતિ અને આનંદનો અનુભવ કરવા માંડીશું. હજી પણ આપણે આ સાધના આગળ ધપાવી શકીએ. એનાથી આપણને સર્વોત્કૃષ્ટ આનંદ મળશે. આ પરમાનંદ અનન્ય છે.
સ્વામી વિવેકાનંદે કહ્યું છે : નરકાગાર સમા આ સંસારમાં જો એક માણસના હૈયામાં એક દિવસ પૂરતોય જરાક આનંદ અને શાંતિ લાવી શકાય, તો એટલું જ સાચું છે. મારી આખી જિંદગી દરમિયાન હેરાન થઇ થઈને હું આ શીખ્યો છું બાકીનું બધું ચાર દિવસની ચાંદની છે.
બીજાને આનંદ આપતાં શીખો અને તમને આનંદ સાંપડશે. એનું કારણ એ છે કે તમારી અને બીજા વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી. આપણે એમની સેવા કરવી જોઈએ. પરમાનંદ કે સાચી શાંતિ મેળવવાનો આ ઉત્તમ માર્ગમાંનો એક છે. એટલે શ્રીમા શારદાદેવી કહે છે: જો તમે શાંતિ ઇચ્છતા હો તો  કોઈના દોષો જોશો નહિ, દોષ જો જો પોતાના. જગતમાં કોઈ પારકું નથી, આખું જગત તમારું છે.’ …
સંપૂર્ણ …
આપને આ પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો જરૂર કોમેન્ટ્સ બોક્ષમાં આપના પ્રતિભાવ મૂકશો, આપના પ્રતિભાવ સદા અમોને આવકાર્ય છે…
બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net