શ્રી સૂર્યસુતાનું પ્રાગટય …

શ્રી સૂર્યસુતાનું પ્રાગટય  …

શ્રી યમુના મહારાણી ના પ્રાગટ્ય  અંગેની સરસ  માહિતીસભર કૃતિ શ્રીમતિ પૂર્વિબેન મલકાણ – મોદી (યુ એસ એ ) દ્વારા  ‘દાદીમા ની પોટલી’ પર મોકલવામાં આવેલ છે, ઉપરોક્ત  કૃતિ મોકલવા બદલ અમો તેમના અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ…  ઉપરોક્ત કૃતિ જો આપને પસંદ પડી હોય તો જરૂરથી બ્લોગ પોસ્ટ પર કોમેન્ટ્સ બોક્ષ દ્વારા તમારા પ્રતિભાવ મૂકશો, જે કૃતિના લેખક  માટે પ્રોત્સાહનરૂપ બની રહેશે. આપના પ્રતિભાવ સદા અમોને બ્લોગ પોસ્ટ પર તેમજ ફેશ બૂક પર આવકાર્ય રહેશે….



મેઘરાજાની ધરતી ઉપર પધરામણી થઈ ચુકી છે. વર્ષારાણી એ પોતાની ગાગરમાંથી ખોબાઓ ભરીને અમીનાં છાંટણા કર્યા, મોરલાઓ ઢેલની સંગાથે પંખ પ્રસારીને નૃત્ય કરી રહ્યાં છે, પોપટો મેનાનાં સંગે કિલકારી કરતાં ઊડવા લાગ્યાં છે, વાંદરાઓની હૂપાહૂપ અને કુદાકુદ ચાલુ થઇ ગઇ છે, ગાયો ભાંભરી ભાંભરીને પોતાના વાછરડાંઓને વ્હાલ કરવા લાગી. ધરતીમાંથી ભીની માટીની સોડમ વહી રહી છે, વાયુલહેરીમાં વૃક્ષો ડોલી ડોલી ને પોતાના પુષ્પોની ફોરમ મહેકાવવા લાગ્યાં છે. વાતાવરણમાં એકસાથે કેટલાય પ્રકારની સુગંધ ફૂટી નીકળી છે. ભીની માટીની સુગંધ સાથે વનની વનરાઇઓનાં વૃક્ષોની સુગંધ, શ્રી ગુંસાઈજી પ્રભુચરણનાં શ્રીઅંગની સુગંધ, નિકુંજનાયક શ્રી દેવદમનનાં અવનવા ખેલની સુગંધ, વ્રજવાસીઓનાં દહિં, દૂધ, માખણની સુગંધ, વ્રજભક્તોના પ્રેમની સુગંધ……..બસ ચારેતરફ સુગંધ જ સુગંધ રેલાઇ રહી છે.

વર્ષાઋતુના દિવસો ચાલી રહ્યાં છે, મેઘોની આછી ગર્જના અને વર્ષાની મધુર સરવાણીઓ, મોરલાઓની મીઠી ટેહુંક, પોતાના ખોળામાં વર્ષાબિંદુઓ ને ઝીલી રહેલા કમલાસનો, હસતાં રમતાં ખળ ખળ કરતા વહી જતાં ઝરણાઓ જોઈને શ્રી ગુસાંઇજી પ્રભુચરણ અતિ પ્રસન્ન થઇ રહ્યાં છે. અનોસરમાં બેઠકજી પર બિરાજી નિકુંજ નાયક શ્રી દેવદમનજીના અવનવા ખેલ અને લીલાને વૈષ્ણવો સાથે વાગોળી રહ્યાં છે. અવનવી વાતોનો દોર સંધાયેલો છે. માર્ગના સિધ્ધાંતો અને પ્રભુલીલાનાં પુષ્પોનો પ્રસાદ વૈષ્ણવો શ્રી વલ્લભનંદન પાસેથી લઇ રહ્યાં છે. તેવામાં કોઇક વૈષ્ણવ દ્વારા શ્રી યમુનાજીમાં ખિલેલા અસંખ્ય કમળના પુષ્પો શ્રી ગુસાંઇજી પ્રભુચરણમાં પધરાવવામાં આવ્યાં. આવા સુંદર પુષ્પો જોઈને શ્રી ગુસાંઇજી પ્રભુચરણને અત્યંત આનંદ થયો તરત જ તે પુષ્પોને તેમણે એક સેવક સાથે શ્રી નિકુંજનાયક દેવદમનજી માટે ફુલઘરમાં મોકલી આપ્યાં અને આવનાર વૈષ્ણવ સાથે વર્ષાઋતુમાં શ્રી યમુનાજીના ખિલેલા રુપમાધુર્યની વાત કરવા લાગ્યાં. આ સમયે ત્યાં બેસેલા વૈષ્ણવજનોએ શ્રી ગુસાંઇજી પ્રભુચરણને વિનંતી કરીને કહ્યું જે કૃપાનાથ સુર્યસુતા શ્રી યમુનાજીનું પ્રાગટ્ય કેવી રીતે થયું તે કૃપા કરીને અમને સમજાવો

વૈષ્ણવોનાં મુખેથી શ્રી યમુનાજીનું નામ સાંભળીને શ્રી ગુસાંઇજી પ્રભુચરણના વદનકમળ પર પ્રસન્નતાં વ્યાપી ગઇ, તેમણે વૈષ્ણવોની વિનંતીને માન આપી વાત કહેવી શરૂ કરી.

વૈષ્ણવો એક સમયે ગો-લોક ધામમાં શ્રી હરિ એકલા અટૂલા વિચરી રહ્યાં છે ને વિચારી રહ્યા છે કે આમ એકલા એકલા લીલા કરવાનો, બોલવાનો, રમણ કરવાનો આનંદ નથી આવતો. આનંદ મેળવવા માટે કોઇક સાથી સંગિની સાથે હોય તે જરુરી છે. જો સાથીસંગિની સાથે હોય તો લીલા કરવાનો આનંદ આવશે આમ વિચારી અલૌકિક આદિત્યા સ્વરૂપા શ્રી પૂર્ણ પુરુષોત્તમ પ્રભુ એ સ્વયં આનંદ પ્રાપ્ત કરવા માટે પોતાના સ્વરૂપમાંથી આનંદ સ્વરૂપાનું પ્રાગટ્ય કર્યું, તે આનંદ સ્વરૂપા ષોડ્શીય કન્યા સ્વરુપે હતી. શ્રી હરીએ પોતાનું જે આનંદ સ્વરૂપ પ્રગટ કર્યું તે આપણાં શ્રી સ્વામિનીજી છે. શ્રી સ્વામિનીજીનું મુખકમળ શરદનાં ચંદ્ર જેવું હતું. (શરદનો ચંદ્ર ગોળ, ગૌર અને શીતળતા પ્રદાન કરનારો હોય છે. તેમાંય ખાસ કરીને શરદ પૂર્ણિમાનો ચંદ્ર તો વિશેષ શીતળતાં, શાંતિ અને આનંદ આપે છે તે જ રીતે આપણાં શ્રી સ્વામિનીજી પણ છે તેમનું મુખારવિંદ ગોળ છે, તેમનો વર્ણ ગૌર(રૂપાળો)છે અને તેમનો સ્વભાવ શીતળતાં પ્રદાન કરનારો છે.) વિપુલ કેશરાશિ વાસુકિની જેમ લહેરાતો હતો. નેત્રો લાંબા હતા, કપાળે કુમકુમ શોભતું હતું, નાસિકા મધ્યે રત્નનથની ઝુલતી હતી, તેમના ઓષ્ઠદ્વય ઉપર કામદેવના ધનુષ્ય પુષ્પધન્વાનો ટંકાર પલાઠી મારીને બેસેલો હતો.શ્રી હરિએ સ્વયં પોતાની આરાધના કરતા જે આનંદ મેળવ્યો હતો તે જ આનંદ સ્વરૂપા આ આપણા શ્રી સ્વામિનીજી હતાં. શ્રી ઠાકોરજીનુ સ્વરૂપ એ શ્રી સ્વામિનીજીનું સ્વરૂપ તો બન્યું પણ આ બન્ને સ્વરૂપોમાંથી એવું એક સ્વરૂપ કયુ હશે જેનું ગોલોક ધામમાં વર્ચસ્વ રહે? જેમની પાસેથી આનંદ લેવો છે તેમનું કહ્યું કરીએ તો જ વધુને વધુ આનંદ આવે તેથી વર્ચસ્વ થયું શ્રી સ્વામિનીજીનું. ગો-લોક ધામના રાજા શ્રી ઠાકોરજી ખરાં પણ રાજ તો શ્રી સ્વામિનીજી કરે અને જ્યાં સુધી શ્રી સ્વામિનીજી સમંતિ ન આપે ત્યાં સુધી શ્રી ઠાકોરજી વિશેષ આનંદનું દાન ન કરે. શ્રી ઠાકોરજીની મુઠ્ઠીમાં બધા જ જીવો પુરાયેલ છે પરંતુ સ્વયં શ્રી ઠાકોરજી શ્રી સ્વામિનીજીની મુઠ્ઠીમાં પુરાયેલ છે. શ્રી સ્વામિનીજી જેમ આજ્ઞા કરે તેમ શ્રી ઠાકોરજી કરે.

એક દિવસ શ્રી સ્વામિનીજીએ કહ્યું પ્રભુ આપને વિશેષ આનંદ કરાવવા માટે અમને એક સુંદર સ્થાન સિધ્ધ કરાવી આપો જેની એક બાજુએ વિશાળ પર્વત, સઘન કંદરાઓ, સુંદર વનસ્થળી હોય આજુબાજુ કુંજ-નિકુંજો અને વનઉપવનો હોય તેમાં વિવિધ કિટકોને સુંદર પંખીઓ હોય, સુંદર પુષ્પોથી આચ્છાદીત ઉદ્યાનો હોય, પર્વત પરથી સુંદર ઝરણા હસતાં ખેલતાં નીચે આવતાં હોય, જેનો વિશાળ પ્રવાહ હોય તેના વિશાળ પ્રવાહમાં મત્સ્ય, કાચબા નિરંતર રહીને આપની સદાય સ્તુતિ કરી રહ્યાં હોય, જેનાં પાલવમાં સદાય કમળો ને કુમુદ ખિલેલા રહેતા હોય. જેના નેત્રકમળમાં સદાય આપનું સુખ જ વસેલું હોય જેના સંગમાં અમે જ્યારે હોઇએ ત્યારે અમને અમારી સખીઓની ગેરહાજરી ને એ પુરી કરી આપી ને તે સ્વયં અમારી સખી સ્વરૂપા પણ બની જાય આવુ કોઇ સ્થાન હોય તો હું આપને વિશેષ આનંદ આપી શકું.

શ્રી ઠાકુરજીએ શ્રી સ્વામિનીજીની વાત સાંભળી પોતાના હ્રદયમાં રહેલ પ્રેમરસને ધોધમાર વહેડાવ્યો. આ વહેડાવેલા પ્રેમરસનું રસાત્મક ઘનીભૂત સ્વરૂપ તે શ્રી ગિરિરાજજીનાં નામથી ઓળખાયું અને રસાત્મક પ્રવાહરૂપ સ્વરૂપ તે શ્રી યમુનાજીનાં નામથી ઓળખાયું. (ગર્ગ પુરાણના મતે જ્યારે રાસ લીલા પૂર્ણ થઇ ત્યારે શ્રી ઠાકોરજી અને શ્રી સ્વામિનીજીનું જે શ્રમિત જલબિંદુ વહ્યું તે શ્રી યમુનાજી) આ પ્રવાહરૂપ રસાત્મક સ્વરૂપ જેઓ સરિતા, સરયૂ કે જલ સ્વરૂપા શ્રી યમુનાજીનાં નામે પ્રસિધ્ધ છે. શ્રીયમુનાજીના આગમનથી શ્રી સ્વામિનીજીને અત્યંત હર્ષ થયો.શ્રી સ્વામિનીજીને હર્ષિત થયેલા જોઇને શ્રી ઠાકોરજીને પણ અતિ પ્રસન્નતાં થઇ. આ સમયે શ્રી ઠાકોરજીના હર્ષિત થયેલા શ્રીઅંગમાંથી ષોડશીય કન્યા સ્વરુપે શ્રી યમુનાજીનાં બીજાં સ્વરૂપનું પ્રાગટ્ય થયું તે કન્યા અત્યંત મનમોહક હતી. શ્રી યમુનાજીનું મુખારવિંદ મધુરહાસ્ય યુક્ત છે. પરવાળા શા સુંદર અધરોષ્ઠ છે, નેત્રો કમળ જેવા અતિ વિશાળ અને નાજુક છે, સુંદર સાડી ચોળીનો શૃંગાર ધારણ કરેલો છે, કટીમાં કટીમેખલા શોભી રહી છે, હિરા-માણેક-પન્ના અને રત્નોના આભૂષણોથી જેઓ શોભાયમાન છે. શ્રી યમુનાજીને જોતાં એવું લાગી રહ્યું છે કે તેઓ શ્રી સ્વામિનીજી અને શ્રી ઠાકોરજીનાં શ્રી અંગમાંથી પ્રગટ થયાં છે પગનાં નખથી કટી સુધીનો ભાગ તે શ્રી સ્વામિનીજીનાં શ્રી અંગમાંથી અને કટીથી મસ્તક સુધીનો ભાગ તે શ્રી ઠાકોરજીનાં શ્રી અંગમાંથી પ્રગટ થયો છે. તેઓ જ્યારે પ્રગટ થયા ત્યારે એ જ ભાવને લઇને પ્રગટ થયા કે હું શ્રી શ્યામસુંદરની છું અને મારૂં પ્રાગટ્ય શ્રી શ્યામશ્યામાની સેવા કાજે થયું છે. શ્યામશ્યામાની પ્રસન્નતા વધુ ને વધુ થાય તેમાં મારૂં પણ સુખ રહેલું છે શ્રીયમુનાજીની આવી સુંદર ભાવના જોઇને શ્રી ઠાકોરજીને અત્યંત પ્રસન્નતાં થઇ. આ પ્રસન્નતાને લઇને તેમણે શ્રી યમુનાજીનાં હ્લદયકુંજમાં પોતાના ૬ ગુણો સહીત(શ્રી ઠાકોરજીના ૬ ગુણો ઐશ્વર્ય, વીર્ય, યશ, શ્રીધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય સહીતનાં) એક સ્વરૂપને સદાને માટે સ્થાપિત કરી દીધું. આપણે લૌકિકમાં જેમ કાજલને અડકીયે ને હાથ કાળા થાય તેમ શ્રી યમુનાજીના શ્રી અંગમાં શ્યામસુંદરની શામળતા સમાઇ ગઇ અને શ્રી યમુનાજી પણ શ્રી ઠાકોરજી સંગે શ્યામ સલોના મેઘશ્યામથઇ ગયાં. શ્રી યમુનાજી શ્રીસ્વામિ સ્વામિનીજીનું સ્વરૂપ હોઇ ગોલોક ધામમાં બે સ્વરૂપે બિરાજે છે.

૧) સરિતા-સરયૂ સ્વરૂપે(જલ સ્વરૂપે)



૨) ષોડશીય કન્યા શ્રીસ્વામિનીજી સ્વરૂપે

શ્રી ઠાકુરજી જ્યારે પોતાની સમગ્ર લીલાસૃષ્ટિ સાથે ગોલોક ધામથી પૃથ્વી ઉપર પધાર્યા ત્યારે શ્રી યમુનાજી પણ આ બન્ને સ્વરૂપે તેમની સાથે પૃથ્વી પર આવ્યાં. વ્રજનાં જમનાવતાં ગામનાં ભાનુગોપને ત્યાં પ્રગટ થઇ  શ્રી યમુનાજી પ્રભુના ચતુર્થ પ્રિયા સ્વરૂપે બિરાજ્યાં. તેમનું લૌકિક જલ સ્વરૂપ હિમાલયનાં શિખર કલિન્દ પર્વત પર પ્રગટ થયું. કલિન્દ પર્વતની પુત્રી કાલિન્દીજી જ્યારે ભૌતિકસ્વરૂપે વહેતા વહેતા મથુરામાં જ્યારે પ્રવેશ્યા ત્યારે આધ્યાત્મિક સ્વરૂપ તેમનામાં બિરાજી ગયું અને તેઓ મથુરાથી યમુના મહારાણી તરીકે ઓળખાયા. આ આધ્યાત્મિક સ્વરૂપે તેઓ જ્યારે વ્રજ અને વ્રજમંડળમાં પધાર્યા ત્યારે તેમનામાં આધિદૈવિક સ્વરૂપ બિરાજી ગયું અને વ્રજમંડળમાં તેઓએ સ્વામિનીજીના સ્વરૂપને ધારણ કર્યું.

શ્રી યમુનાજીનું ત્રીજું સ્વરૂપ આપણા પુરાણોમાં તીર્થ રૂપે બતાવેલું છે.કલિં ધતિ ખંડયતિ ઇતિ કાલિન્દીજે કલિના દોષોને દુર કરે છે તે કાલિંન્દી. મર્યાદા સૃષ્ટિ અને મિશ્ર સૃષ્ટિમાં શ્રી યમુનાજી અને શ્રી કાલિન્દીજી એમ બન્ને નામ પ્રચલિત છેં પરંતુ પુષ્ટિમાર્ગિય સેવકો માટે કેવળ અને કેવળ શ્રી યમુનાજી છે. શ્રીવલ્લભચરણ અને વૈષ્ણવોના વ્હાલા શ્રી યમુનાજી છે.

વૈષ્ણવો આપણા શ્રી યમુનાજી કેવળ શ્રી ઠાકોરજીનું સુખ નથી વિચારતા પણ સર્વવ્રજમંડળનું અને વ્રજમંડળમાં રહેલ સર્વજીવોનું  સુખ વિચારી રહ્યાં છે. શ્રી ઠાકોરજીની સાથે શ્રી ઠાકોરજીના ભક્તો વિષે પણ શ્રી યમુનાજી વિચારી રહ્યાં છે. વળી શ્રી ઠાકોરજીમાં તેમને અત્યંત સ્નેહ હોવા છતા શ્રી યમુનાજીમાં ઇર્ષાનો ભાવ લવલેશ નથી (જરા પણ નથી) બીજી કોઇ સખી શ્યામશ્યામાને પોતાના બનાવી લેશે તેવો ડર પણ નથી. તેઓને તો સેવામાં જેમ જેમ નવી નવી સખીઓ મળતી જાય તેમ તેમ તેઓ વિચારે છે કે અરે કેટલો સુંદર દિવસ આવ્યો છે મારા પ્રભુની સેવા સુખ રૂપ થાય તેમા મને હજુ વધુ એક સહેલીનો સાથ મળ્યો છે, ચાલો પ્રભુની સેવા કરવાનો વધુ આનંદ આવશે અને નવી સખીના નવા મનોરથ પ્રમાણે મારા પ્રભુને માટે પણ વિશેષ નવા મનોરથ પણ થશે. હંમેશા ગોપીજનો, ભક્તજનો અને વૈષ્ણવોનું સુખ વિચારનાર આવા શ્રીયમુનાજીને નિર્ગુણ ભક્તોના અધિપતિ કહે છે.

જે કૃપાનાથ આપશ્રીએ કહ્યુંકે શ્રી યમુનાજી નિર્ગુણ ભક્તોના અધિપતિ કહેવાય છે તો આ નિર્ગુણ ભક્તો કોને કહેવાય???આ સાંભળી શ્રીગુંસાઇજી પ્રભુચરણ કહે કે અત્યંત સુંદર પ્રશ્ન કર્યો વૈષ્ણવો.

નિર્ગુણ ભક્ત એટલે જેમનામાં એક જ ભાવ હોય, એક જ વિચાર હોય કે અમારા પ્રભુ ને કેવી રીતે આનંદ આપુ??? જયારે સતત આવો જ ભાવ મનમાં રમતો રહે તેનુ નામ નિર્ગુણ ભક્ત અને આવા ભક્તની ભક્તિએ નિર્ગુણ ભક્તિ કહેવાય. જ્યારે કંઇક લેવાની ભાવના આવે ત્યારે તેમાંથી નિર્ગુણ ભક્તિ જતી રહે છે અને તે કેવળ સગુણ ભક્તિ બની રહે છે. આપણે પણ જ્યારે એમ વિચારીએ કે કથામાં બેસવાથી, કથા સાભળવાંથી મને આનંદ આવે છે ત્યારે તે સગુણ ભક્તિ થઇ. તે કથા સાંભળવાની ક્રિયામાં આપણે આપણા આનંદ વિષે વિચાર્યુ છે, પરંતુ સ્વયંની લીલા સાંભળવાનો મારા પ્રભુને આનંદ આવે છે અને હું મારા પ્રભુને માટે કથા સાંભળીશ એમ જ્યારે વિચારો ત્યારે તે નિર્ગુણ ભક્તિ થઇ.બીજુ પણ ઉદાહરણ જોઇએ……પરમ વિષ્ણુ ભક્ત ધ્રુવજીએ પિતાનાં ખોળામાં બેસવાની ઇચ્છાને કારણે તપ કર્યું, અને પ્રભુ ને મેળવ્યા તે હતી ધ્રુવજીની સગુણ ભક્તિ.કંઇક મેળવવાની આશાએ પ્રભુભક્તિ કરી જ્યારે પ્રહલાદજી …….શ્રી ધ્રુવજી  જેવા જ બીજા બાળભક્ત તેમને મનમાં ભાવ હતો કે મારા પ્રભુને ગમે છે તેવી ભક્તિ કરીશ બીજા કોઇને ગમે કે ન ગમે પણ મારા પ્રભુ ને ગમે છે તેથી હું ભક્તિ કરીશ મારા પ્રભુ માટે ભક્તિ કરીશ. આ હતો નિર્ગુણ ભક્તનો ભાવ. શ્રી યમુનાજીમાં પણ આજ ભાવ હતો તેથી તેમણે શ્રી ઠાકોરજીની સાથે સાથે તેમના પ્રિય એવા સમસ્ત વ્રજમંડળ અને વ્રજભક્તોને પોતાના કરી લીધા આથી તેઓ નિર્ગુણ ભક્તોનાં અને નિર્ગુણ ભક્તિના અધિપતિ કહેવાયા.

શ્રી ગુરૂચરણની કૃપા અને શ્રી યમુનાજીની ભક્તિ સરવાણીનાં અમૃતનું સૌ વૈષ્ણવજનો ઘુંટડે ઘુંટડે સુધાપાન કરી રહયાં હતાં, ત્યાંજ ફરી નિરવ શાંતિનાં સાગરમાં શ્રીગુંસાઇજી પ્રભુચરણનો મૃદુ અને મધુર અવાજ ગુંજન કરતો ત્યાં રહેલા સર્વે વૈષ્ણવોનાં મનમાં પ્રવેશી ગયો…………વૈષ્ણવો પુષ્ટિમાર્ગમાં શ્રીયમુનાજીએ પ્રભુનાં સમાન ગુણ ધર્મવાળા છે. તેથી શ્રીયમુનાજીનું દર્શન થતાની સાથે શ્રીઠાકોરજીનું સ્મરણ થાય છે. શ્રીઠાકોરજી એ જીવોને આપવા માટે યમુનાજીનાં હ્લદયકુંજમાં પોતાના ગુણો  સહીત (શ્રી ઠાકોરજીના ગુણો ઐશ્વર્ય, વીર્ય, યશ, શ્રીધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય સહીતનાં) ઐશ્વર્યનું (જે પુષ્ટિમાર્ગિય સિધ્ધિઓ છે.)દાન કરેલું છે. શ્રી ઠાકુરજીના પરમ સખી એવા શ્રીયમુનાજીની સ્તુતિ એવં સંસ્કૃત શ્લોક સ્વરૂપા શ્રી યમુનાષ્ટકની રચના આચાર્યવર શ્રી મહાપ્રભુજીએ કરી. શ્રી વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુજીએ શ્રી યમુનાષ્ટકના આઠ શ્ર્લોકમાં શ્રીયમુનાજીનું મહાત્મ્ય બતાવેલું છે અને નવમા શ્ર્લોકમાં ફલશ્રુતિ કહી છે. શ્રીયમુનાજી એ જીવ અને શ્રીઠાકોરજી વચ્ચેના માર્ગ રૂપ છે જ્યારે જીવ શ્રીવલ્લભચરણનાં માધ્યમ દ્વારા શરણે આવે છે ત્યારે સૌથી વધુ ખુશી શ્રીયમુનાજીને થાય છે અને તે પ્રભુ પાસે જઇ તેમને  વિનંતી કરે છે કે જે જીવ શરણે આવ્યો છે તેને આપના દલમાં શામિલ કરો. પૃથ્વી ઉપર કોઇ શ્રેષ્ઠ સરિતા હોય તો તે આપણી શ્રી ભાનુતનયા છે જે સ્વયં શ્રી ઠાકોરજીની પરમ સખી છે તેમના દર્શન, વંદન, સ્પર્શ અને પાન માત્રથી મનુષ્યના ભવભવનાં બંધનો છૂટી જાય છે અને વૈષ્ણવજન શ્રીયમુનાજીની કૃપાથી ફરી શ્રીઠાકોરજીના ચરણારવિંદને પ્રાપ્ત કરે છે.

શ્રી ગુંસાઇજી પ્રભુચરણના સ્વમુખેથી શ્રી યમુનાજીનાં પ્રાગટ્યની કથા, તેમની નિર્ગુણ ભક્તિ અને મહાત્મ્ય વિષે જાણીને સૌ વૈષ્ણવોને અત્યંત આનંદ થયો. શ્રી ગુરૂચરણની કૃપા અને વાણીરસપાન કરતા કરતા વિચારવા લાગ્યા કે આજે શ્રી ગુંસાઇજી ગુરૂચરણ પાસેથી શ્રી યમુનાજી વિષે જે સુંદર કથામૃત મળ્યું છે તેને તેઓ પોતાના જીવનમાં કેવી રીતે ઉતારે…???!!! જેથી નિર્ગુણ ભક્તિનો બિંદુ પોતાના જીવનમાં પણ આવે અને ગુરૂચરણની કૃપાથી એ બિંદુનો સિંધુ બની શકે. આમ વિચારી રહેલા વૈષ્ણવોની નજર સમક્ષ એકાએક શ્રી યમુનાજીનું સ્વરૂપ આવી ગયું અને ધીરે ધીરે ઝાંખીરૂપે પ્રગટ થયેલા તે યમુનાજીનાં સ્વરૂપે સરીતા સ્વરૂપે વૈષ્ણવોનાં અતિ વિશાળ મનપ્રદેશમાં પ્રવેશ કર્યો અને જલ સ્વરૂપા શ્રી સુર્યસુતા યમુનાજીનો મનપ્રદેશમાં પ્રવેશ થતાની સાથે જ શ્રી સુર્યસુતા યમુનાજીનાં આશિષ રૂપી શ્રમજલબિંદુઓ પર વૈષ્ણવોની આત્મદ્રષ્ટિ સ્થિર થઇ ગઇ.

શ્રી યમુનાજીનું  પદ …

राग- रामकली

प्रफुल्लित बन विविध रंग झलकत यमुना तरंग सौरभ धन मुदित अति सुहावनो

चिंतामणि कनक भूमि छबि अदभूत लता झूमि शितल मंद अति सुगंध मरुत आवनो

सारस हंस शुक चकोर चित्रित नृत्यत सुमोर कलकपोत कोकिला कल मधुर गावनो

युगल रसिकवर विहार “परमानंद”छबि  अपार जयति चारु वृंदावन परम भावनो


સાભાર :-પૂર્વી મલકાણ – મોદી ( યુ એસ એ) ૯/૬/૨૦૧૦

BLOG  Link: http:das.desais.net

મન સ્વસ્થ તો તન સ્વસ્થ (ભાગ-૩) ..

મન સ્વસ્થ તો તન સ્વસ્થ – (ભાગ -૩) …
ડો. પાર્થ માંકડ.
M.D.(HOM)

 

(ડૉ.પાર્થ માંકડ.. દ્વારા દાદીમા ની પોટલી http://das.desais.netબ્લોગપર નિયમિત રીતે  પાઠવવામાં આવતા સ્વાસ્થયના લેખ બદલ અમો તેમના આભારી છીએ. આપના મન પસંદ લેખ  અને સાથે સાથે અન્ય  મન પસંદ સામગ્રીઓ બ્લોગ પર માણ્યા બાદ, આપ સર્વે બ્લોગ પરના પાઠક મિત્રો તેમજ ફેશબુક પર ના મિત્રો ને વિનંતી કે કોઈપણ પોસ્ટની આપની પસંદ કે ના પસંદ, અથવા આ સિવાય કોઈપણ અમારી ક્ષતિ બ્લોગ પર જણાય તો આપના મંતવ્યોપ્રતિભાવ / આપની કોમેન્ટ્સ દ્વારા બ્લોગ પોસ્ટ ઉપર અથવા ફેશબુક ઉપર મૂકી આભારી કરશો, આપની કોમેન્ટ્સ  અમોને સદા માર્ગદર્શક અને પ્રેરક  બની રેહશે.)

આગળ ના લેખ ની જ વાત ને થોડી આગળ ધપાવીએ તો આપણે સહુ જાણીએ છીએ કે સ્વસ્થ તન માટે સ્વસ્થ મન એ એની જરૂરિયાત છે ને છતાં લાગણીઓ ને આપણા કાબુ માં રાખવી શક્ય બનતી નથી., એનું કારણ શું ? સ્વાભાવિક રીતે જ ત્યાં જ આપણા અર્ધજાગૃત મન નો રોલ આવે છે.
અર્ધજાગૃત મન અને સ્વાસ્થ્ય :
આપણા અર્ધજાગૃત મન પાસે ઘણું બધું છે પોઝીટીવ પણ અને નેગેટીવ પણ બલકે એમ કહીએ તો ચાલે કે આપનું અર્ધજાગૃત મન જ આપણું સાચું પ્રતિબિંબ છે. એમાં આપણો જીવન અને ઘટના ઓ ને જોવા નો દ્રષ્ટિકોણ પડેલો છે, એમાં આપણા મન ના છુપા દર રહેલા છે, એમાં છુપી અસુરક્ષિતતા ની લાગણીઓ રહેલી છે, એમાં એમાં ઘણી બધી એવી અવાસ્તવિક કે વાસ્તવિકતા ના અનુભવે રચાયેલી થોટ પ્રોસેસીસ પડેલી છે જે સતત જાણતા કે અજાણતા આપણા જીવન ને અને ઘટના ઓ ને ગવર્ન કરે છે કે ચલાવે છે.
એવું કહીએ તો ચાલે કે આપણી  લાગણી ઓ નો ઉદ્ભવ આપણા અમુક પ્રકાર નું જ ફિલ કરવાના પ્રી પ્રોગ્રામિંગમાં જ રહેલું હોય છે.
કેટલાક ઉદાહરણ થી સમજીએ તો, …
કેટલાક ને હંમેશ એમ લાગતું હોય કે બધા મારું અપમાન જ કર્યા કરે છે ( ક્યારેક સામેવાળા નો ઈરાદો હોય ક્યારેક ના પણ હોય),
કેટલાક ને એમ જ લાગતું હોય કે જાણે મારી કોઈ કીમત જ નથી,
કોક ને લાગે કે મને બધા હમેશ ઉતારી પાડવા માંગે છે,
કોક હંમેશ જીવન ને સ્પર્ધા તરીકે ને એમાં પોતાને વિજેતા તરીકે જ જોવે તો કોક પોતાને હંમેશ બીજા થી પાછળ રહી ગયેલ કે ઉતરતો જ જોવે.
કેટલાક ને જીવન જવાબદારી ઓ નો ભારો લાગે,
કેટલાક ને ક્યારેય પોતાની અપેક્ષા ઓ પૂરી નથી જ થતી એ લાગણી રહ્યા કરે.
કેટલીક વ્યક્તિ ઓ ને સતત કોઈ અજાણી અસલામતી નો અનુભવ રહ્યા કરે અને આવું તો ઘણું ઘણું વ્યક્તિ એ વ્યક્તિ એ મનમાં ચાલતું હોય,
આ બધું જ સરવાળે આપણામાં લાગણી નો અતિરેક જન્માવે – જેમ કે વધુ પડતો ગુસ્સો, નિરાશા, દુખ વિગેરે … અને એ બધું જ આપણા અંતસ્ત્રાવો અને અન્ય ગ્રંથીઓ પર વિપરીત અસર પાડે અને એ બને છે રોગ નું મૂળ.
માટે જો રોગ નો ઉપચાર કરવો હોય તો પોતાના અર્ધજાગ્રત મન ને પણ જાણવું પાડે, સ્વીકારવું પડે અને પછી બદલવું પડે કે એને યોગ્ય બેલેન્સ માં લાવવું પડે.

સ્વસ્થ મન અને હોમીઓપેથી :
અને આપને નવાઈ લાગશે કે આપણી આવી લાગણીશીલતા અને અર્ધજાગૃત મન પર હોમીઓપેથી ની ખુબ સીધી અને સચોટ અસર છે. હોમીઓપેથી ની ગોળી વ્યક્તિ ની પ્રકૃતિ પર અસર કરે છે અને તે જે તે વ્યક્તિ ની પ્રકૃતિ ને અનુરૂપ જ હોય છે ને આપણું અર્ધજાગૃત મન પણ આપણી પર્કૃતિ નો જ એક ભાગ છે. એટલે સ્વાભાવિક રીતે જ આ ગોળીઓ મન ના સ્વાસ્થ્ય પર પણ અકસીર અસર કરે છે, ટેન્શન, ચિંતા, ગુસ્સો બધું જ બેલેન્સ માં આવતા આપોઆપ વ્યક્તિ નું શરીર સ્વાસ્થ્ય તરફ ગતિ કરે છે.
જેમ કે, …
Nat. Mur : સંબંધો માં કે પ્રેમ માં મળેલી નિષ્ફળતા ને કારણે આવેલા ડીપ્રેશન માં ખુબ સુંદર કામ કરે છે.
Belladona , Chamomilla : ગુસ્સો કાબુ માં રાખવા માં મદદ કરે છે.
Silicea, Lycopodium : નિષ્ફળતા નો ડર અને આત્મવિશ્વાસ ના અભાવ જેવી બાબતો માં મદદ કરે છે.
Nux Vomica : વધુ પડતા મહત્વાકાંક્ષી લોકો અને એમને મળેલી નિષ્ફળતા માં સારું કામ આપે છે.
અને હજી આવી તો કેટલીએ હોમીઓપેથીક મેડીસીન મન સ્વસ્થ રાખવા માં ઉપયોગી છે, બસ જરૂર છે … એક વાર આપણા મન ના છેક ખૂણે છુપાયેલા રોગ ને ઓળખી લેવાની.
પ્લેસીબો :
“The secret of health for both mind and body is not to mourn for the past, worry about the future, oranticipate troubles, but to live in the present moment wisely and earnestly.”
-Budhha
ડૉ.પાર્થ માંકડ …
સર્વે પાઠક મિત્રો ને વિનતી કે  આપ આપના પ્રતિભાવો દ્વારા  આપને સતાવતા કે મનમાં ઉદભવતા પ્રશ્નો બ્લોગ પર જરૂર પૂછી શકો છો. ડૉ.પાર્થ માંકડ આપને શક્ય એટલો ઝડપી એનો જવાબ બ્લોગ પર જરૂર આપવા પ્રયત્ન કરશે.  જો કોઈને એમના ઉદભવતા કે તેમને મુંજવણ આપતા  પ્રશ્ન કે રોગ બાબતે secrecy / અંગતતા જાળવવાનો પ્રશ્ન નડતો હોય તો તેમણે [email protected] ઉપર અથવા તો [email protected] પર તેમની પૂરી વિગત પ્રશ્ન  સાથે જણાવવી. જેનો જવાબ તેમને  તેમના email ID પર મોકલી આપીશું.

મિત્રો, વસંત પંચમી ના દિવસે મૂકેલ પ્રભાતિયું વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ રે … પોસ્ટ પર કોઈપણ કારણસર પ્લેયર ની લીંક મૂકવાની રહી ગયેલ, જે આજ રોજ અમોએ ભૂલ સુધારી લીધી છે, તો  શ્રી નારાયણ સ્વામીના સ્વરમાં પ્રભાતિયું  સાંભળવા જરૂર આ સાથેની લીંક પર ક્લિક કરશો …

(૧) વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ .. (પ્રભાતિયા)


Blog : http://das.desais.net ‘દાદીમા ની પોટલી’

વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ .. (પ્રભાતિયા)

વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ .. (પ્રભાતિયા)
સ્વર: નારાયણ સ્વામી …
ગુજરાતી ભાષાના આદિકવિનું બિરુદ મેળવનાર નરસિંહ મહેતા (૧૪૧૪–૧૪૮૦) માત્ર ગુજરાતના જ નહીં પરંતુ ભારતના ઉત્તમ સંત-કવિઓમાં અગ્રગણ્ય સ્થાન ધરાવે છે. વડનગરા બ્રાહ્મણની નાગર જ્ઞાતિમાં જન્મેલા નરસિંહ મહેતાની આર્થિક સ્થિતિ નબળી હતી. નરસિંહની વાચા રાધા કૃષ્ણશબ્દથી ફૂટી હતી. ત્રણ વર્ષના હતાં ત્યારે તેમના પિતા અને જ્યારે અગિયાર વર્ષના હતા ત્યારે માતા અવસાન પામ્યા. ત્યાર બાદ કાકા પર્વતદાસને ઘેર ઉછરી મોટા થવા લાગ્યા. વળી કાકાનો સ્વર્ગવાસ થતા તેઓ પીત્રાઈ ભાઈના આશ્રિત થયા. પોતાની મસ્તીમાં મસ્ત રહેતા નરસિંહને ભાભીના મહેણાં અવારનવાર મળતાં. એક વાર મહેણું સહન ન થવાથી નરસિંહ મહેતા ઘર છોડી એકાંતમાં આવેલ ગોપીનાથ મહાદેવમાં ચાલ્યા ગયા. ત્યાં ઉપાસના કરવાથી મહાદેવજી પ્રગટ થયા અને એમને રાસલીલાનાં દર્શન કરાવ્યાં. શ્રીકૃષ્ણ-રાધાનાં દર્શન કર્યા ત્યારથી તેમને કૃષ્ણભક્તિની લગની લાગી. પોતાની અનુભૂતિઓને તેમણે શબ્દના માધ્યમ દ્વારા વહેતી કરી. એમણે આશરે ૧૫૦૦ થી વધારે પદો રચ્યાં જેમાં પુત્ર શામળશાનો વિવાહ, પુત્રી કુંવરબાઈનું મામેરું, હુંડીનો પ્રસંગ, હારનો પ્રસંગ, શ્રાદ્ધ, જેવા સ્વાનુભવાત્મક પ્રસંગો ઉપરાંત વસંતનાં પદો, હિંડોળાનાં પદો, કૃષ્ણભક્તિનાં પદો, સુદામાચરિત્ર વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. તેમની સૌથી સુપ્રસિદ્ધ રચના વૈષ્ણવ જન, જે મહાત્મા ગાંધીને ખૂબ પ્રિય હતી, ભાગ્યે જ કોઈ અજાણ હશે.
સાંસારિક જીવનનો બોજ પણ ઈશ્વરને સમર્પિત કરનાર નરસિંહના જીવનમાં એવા અનેક પ્રસંગો બન્યા કે જેણે તેમની અનન્ય ભકિતનાં દર્શન કરાવ્યાં. અહીં આપણે એ સંત અને સર્જક એવા નરસિંહ મહેતાની એક રચના માણીએ. …


.

.

વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ ..
જે પીડ પરાઈ જાણે રે ..
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ …
પરદુઃખે ઉપકાર કરે તો એ
મન અભિમાન ન આણે રે
વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ …
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ ..
જે પીડ પરાઈ, જાણે રે …
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ …
સકળ લોકમાં સૌ ને વંદે … હે ..જી
નીંદા ન કરે કેની રે ..
સકળ લોકમાં એ સૌને વંદે … હે જી..
નીંદા ન કરે કેની રે ..
વાચ કાછ મન નિશ્ચલ રાખે .. (૨)
ધન, ધન, ધનની તેની રે
વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ …
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ ..
જે.. પીડ પરાઈ જાણે રે ..
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ …
સમ દૃષ્ટિ ને, તૃષ્ણા ત્યાગી ..
પર સ્ત્રી જે ને માત રે ..
સમ દૃષ્ટિ ને, તૃષ્ણા ત્યાગી ..
પર સ્ત્રી જે ને માત રે ..
જીહવા થકી, અસત્ય ન બોલે .. (૨)
પર ધન, નવ ડોલે હાથ રે ..
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ …
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ ..
પીડ પરાઈ જાણે રે ..
પરદુઃખે ઉપકાર કરે તો જે ..
મન અભિમાન, ન આણે રે ..
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ …
મોહ, માયા, વ્યાપે નહિ તેને ..
દ્રઢ વૈરાગ, જેના મનમાં રે ..
મોહ, માયા, વ્યાપે નહિ તેને .. જી ..જી
દ્રઢ વૈરાગ, જેના મનમાં રે ..
રામ નામ શું, તાળી લાગી .. (૨)
સકળ તીરથ, તેના મનમાં રે ..
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ …
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ ..
પીડ પરાઈ, જાણે રે ..
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ …
વન લોભી ને, કપટ રહિત છે .. જી ..
કામ, ક્રોધ, નિવાર્યા રે ..
વણ લોભીને, કપટ રહિત છે, જી.. જી ..
કામ, ક્રોધ, નિવાર્યા રે ..
ભણે નરસૈયો, તેનું દરશન કરતાં ..
કુળ એકૌતેર, તાર્યા રે ..
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ …
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ ..
જે પીડ પરાઈ, જાણે રે ..
પરદુઃખે ઉપકાર કરે તે ..
પરદુઃખે ઉપકાર કરે તો યે ..
મન અભિમાન, ન આણે રે ..
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ .. (૨)
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ ..

હાઇ પ્રોટીન લીફી ઢોસા …

હાઇ પ્રોટીન લીફી ઢોસા…
બનાવવા માટેની સામગ્રી ( વસ્તુઓ) :
૧- કપ ચોખા
૨- કપ સોયા ગ્રેનુલ્યસ
૧- કપ અડદ દાળ
૧- ચમચી પૌવા
૧-ચમચી મેથી દાણા
૨ થી ૫ લીલા મરચાં
કોથમરી અથવા પાલક કે મેથીની ભાજી
મીઠું સ્વાદ અનુસાર
રીત :
૧) સૌ પ્રથમ ચોખાને આગળના દિવસે પલાળી દેવા
૨) બીજે દિવસે ૩ થી ૪ કલાક માટે અડદ ની દાળ પલાળવી
૩) સોયા ગ્રેનુલ્યસ, પૌવા અને મેથીના દાણા બીજા વાસણમાં ૨ કલાક માટે ડુબાડૂબ પાણીમાં પલાળવા વાટતી વખતે સૌ પ્રથમ ચોખા ત્યારબાદ સોયા વાળું મિશ્રણ અને છેલ્લે અડદ દાળ અને લીલા મરચાં સાથે વાટવા.
૪) આ ત્રણેય પેસ્ટ (ચોખા,સોયા,દાળ)મિક્સ કરી લેવી સ્વાદ અનુસાર મીઠું નાખવું જો ઠંડી ની ઋતું હોય તો ૧ ચમચો દહી નાખવું જેથી ખટાશ સાથે આથો જલ્દી આવી જાય.
૫) આથો આવ્યા બાદ તેમાં૧ કપ કોથમરી, પાલખ, કે મેથીની ભાજી નાખવી અને જરૂર પૂરતું પાતળું ખીરું બનાવીને તેના ઢોસા બનાવવા.
સોયામાં હાઇ પ્રોટીન રહેલું છે; વળી લીલી અને લીફી ભાજીઓનો ઉપયોગ એટ્લે ફાઈબર પણ છે સ્વાદ સાથે વિટામીન અને પ્રોટીનનો સુગમ સાથ.
આપ ખાતા રહો ખવડાવતા રહો.
સાભાર સૌજન્ય: પૂર્વીબેન મલકાણ – મોદી (યુ એસ એ )
(ઉપરોક્ત વ્યંજન ની રેસિપી અમોને શ્રીમતી પૂર્વીબેન તરફથી  અમે મૂકેલ મસાલા ઢોસાની પોસ્ટ ઉપરના પ્રતિભાવ સાથે પૂરક માહિતી સાથે મળેલ છે, જે અહીં આપ સર્વની જાણ માટે અત્રે મૂકેલ છે. અને તે માટે અમો પૂર્વીબેનના આભારી છીએ, જેઓ હંમેશ કોઈ નવી રેસિપી અમારી રસોઈની પોસ્ટ પરના પ્રતિભાવ સાથે અમોને મોકલે છે.)
(પોસ્ટ ઉપર મૂકેલ  ફોટોગ્રાફ્સ માટે  ગુગલ વેબ જગત નો આભાર માનું છું.)

ભિખારીને પણ હૃદય હોય છે …

ભિખારીને પણ હૃદય હોય છે …


(શ્રીમા શારદાદેવી (શ્રી રામકૃષ્ણ પરમહંસ) પાસેથી મંત્ર દીક્ષા લઈને બનારસમાં સ્વામી બ્રહ્માનંદજી પાસેથી સંન્યાસ દીક્ષા લેનાર બ્રહ્મલીન સ્વામી જપાનંદજી મહારાજે રામકૃષ્ણ આશ્રમ, રાજકોટમાં પણ પોતાની સેવાઓ આપી હતી. અકિંચન પરિવ્રાજક રૂપે સમગ્ર ભારતવર્ષમાં ફરતાં ફરતાં એમને થયેલા માનવના વિવિધ અનુભવોના મધુર સંસ્મરણો ‘માનવતા કી ઝાંકી’ નામના પુસ્તકમાં પ્રકાશિત થયાં છે. તેમાંથી એક અંશ નો  કરેલ ગુજરાતી અનુવાદ અહીં પ્રસ્તુત છે. આ અંશ આપવાનો મૂળ હેતુ આજે જ્યારે માનવતાનાં મૂલ્યો ઘસાઈ રહ્યાં છે અને માનવી એક સાવ સાંકડી મનોવૃત્તિ સાથે સ્વાર્થપરાયણ બની રહ્યો છે ત્યારે સમાજના અત્યંત સામાન્ય ગણાતા, અદના આદમીના જીવનની પ્રેરણાદાયી વાતો આપણને સર્વજનહિતાય, સર્વજનસુખાય કેમ જીવી શકાય તેનો આદર્શ આપણી સમક્ષ આવા સામાન્ય માનવીઓ મૂકે છે. જો આપણો સમાજ આપણી પ્રાચીન સંસ્કૃતિના આદર્શ સાથે જીવતાં શીખે અને જીવવા માંડે તો આપણા દેશમાં પરમશાંતિનું સ્વરાજ આવી શકે એમ અમે વિનમ્રપણે માનીએ છીએ.)
કિષ્કિંધા નગરીમાં વાલી સુગ્રીવનું રાજ્ય હતું. અહીં શ્રીરામ, લક્ષ્મણ રહ્યા હતાં. અહીં જ હનુમાનજી સીતાજીની શોધ કરીને પાછા આવ્યા હતાં. અહીંથી જ શ્રીરામે વાનરસેના સાથે લંકા પર ચડાઈ કરી અને સીતાજીને લંકામાંથી પાછા લાવ્યા. આ પવિત્ર સ્થળના દર્શન કરવા માટે એક પરિવ્રાજક સંન્યાસી પરિભ્રમણ કરતાં કરતાં ત્યાં પહોંચી ગયા. ચારે બાજુએ પર્વતમાળાથી ઘેરાયેલું સુંદરમજાનું સ્થળ. અહીં જીર્ણ પણ પ્રાચીન મંદિર છે. રામાયણનો એ પ્રસંગ યાદ આવવાથી  એ પવિત્ર સ્થળની ગંભીરતા અને ગૌરવ ગરિમાનું આપણને ભાન થાય છે. સંન્યાસીની આંખો સામે ઝડપથી કિષ્કિંધાકાંડનું ચલચિત્ર ચાલવા લાગ્યું.
અહીં કેટલાંય અનુભવ થયા, પણ સંન્યાસીને થયેલ એક માનવતાનો અનુભવ અનોખો હતો. અહીંથી નજીકમાં જ ચક્રતીર્થ આવેલું છે. બીજે દિવસે સંન્યાસી જંગલના રસ્તે ચાલીને ત્યાં પહોંચ્યા. એક રાત કિષ્કિંધામાં રહ્યા. સવારે માતંગ પર્વતનાં દર્શને ગયા. ત્યાં કોઈક તાજાં નાળીયેર રાખી ગયા હતા. ભૂખ લાગી હતી અને અનાયાસ નાળીયેરનો પ્રસાદ મળતાં જ સંન્યાસી ખુશ ખુશ થઇ ગયા અને નાળીયેર ખાઈ લીધું. બપોરે ચક્રર્તીથ પહોંચ્યા. સ્વચ્છ નિર્મળ નિરવાળી  અર્ધચંદ્રાકાર નદીમાં ખૂબ નહયા. આજુબાજુનું દ્રશ્ય મનોરમ હતું. સામે જ લીલીછમ પર્વતને ચક્રાકાર ઘેરતી અને તીવ્રવેગે વહેતી નદી વરસાદના જળથી પૂરેપૂરી ભરી હતી. આસપાસનાં પહાડી જંગલો પણ હતાં. ક્યારેક અહીં મહાન વિજયનગરની રાજધાની પણ હતી. અત્યારે એનું નામ હંપી છે. શ્રી હંપીશ્વર મહાદેવનું વિશાળ મંદિર પણ અહીં છે. આ ચક્રતીર્થ પ્રસિદ્ધ શિવની તીર્થભૂમિ છે.
સંન્યાસી સ્નાન કરીને એક સ્વચ્છ પથ્થર પર બેસીને ત્યાંનાં મનોરમ દ્રશ્ય માણી રહ્યા છે. મનમાં ને મનમાં ભારતનાં પ્રાચીન ઇતિહાસનાં પાનાં સામે આવી રહ્યા છે. વિજયનગરનું સામ્રાજ્ય કેવી રીતે વિકસ્યું અને કેવી રીતે એનો વિનાશ થયો. શા માટે એવું બન્યું ? વગેરે મનચક્ષુ સમક્ષ આવવા લાગ્યું.
શું આપણે ભારતવાસીઓ આમાંથી કંઈ બોધપાઠ શીખી શક્યા છીએ ખરા ?
એટલામાં જ એક સૌમ્ય વૃદ્ધ સ્ત્રી આવી. એણે સામે નાળિયેર મૂકીને પોતાની ભાષામાં કંઈક કહ્યું. સંન્યાસી બેચાર શબ્દોનું જ અનુમાન કરી  શક્યા, બાકી બધું હવામાં. સંન્યાસીએ એમને  હિંદીમાં આશીર્વચન આપ્યાં. એ વૃદ્ધ સ્ત્રી કંઈ સમજી હોય એવું ન લાગ્યું. પછી એ દંડવત્ પ્રણામ કરીને ચાલી નીકળી. ભૂખ તો લાગી હતી. એમાં વળી આ વૃદ્ધ સ્ત્રી પાસેથી નાળિયેર મળ્યું એટલે નાળિયેર ખાઈને જ ભૂખ દૂર કરવાની છે. સંન્યાસી તો નાળિયેર ખાઈ ગયા. બીજો કોઈ ઉપાયે ન હતો. કોઈ ગૃહસ્થની ઘરે જઈને ભિક્ષાન્ન ન માગતા આકાશવૃત્તિથી ચલાવતા હતા. બંને વખત ખાવામાં નાળિયેર પેટમાં તો ગયું પણ ગરબડ થઇ ગઈ. પેલા તો પેટમાં પીડા થવાં લાગી. પછી ઝાડા થઇ ગયા અને મરડાની બીમારી થઇ ગઈ. હવે ચક્રતીર્થમાં રોકાવાનો વિચાર માંડીવાળીને સંન્યાસી હોસ્પેટ શહેર તરફ ચાલી નીકળા. અહીં કદાચ પોતાના રોગનો ઈલાજ મળી જાય. એવું મનમાં ધાર્યું હતું. આખે રસ્તે ઝાડાને લીધે હેરાન હેરાન થતા રાતે સંન્યાસી હોસ્પેટ પહોંચ્યા; પણ હવે આ રોગ એટલો વધી ગયો કે શહેરમાં જાવું સંભવ ન હતું.
બહાર રસ્તાની પાસે એક લિંગાયત ધર્મશાળાની પાછળ એક છાપરામાં બેઠા. ત્યાં કોઈ ન હતું એટલે ઠીક રહ્યું. પરંતુ સામે જ ચારેબાજુથી બંધ કોટની અંદર એક તળાવ અને જંગલ જેવું હતું. આ સગવડતા જોઈને સંન્યાસીની ચિંતા થોડી ઓછી થઇ. પણ આખી રાત ઝાડા થતા રહ્યા અને નબળાઈનો પાર ન રહ્યો. સવારે તો લોહી પણ પડવા લાગ્યું. આટલી નબળાઈને લીધે ઘણી મુશ્કેલી વધતી જતી હતી. ચક્કર આવવા લાગ્યા. કોઈ મદદ કરનારું ન મળે તો પછી શું કરવું એ પણ પ્રશ્ન હતો. સાંજને સમયે સારંગી બજાવીને ભીખ માંગનારો ગ્વાલિયરનો એક માણસ આવી પહોંચ્યો. સન્યાસીને જોઈને પ્રસન્ન થયો અને કહ્યું : ‘સારું થયું, આપની સાથે સત્સંગમાં રાત વિતશે.’ એણે જોયું તો સંન્યાસી વારંવાર ઝાડે જાય છે. ચિંતા સાથે એણે પૂછ્યું : ‘મહારાજ, ક્યારથી આ તકલીફ શરૂ થઇ? અહીં ક્યારથી આવ્યા છો ? દવા લીધી કે નહિ ? કંઈ ખાધું છે કે નહિ ? વગેરે.’ મેં બધી વાત કહી. એટલે એણે કહ્યું : ‘કાલ સવાર સુધીમાં મટી જશે. આ બધું અન્ન ન મળવાને કારણે થયું છે. હું જલ્દી ભાત બનાવીને આપને  ખવડાવું છું. અને પછી ભીખ માંગવા જઈશ. તમે ગભરાતા નહિ.’
રાતભર મુશ્કેલી તો રહી. સવારે એણે નાહી ધોઈને ભાત રાંધ્યા. લાલ મરચામાં ઘણું ઘી નાખીને એનો રસો બનાવીને ખાવામાં પીરસ્યો. સંન્યાસીએ લાલ મરચું જોઈને વિચાર્યું કે હવે તો આ છેલ્લું જ ભોજન છે. ‘જય ભગવાન’ કહીને એ ઝોલ એટલે ભાતનું પાણી અને મરચાની ભૂકી સાથે ભાત ખાધો. પેલા સારંગીવાળાએ પણ થોડું ખાધું અને વળી પાછો ભિક્ષા માગવા ચાલી નીકળ્યો.
અને હવે બે-ચાર વખત તો ઝાડે જવું જ પડ્યું પણ લોહી નીકળવું ઓછું થયું અને ઝાડા પણ બંધ થવાં લાગ્યા. સંન્યાસીને આશ્ચર્યનો પાર ન હતો. સાંજ સુધીમાં તો લોહી સાવ બંધ થયું. દેહમાં જરા તાકાત આવી. પેલો સારંગીવાળો ભિખારી બજારમાંથી દહીં અને સંન્યાસીની બિમારી માટે વાત કરીને કોઈ સજ્જન પાસેથી ચોખ્ખું ઘી પણ માગી લાવ્યો. રાતે સંન્યાસીને વળી પાછા ઘી સાથે દહીંભાત ખવડાવ્યા. સવાર થતાં રોગનું  નામનિશાન ન રહ્યું.
પછીના દિવસે વળી પાછાં દહીંભાત ખવડાવ્યા અને એ ભિખારી સારંગી સાથે ભીખ માગવા ચાલી નીકળ્યો. આખો દિવસ સંન્યાસીએ આરામ કર્યો. સાંજે એ સારંગીવાળો એક સજ્જનને સાથે લઈને આવ્યો. એણે કહ્યું : ‘બેલારી, સારી જગ્યા છે. ત્યાં ચાલ્યા જવું તમારે માટે સારું રહેશે.’
એણે પોતે ટિકિટ લઇ દીધી અને સારંગીવાળો સ્ટેશન સુધી આવીને મને ગાડીમાં બેસાડી દીધો અને પ્રેમપૂર્વક મને વિદાય આપી. સંન્યાસીના મોંમાંથી ઉદગાર સારી પડ્યાં. એક ભિખારીના હૃદયમાં પણ માનવતાનું કેવું સુંદરમજાનું પુષ્પ ખીલ્યું છે ! ધન્ય છે પ્રભુ ! તારી લીલા ધન્ય છે !

(૧)કાર્યનો સમય ત્યારે આવે … અને (૨) શિક્ષણ એટલે ..

(૧) કાર્યનો સમય ત્યારે આવે …
મિત્રો પોસ્ટને માણતા પહેલા એક અગત્યની જાહેરાત કરવાની કે, આપ સર્વે અહીં બ્લોગ પોસ્ટ પર નિયમિત રીતે દર અઠવાડિયે ડૉ. પાર્થ માંકડ ની કલમે માણતા ‘સ્વાસ્થયનો મીઠો સ્વાદ, હોમીઓપેથી .. હવે પછીથી દર ૧૫ દિવસે એક વખત માણી શકશો.  ઉપરોક્ત વ્યવસ્થા અન્ય વ્યવસ્થા ડૉ.માંકડ તરફથી ના થાય ત્યાં સુધી અમો ચાલુ રાખીશું, તો આપ સર્વેને પડેલ તકલીફ બદલ દિલગીર છીએ.  આપની સ્વાસ્થય અંગેની કોઈપણ સમસ્યા હોઈ તો તે વિગત તમો અમોને અમારા મેઈલ આઈડી [email protected] ઉપર લખીને મોકલી શાલો છો., તેના જવાબ અમો નિયમિત રીતે આપવા કોશિશ કરીશું.  આપ સર્વેના સહકાર ની અપેક્ષા સહ ..
(૧) કાર્યનો સમય ત્યારે આવે …

મારું વલણ તમે જાણો છો ?  ગ્રંથો ને એ સઘળું પ્રભુને પામવાનો રાહ ચીંધે, એ રાહ જાણ્યા પછી ગ્રંથો ને શાસ્ત્રોનું શું કામ છે ?  પછી કાર્યમાં લાગી રહેવાનું.
એક માણસને પોતાને ગામથી પત્ર મળ્યો કે અમુક અમુક વસ્તુઓ ઘરે પહોંચાડવાની છે.  વસ્તુઓની યાદી પત્રમાં હતી.  એ માટે એ બજારે જવા નીકળ્યો ત્યાં જ પેલો પત્ર ખોવાઈ ગયો ચિંતાપૂર્વક એ ખાળવા લાગ્યો અને ઘરનાં બીજાં લોકો પણ તપાસમાં જોડાયાં.  આખરે એ પત્ર હાથ લાગ્યો ત્યારે એ રાજીના રેડ થઇ ગયો.  ખૂબ આતુરતાથી એણે પત્ર ખોલ્યો અને વાંચ્યો, એમાં લખ્યું હતું કે પાંચ શેર મિઠાઈ, કાપડનો એક ટુકડો અને બીજી થોડી પરચુરણ ચીજો મોકલવાની છે.  પછી એ પત્રની જરૂરત શી ?  એનો હેતુ પૂરો થઇ ગયો હતો.  એણે બાજુએ મૂકી એ ખરીદી કરવા ઉપાડી ગયો.  આવા કાગળની જરૂર કયાં સુધી ?  એની અંદરની બાબત ધ્યાનમાં ન આવે ત્યાં સુધી.  એમાં શું છે તેની જાણ થયા પછી એનો અમલ કરવા મનુષ્ય મંડી પડે.
આજ રીતે, ઈશ્વરને પામવાનો માર્ગ શાસ્ત્રોમાં છે. પણ એ માર્ગ વિશેની બધી માહિતી જાણ્યા પછી તમારે કામે લાગી જવું જોઈએ.  તો જ તમે ધ્યેય પ્રાપ્ત કરી શકો.

 

(૨) શિક્ષણ  એટલે …
શિક્ષણ એટલે તમરા મગજમાં ભરવામાં આવેલી, આખી જિંદગી સુધી પામ્યા વિના ત્યાં પડી રહીને તોફાન મચાવનારી માહિતીનો ઢગલો નહિ.
આપણે તો જીવના ઘડનારા, મનુષ્ય ઘડનારા, ચારિત્ર્ય ઘડનારા વિચારોનું ગ્રહણ – મનન જોઈએ છે.  જો તમે પાંચ વિચારોને પચાવ્યા હોય અને તેમને તમારા જીવન અને ચારિત્ર્યમાં ઉતાર્યા હોય તો, જે માણસે આખી લાઈબ્રેરી ગોખી લીધી છે તેના કરતાં તમે વધુ કેળવાયેલા છો.

યથા ખરશ્ચન્દ્દ્નભારવાહી ભારસ્ય વેત્તા ન તુ ચંદનસ્ય – ‘ જો ચંદનનો બોજો ઉપાડીને ચાલનારો ગધેડો કેવળ ભારને જ ઓળખે છે, પણ ચંદનનું મૂલ્ય સમજતો નથી.’  જો શિક્ષણ અને માહિતી એક જ વસ્તુ હોય તો લાઈબ્રેરીએનો  દુનિયામાં મોટામાં મોટા જ્ઞાનીઓ હોત, અને વિશ્વકોષો મહાન થઇ ગયા હોત.
એટલા માટે આદર્શ એ છે કે આપણા દેશનું  આધ્યાત્મિક અને વ્યવહારિક બધું શિક્ષણ આપણા પોતાના હાથમાં હોવું જોઈએ.  તેમજ એ રાષ્ટ્રીય પ્રણાલિકવાળું અને બને  ત્યાં સુધી રાષ્ટ્રીય પદ્ધતિનું હોવું જોઈએ.
–     સ્વામી વિવેકાનંદન

 

 

તાનસેન અને તાનારીરી …

તાનસેન અને તાનારીરી …
–     રામેશ્વર તાંતિયા


ઘણી સુપ્રસિદ્ધ વ્યક્તિઓ વિષે જાતજાતની દંતકથાઓ વહેતી હોય છે.  સંત કબીરને કોઈ હિંદુ ગણે છે તો વળી કેટલાક મુસલમાન પણ ગણે છે.  આવી જ રીતે સંગીત સમ્રાટ તાનસેનને કેટલાક લોકો મુસલમાન હોવાનું કહે છે.  પરંતુ ઇતિહાસનું અનુશીલન કરવાથી તેઓ નાગર બ્રાહમણ હતા એવું તથ્ય પ્રકાશમાં આવ્યું છે.  એમના પૂર્વજ ગુજરાતમાંથી બેહટ (ગ્વાલિયર) તરફ જઈને વસ્યા હતા.
તેઓ અકબરના નવ રત્નોમાંના એક હતા.  અકબર એમને પ્રેમથી મીયાઁ તાનસેન કહેતા.  કદાચ આ મીયાઁ શબ્દને કારણે જ પંડિત તાનસેન વિષે ભ્રમની વાતો વધતી ગઈ.  તેઓ અદભુત પ્રતિભાસંપન્ન હતા.  એમનો સ્વર મધુર હતો અને હૃદય રસપૂર્ણ હતું.  નાગરકુળમાં જન્મ્યા હતા એને લીધે સત્વીક્તાના સંસ્કાર એમનામાં જન્મજાત હતા.  ઘરમાં ભક્તિભાવ, ભજન અને કીર્તન વગેરેનું વાતાવરણ હોવાને લીધે એમની પ્રતિભાને મુખરિત થવાનો અવસર મળી ગયો.  પિતાની સૂચના પ્રમાણે તેઓ વૃંદાવન ધામ ગયા અને ત્યાં સ્વામી હરિદાસ પાસે રહીને સંગીતની સાધના કરી.  એમના આશીર્વાદથી તાનસેને દિપક રાગના સ્વરના સાચા અનુસંધાનનું જ્ઞાન અને અનુભવ પણ મેળવ્યા.
સંગીતમાં પોતે નિષ્ણાત હતા.  એટલે બાંધવગઢના નરેશ રાજા રામચંદ્રે એમને પોતાના દરબારમાં બોલાવી લીધા.  એ વખતે એમણે ભિન્ન ભિન્ન રાગરાગિણીઓની કવિતાની રચના પણ કરી હતી.  કબીર, સૂર, તુલસીનાં ભજનોની જેમ એમની રચનાઓ પણ શાસ્ત્રીય સંગીતના ક્ષેત્રમાં ઘર, મંદિર અને રાજદરબાર સુધી પ્રસિદ્ધિ પામવા લાગી.
સમ્રાટ અકબરે તાનસેન વિષે સાંભળ્યું હતું …  શહેનશાહે જ્યારે દિપક રાગની ખૂબીઓ વિષે જાણ્યું ત્યારે તાનસેનને પોતાના દરબારમાં બોલાવવા અને કાયમને માટે રાખવા આતુર બની ગયા.  એમણે સેનાપતિ મિરઝા અઝીઝને બાંધવગઢ મોકલીને તાનસેનને આગ્રા બોલાવી લીધા.  એના બદલામાં રાજા રામચંદ્રને ત્યાંની સુબાગીરી અને કેટલીક સ્થાવર મિલકતો ભેટ આપી.
તાનસેન હવે આગ્રામાં રહેવા લાગ્યા.  બાદશાહની સાથે શિકાર કરવા કે હરવા – ફરવા જતા ત્યારે એમની ફરમાઈશ પ્રમાણે સંગીત સંભળાવતા.  ધીમે ધીમે બંને એકબીજાની ઘણી નજીક આવી ગયા.  એ દરમ્યાન બાદશાહના દરબારીઓએ વિનંતિ કરી કે એમને પણ તાનસેનનું સંગીત સાંભળવાનો અવસર મળે.  એ માટે બાદશાહે હા પણ પાડી દીધી.  દરબાર ખચાખચ ભર્યો હતો.  કેટલાક લોકો તાનસેનની આ કળા અને સંગીતનું સૌંદર્ય ઊંડાણથી પારખવા ઇચ્છતા હતા.  કેટલાક એવાય હતા કે એમના દોષ કાઢવામાં મશગૂલ હતા.  અકબરે હસીને કહ્યું : ‘મીયાઁ આજે અમે ધ્રુપદ ગાયકી સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.’
તાનસેને માથું નમાવ્યું અને સાજિંદાને સંકેત કર્યા.  આ બધા સાજિંદોને તેઓ માંડવગઢથી સાથે લાવ્યા હતા.  તાનપુરામાંથી વહેતા રાગમાં એમનો કંઠ – સ્વર મૃદંગના તાલે ગાજવા લાગ્યો.  બાદશાહ અને દરબારીઓ બધા તન્મય બની ગયા.  લગભગ ત્રણ કલાક સુધી બાહ્ય ભાન ગુમાવીને એ મધુર સંગીત સાંભળી રહ્યા હતા.  ગાયનની સમાપ્તિ થતા સમગ્ર દરબાર એક સ્વરે ગુંજી ઊઠ્યો : ‘વાહ, વાહ !  અદભુત !’  તાનસેનને દરબારનાં નવ રત્નોમાં સમાવી લીધા ને થોડી જાગીર પણ આપી.  ચિત્તોડ પર વિજય મેળવી લીધો હતો.  એનો જલસો મનાવી રહ્યા હતા.  આમ છતાં પણ અકબરનું મન હલદીઘાટીમાં કરેલી ખૂનરેજીને કારણે બેચેન રહેતું હતું.  એમની આંખો સામે ચિત્તોડની ચિતાઓના ધૂમાડાના અંબાર ઊઠતા હતા અને મનહૃદયમાં અંધારું – અંધારું થઇ ગયું હતું.  એક ભયંકર એકાકીપણું!  પોતાની પરેશાનીની વાત બીજા કોઈ પણ  સાથે જાહેરમાં કરી પણ શકતા ન હતા.  હસી મજાક, નાચગાન અને જનાનખાનાની ખૂબસૂરત બેગમો, અફીણ, શરાબ વગેરે બધું નાકામિયાબ નીવડ્યું.  એકાએક એના મનમાં મિયાઁ તાનસેનનો ખ્યાલ આવ્યો.  તેઓ જ આ ભયંકર અંધારાને હટાવી શકે છે.  તરત જ એમણે તાનસેનને તેડાવ્યા.
સાંજ ઢળતી જતી હતી, બાદશાહ પોતાના ખાસ મહેલમાં તકિયાને આધારે બેઠા બેઠા ક્ષિતિજ પર વધતા જતા અંધારાને નિરખતા હતા.  તાનસેન આવી પહોંચ્યા.  બાદશાહે કહ્યું : ’મિયાઁ તાનસેન, આજે મારી પરેશાનીનો  કંઈ પાર નથી.  આંખો સામે અને મનમાં જાણે કે અંધારું જ છવાઈ ગયું છે.  મે એવું સાંભળ્યું છે કે દિપક રાગમાં અંધારાને દૂર કરવાની શક્તિ છે.  અને તમે દિપક રાગ ગઈ શકો છો.  મને આ ગમગીન અંધારામાંથી બહાર કાઢવા દિપક રાગ સંભળાવો.  આજે મેં એટલા માટે જ દીવાઓ પણ જલાવ્યા નથી.  મિયાઁ તાનસેન દિપક રાગ ગાઓ, એવો ગાઓ કે જેથી આ દુઃખ, આ ભયંકરતાનું ચાવાયેલું અંધારું દૂર દૂર ચાલ્યું જાય અને સમગ્ર જગત પ્રકાશથી ઉજ્જવળ બની જાય.’
તાનસેન સ્તબ્ધ થઇ ગયા.  દિપક રાગ છેડવાનું પરિણામ કેટલું ભયંકર આવી શકે છે એનો વિચાર કરતાં એમનું મન કંપી ઊઠ્યું, પણ આ તો બાદશાહનો હુકમ !  એને ટાળવો સંભવ ન હતો.  મા સરસ્વતી અને ગુરુનું સ્મરણ કરીને સર્વ પ્રથમ વૈદિક મંત્રોના ઉચ્ચારણ સાથે અગ્નિનું આવહાન કરીને દિપક રાગ ગાવાનો શરૂ કર્યો.
નિસદિન સિલગત રહત મહાન અગ્નિ
ઔંમકાર પૃથિવી પાતાલ આકાશ તિનકે વસન
દરશન પ્રકાશ આધાર |
સકલ જ્યોતિ અગ્નિ જ્વાલામય ઐમકાર
તૂ વિચાર આગમ નિગમ
દૂરિ કરૌ સકલ અંધકાર |
કહૈ મિયાઁ તાનસેન સુન ગુની અકબર સાહિ
ધરનિ ઉદ્ધારકરન મંગલદીપ માન જ્ઞાન
બ્રહ્માવતાર શિવ ઐમકાર ||
મૃદંગના નિનાદ સાથે ઐમકારની ધ્વનિ વારંવાર ગુંજી ઊઠ્યો.  જાણે કે દિશાઓ પણ તરંગિત બની ગઈ! તાનસેન પોતે આંખો મીંચીને ઐમકાર ધ્વનિ પર ઝૂમી ઊઠ્યા.  એકાએક વીજળીનો ચમકારો અને બધા દીપક ઝળહળી ઊઠ્યા.  આખીઓ મહેલ પ્રકાશ-પ્રકાશમય ! બાદશાહે કહ્યું : ‘મિયાઁ તાનસેન, મેં દીપક રાગની આ કરામત વિશે માત્ર સાંભળ્યું હતું.  આહે હું નજરે જોઉં છું.  શાંતિ અને સ્વસ્થતા બંને મળ્યાં.  તમારી આ કળાની કીંમત ચૂકવી ન શકાય !  આમ છતાં પણ હું બે લાખ અશરફી  (સોનાના સિક્કા) આપું છું.’
અનુકૂળ પરિસ્થિતિ ન હોય અને દીપક રાગ ગાવો પડે અને એનું જે થાય એ પરિણામ આવી ચૂક્યું.  તાનસેનના આખા દેહમાં કાળી બળતરા ઊઠી.  મેઘમલ્હાર રાગ જ દેહની બળતરાને દૂર કરી શકે તેમ હતો.  પણ ગાયક પોતે એ રાગ ગાઈને આ અગન દૂર કરી ન શકે.  એ ગાયન તો એણે બીજાના કંઠેથી સાંભળવું પડે.  તાનસેને પોતાની સમસ્યાની વાત બાદ્શાહને કરી અને બાદશાહનો આદેશ લઈને તેઓ સોમનાથ મહાદેવનાં દર્શન માટે સૌરાષ્ટ્ર જવા નીકળી પડ્યા.

રસ્તામાં વડનગરના શિવમંદિરમાં ઊતર્યા.  પૂર્વજોની ભૂમીમાં આવીને તેમણે માનસિક શાંતિ અનુભવી.  ભાદરવો વીતી રહ્યો હતો.  વરસાદ વરસ્યો નથી.  ધરતી ધખધખી રહી છે.  વરસાદ વિના દુકાળે ત્રાહિમામ મચાવ્યો છે.  પરંપરા પ્રમાણે બહેનો ભજન કીર્તન કરતી કરતી ભગવાન શિવ પાસે વરસાદ વરસાવવા પ્રાર્થના કરી રહી હતી.  એકાએક તાનસેનને લાગ્યું કે એના દેહનો તાપ ધીમે ધીમે ઓછો થતો જાય છે, મેઘમલ્હાર એમણે પોતાની જ રચનાના શબ્દો સાંભળ્યા.
નાચતિ ચપલ ચંચલ ગતિ
ધ્વનિ મૃદંગ ધન ભેદત જાત,
કોકિલ અલાપત, પપૈયા આસ દેત
સુઘર સુર મોર ધ્યાવત
દાદુર તાર ધાર ધૂનિ સુનિયતુ
રુનઝુન ધુનિ પર નાચત
તાનસેન પ્રભુ શિવ સોમનાથ
રસ પીયૂષ સરસાવત ||
સ્વરોમાં અપૂર્વ માધુર્ય હતું.  કાનમાં જાણે કે અમૃતરસ પડતો હતો.  તાનસેનના શરીરની અગન દૂર થઇ ગઈ.  વીણા, મૃદંગ અને સ્વરની દુનિયામાં તેઓ સર્વ કંઈ ભૂલી ગયા.  થોડી જ વારમાં આકાશમાં વાદળ ઊમટી પડ્યાં.  વરસાદની ઝડી વરસવા લાગી.  તાનસેનનું તનમન ભીનું ભીનું થઇ ઊઠ્યું.  વરસતા વરસાદથી સૂકાં તળાવ ભરાવાં લાગ્યાં.  ધરતીની તરસ મટી અને સમગ્ર પ્રજાજનોમાં હર્ષોલ્લાસનું વાતાવરણ છવાઈ ગયું.
તાનસેને એ મંદિરમાં રાત વીતાવી.  આટલા મજાના શુદ્ધ અને મધુર રૂપે મેઘમલ્હાર રાગ ગાનારી એ સ્ત્રીઓ કોણ હશે, એવો પ્રશ્ન તાનસેનના મનમાં વારંવાર ઊઠવા લાગ્યો.  પુજારીને પૂછતાં જાણવા મળ્યું કે સ્થાનિક જમીનદાર નીલકંઠ રાયની એ બંને પુત્રવધૂઓ છે અને ભક્ત નરસિંહની પુત્રી નાની બાઈની દોહિત્રીઓ છે એમનાં નામ છે તાના અને રીરી.
વડનગરના શિવમંદિરમાં તાનસેન ઊતર્યા છે એ વાત વધુ વખત છાની ન રહી શકી.  નીલકંઠ રાય પોતે જ એમને મળવા ગયા.  પછીથી ખ્યાલ આવ્યો કે તાનસેન સંગીત પ્રેમી પણ છે અને એના ગુરુભાઈ પણ છે.  ભજન-કીર્તનનું આયોજન થયું.  તાનસેન એમાં રાજીખુશીથી સામેલ થયા.  તાના-રીરીના ગીતગાન ઉપરાંત ભગવાન હાટકેશ્વર પર સ્વરચિત એક ભજન પણ સંભળાવ્યું.  સાંભળીને લોકો ભાવવિભોર બની ગયા.
તાનસેન આગ્રા પાછા ફર્યા.  વડનગરમાં બનેલી આ ઘટનાની વાત એમણે કોઈની સાથે ન કરી.  એનું કારણ એ હતું કે તેઓ જાણતા હતા કે તાના-રીરીના સૌંદર્ય અને ગુણની વિશેષતાની વાતો કરવાથી આગ્રામાં કેવું પરિણામ આવી શકે.  આમ છતાં પણ તેઓ આગ્રા પહોંચે એ પહેલા અકબરને પૂરેપૂરી માહિતી મળી ચૂકી હતી.  નીલકંઠ રાયના દ્વેષીએ તાના-રીરીના સૌંદર્ય અને ગાયનકલાની વાતો વધારી વધારીને બાદશાહ પાસે લખીને મોકલી.  અચાનક એક વરિષ્ઠ સરદારને વડનગર મોકલવામાં આવ્યો અને ગમે તેમ કરીને એ બંને બહેનોને દરબારમાં હાજર કરવાનો હુકમ થયો.
વડનગર પહોંચીને સરદારે નીલકંઠ રાયને બાદશાહનો હૂકમ સંભળાવ્યો.  ચારે તરફ હાહાકાર મચી ગયો.  તાના અને રીરીએ પણ પરિસ્થિતિની ગંભીરતા સમજી લીધી.  બાદશાહનો ઈરાદો કેવળ મેઘમલ્હાર સાંભળવાનો નહિ પણ બીજો કંઈક પણ છે ખરો.   ગામના સમજુ, શાના અને વડીલ લોકોએ સભા બોલાવી.  અકબર સાથે ટકરાવું યોગ્ય ન લાગ્યું.  બંને બહેનોને આગ્રા મોકલવામાં આવે અને આખા ગામને વિનાશમાંથી બચાવી લેવું.  તાના અને રીરીએ પોતાનાં સાસરા અને દાદાને એટલો વિશ્વાસ અપાવ્યો કે એમણે આગ્રા જવા દેવામાં આવે અને તેઓ કૂળની મર્યાદા કે પોતાના સતિત્વને અખંડ રાખશે.  ભગવાન હાટકેશ્વર તેમની રક્ષા કરશે.
પસંદગીના દરબારીઓ અને નવરાત્નોની સાથે દીવાને ખાસમાં તાના-રીરીના ગાનની મહેફિલની વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવી.  તાનસેનના વિશેષ આગ્રહ સાથે બંને બહેનો પર્દાની પાછળ બેગમ અને શાહ્જાદીઓની વચ્ચે બેઠી.  બાદશાહે મેઘમલ્હાર ગાવાનું આહવાન કર્યું અને હસતાં હસતાં બોલ્યાં : ‘આ કાર્તિક મહિનામાં પણ વરસાદ વરસે છે કે નહિ એ અમે જોવા માગીએ છીએ.’  આ બાજુએ સાજિંદોએ સૂર સાધ્યા.  આ બાજુએ પર્દાની પાછળથી ઉદાસીનતા સાથેની સ્વરલહેરી વહેવા લાગી.  જાણે કે જીવનનો સમસ્ત રસ શતધારે વહીને ચારે દિશામાં ફેલાઈ રહ્યો છે.  વરસાદ વરસવો શરૂ થયો એનો કોઈનેય ખ્યાલ ન આવ્યો.  સ્વરલહરી હવે તો વહેતી બંધ થઇ.  પર્દાની પાછાળની જમીન પર પાણી વધવા લાગ્યું.   બેગમ અને શાહ્જાદીઓ ઊઠીને પોતપોતના મહેલોમાં જવા લાગી.  એમણે જોયું તો લોહીના પ્રવાહમાં બંને બહેનો એકબીજાના હાથ પકડીને ચીરનિંદ્રામાં શાંત ભાવે સૂતી હતી.  એમના વક્ષસ્થળમાંથી લોહીની ધારા વહતી હતી અને નજીકમાં જ બે કટાર પણ પડી હતી.
(રા.જ.૧૧-૩/૫૫૪-૫૫૬(૨૪-૨૬) )

રંગ રંગ જોડકણા…(ભાગ -૧)

રંગ રંગ જોડકણા…(ભાગ-૧) …

(૧) લાડ પિતાનાં, માની મમતા
બહેની કંઠે હાલરડું
તેવું મારું પ્યારું પ્યારું
અજોડ એવું જોડકણું
અડકો દડકો, દહીં દડૂકો
શ્રાવણ ગાજે, પીલુ પાકે
ઊલ મૂલ, ધતૂરાનું ફૂલ
સાકર શેરડી ખજૂર
ધનુષ્ય જેવું વાંકડિયું
સપ્ત રંગે સોહાય
જોવા એનું રૂપ નિરાળું
સહુનાં મન લોભાય
(૨) કારતકમાં ટાઢ આવી
માગશરમાં જામી
પોષ મહિને પતંગ લઈને
ટાઢને ભગાડી
મહા મહિને વસંતપંચમી
ઊડે રંગ ગુલાલ
ફાગણ મહિને હોળી આવી
રંગ ગુલાબી લાલ
ચૈત્ર મહિનો ગરમી લાવ્યો
વેકેશન વૈશાખ
જેઠ મહિને ગિલ્લી દંડા
રમતા લાગે થાક
અષાઢ મહિને આંધી સાથે
વાદળ વરસે ઝાઝાં,
શ્રાવણ મહિને સરોવર છલકે
શાકભાજી છે તાજા
ભાદરવામાં ભીંડા મકાઇ
લોકો હોંશે ખાય
આસો મહિને દિવાળીના
ફટાકડા ફોડાય
(૩) મિયાંજી ફૂસકી, બંદૂક ઠૂસકી
હાથમાં હોકો, લાવ મારો ધોકો
ઘરમાં વાંદો, પૂંછડે બાંડો
દાંતો કરડે, મૂછો મરડે
આમતેમ ઊડે, મિયાંજી કૂદે
ચારે બાજુ દોડાદોડી, બીબી સાથે જીભાજોડી
મિયાં મારે ધોકો, તૂટી ગયો હોકો
વાંદો ગયો છટકી, ફૂટી ગઈ મટકી
ચારે બાજુ પાણી, ઘર આખું ધૂળધાણી
બીબી બોલી ફટ છે પણ વાંદાભાઇનો વટ છે
(૪) શિયાળે ટાઢ, ગોદડાં કાઢ
ટાઢ ટાઢ કરીએ નહીં, ટાઢના માર્યા મરીએ નહીં
ઉનાળે તાપ, પાંખો આપ
ઊની ઊની લૂ વાય, પિન્ટુ નળ નીચે ન્હાય
ચોમાસે પાણી, છત્રી આણી
છત્રી છે રૂડી, કાગડો થઈ ઊડી !
(૫)  વારતા રે વારતા, ભાભા ઢોર ચારતા
ચપટી બોર લાવતા, છોકરાં સમજાવતા
એક છોકરો રિસાયો, કોઠી પાછળ ભીંસાયો
કોઠી પડી આડી, અરર…ર……. માડી !
(૬) એકડે એક, પાપડ શેક
બગડે બે, તાલી દે
ત્રગડે ત્રણ, મણકા ગણ
ચોગડે ચાર, સોટી માર
પાંચડે પાંચ, કાગળ વાંચ
છગડે છ, લડશો ન
સાતડે સાત, સાંભળો વાત
આઠડે આઠ, ભજવો પાઠ
નવડે નવ, કરો કલરવ
દસડે દસ, હવે કરો બસ
(૭) વર્ષા રાણી વર્ષા રાણી
વાદળને એ લાવે તાણી
હસતે મોઢે કરતી લાણી
જ્યાં જુઓ ત્યાં પાણી પાણી
(૮) આવ રે વરસાદ, ઘેબરિયો પરસાદ
ઊની ઊની રોટલી ને
કારેલાનું શાક
આવ રે વરસાદ, નેવલે પાણી
માંદલી છોકરીને
દેડકે તાણી
(૯) છોકરાં રે…..હો રે…….
ગોરો આવ્યો …….શું શું લાવ્યો?
પાન,સોપારી, પાનનાં બીડાં,
ભગરી ભેંસ, ભૂરીયો પાડો
એલચી દડો હંસલો ઘોડો
જેને બહેન વ્હાલા હોય તે
પેલા ઝાડને અડી આવે
(બાળકો ઝડપથી ઝાડ અથવા બીજું નામ બોલાય તેને દોડીને અડકી પાછા આવે અને નામ બદલાતા જાય અને રમત આગળ વધતી જાય.)
સકલન :  પૂર્વી મલકાણ – મોદી (યુ એસ એ )
“Purvi Malkan”

પાયોજી મેં ને, રામ રતન ધન પાયો…

પાયોજી મેં ને, રામ રતન ધન પાયો …
સ્વર: લતા મંગેશકર …


પાયોજી મેં ને, રામ રતન ધન પાયો .. (૨)
પાયોજી મેં ને…
વસ્તુ અમૌલિક, દી મેરે સત્ ગુરુ .. (૨)
કિરપા કર, અપનાયો ..
પાયોજી મેં ને ..
કિરપા કર, અપનાયો ..
પાયોજી મેં ને, રામ રતન ધન પાયો … (૨)
જનમ જનમ કી, પુંજી પાઈ .. (૨)
જગ મેં સભી ખોવાયો ..
પાયોજી મેં ને ..
જગ મેં, સભી ખોવાયો ..
પાયોજી મેં ને, રામ રતન ધન પાયો … (૨)
ખર્ચે ન ખૂંટે, ચોર ન લૂંટે .. (૨)
દિન દિન બઢત, સવાયો ..
પાયોજી મેં ને ..
દિન દિન બઢત, સવાયો ..
પાયોજી મેં ને, રામ રતન ધન પાયો ..
સત્ કી નાઁવ, ખેવટીયાઁ સત્ ગુરુ .. (૨)
ભવ સાગર, તર આયો ..
પાયોજી મેં ને ..
બહવ સાગર, તર આયો ..
પાયોજી મેં ને, રામ રતન ધન પાયો … (૨)
મીરાં કે પ્રભુ, ગિરિધર નાગર .. (૨)
હરખ, હરખ જશ ગયો .. (૨)
પાયોજી મેં ને ..
હરખ હરખ જશ ગયો ..
પાયોજી મેં ને, રામ રતન ધન પાયો …(૨)
પાયોજી મેં ને, રામ રતન ધન પાયો …

“કર્જત વડા પાંવ” …(મહારાષ્ટ્રીયન)

“કર્જત વડા પાંવ” …(મહારાષ્ટ્રીયન) …
મિત્રો આજે ફરી એક વખત શ્રીમતિ પૂર્વિબેન મોદી – મલકાણ (યુ એસ એ) ની રેસિપી બ્લોગ પર માણીશું,  ‘દાદીમા ની પોટલી’ પર રેસિપી મોકલવા બદલ  અમો તેમના અત્રે આભારી છીએ…  તેમની અન્ય  કૃતિઓ – રચનાઓ,   રેસિપી … વગેરે માણવા તમો બ્લોગ ની મુલાકાત લઇ બ્લોગ પોસ્ટ પર માણી શકો છો.. જે માટે ફેશબુક પરના પાઠક મિત્રો તેમજ ગુજરાત ગૌરવ ગાથા  તેમજ અન્ય વેબ સાઈટના પાઠક મિત્રો  આ સાથે જણાવેલ લીંક ની મૂલાકાત  જરૂરથી લેશો – http://das.desais.net ‘દાદીમાની પોટલી’ અને આપના પ્રતિભાવ બ્લોગ પોસ્ટ પર જરૂરથી મૂકશો.


ઘરથી દૂર હોવા છતાંયે ક્યારેય દૂર ન ગયા હોવાનો અહેસાસ ત્યારે થાય છે જ્યારે ઘરમાં પોતાના ગામનો સ્વાદ બનાવીએ. આજે એવો જ એક સ્વાદ આપની સમક્ષ મૂકી રહી છું “કર્જત વડા પાઁવ” રૂપે. મુંબઈથી દક્ષિણ તરફ જનાર કોઈપણ ટ્રેનો કરજતના વડા પાઉંનો સ્વાદ લેવા માટે ચોક્કસ ઊભી રહે છે.
સામગ્રી:
૧) ૯ થી ૧૦ મિડિયમ સાઈઝના બાફેલા બટાટા
૨ )પાંઉ-બ્રેડ
૩ ) લસણની સૂકી ચટણી અને કોથમીરની લીલી ચટણી
૪ ) બારીક સમારેલી કોથમરી
લસણની સૂકી ચટણી માટેની સામગ્રીઓ :
લસણની કળીઓ ૨૦ થી ૨૫
લાલ મરચાનો પાવડર
સૂકા નાળિયેરનો પાવડર
તલ
ધાણાજીરૂ
મીઠું (સ્વાદાનુસાર)
તેલ
બધી જ સામગ્રી મિક્સ કરીને વાટી લેવી.
લીલી ચટણી માટેની સામગ્રીઓ :
કોથમરી
શિંગદાણા
લીલા મરચાં ૬ થી ૭
લીમડાના પાન
લીંબુનો રસ
સાકર
મીઠું સ્વાદ અનુસાર
થોડું પાણી
બધી જ સામગ્રી મિક્સ કરી વાટી લેવું.
મસાલાની સામગ્રી:
૧ ) આમચૂર પાઉડર
૨ ) સ્વાદાનુસાર મીઠું
૩ ) નાનો ટુકડો આદુ
૪ ) ૪ થી ૫ કળી લસણ
૫ ) ૫ થી ૮ લીલા મરચા
૬ ) ૧/૨ – કપ સમારેલી કોથમીર
૭ ) ૨ -ચમચી તેલ
૮ ) હળદર
૯ ) મીઠા લીમડાના પાન
વડા તળવા માટેની સામગ્રી:


૧ ) ૨- કપ ચણાનો લોટ
૨ ) ૧-ચમચી હળદર
૩ ) સ્વાદાનુસાર મીઠું
૪ ) તળવા માટે તેલ
૫ ) લાલ મરચાનો પાવડર
રીત:
૧ ) આદુ, મરચા અને લસણની પેસ્ટ અને સમારેલી કોથમીર ઉમેરી સારી રીતે મિક્સ કરો
૨ ) તેલ ગરમ કરી તેમાં હળદર, આદું,મરચાં અને લસણની પેસ્ટ નાખવા અને સરસ રીતે મિક્સ કરી થોડીસેકન્ડ માટે સાંતળવું.થોડી કોથમરી પણ તેમાં નાંખી મિક્સ કરવી.
૩ ) બાફેલા બટાટાનો ગાંઠા ન રહે તેમ માવો બનાવવો
૪ ) બાફેલા બટેટાના માવામાં સાંતળેલો મસાલો, મીઠું, આમચૂર પાવડર ઉપરથી બીજી થોડી વધુ કાપેલી કોથમરી નાખીને મિક્સ કરીને તેનાં ગોળા બનાવો..
૫ ) ચણાનાં લોટમાં મીઠું , હળદર અને લાલ મરચું ઉમેરી તેમાં થોડું પાણી ઉમેરી મિક્સ કરો. તે વધારે જાડું અથવા તો વધારે ઢીલું પણ ન થાય.
૬ ) એક કઢાઈમાં આ વડા તળવા તેલ ગરમ કરો.
૭ ) આ ચણાનાં લોટની પેસ્ટમાં બટાટા વડાનાં ગોળા ડૂબાડી ગરમ તેલમાં ગોલ્ડન બ્રાઉન તળો.
પહેલા પાંઉને વચ્ચેથી કાપી વચ્ચે લસણની સૂકી ચટણી અને કોથમીરની ચટણી લગાડી તેની ઉપર આ તળેલા વડા મૂકો.
નોંધ- આમલી ગોળ અને ખજૂરની બનાવેલી મીઠી ચટણીનો ઉપયોગ પણ કરી શકાય છે.
આમલીની ચટણીના બદલે એપલ બટરમાં પાણી, લાલમરચું, મીઠું, ધાણાજીરું નાખી મિકસ કરીને તેનો ઉપયોગ પણ કરી શકાય.
જે લોકો આમલી ન ખાતા હોય તેમને માટે એપલ બટરની ચટણી અતિ ઉત્તમ છે.
નોધ: બટેટાના આ જ માવામાંથી બીજી એક અન્ય સામગ્રી પણ બને છે તેનું નામ છે “પતૌડી” તેનો પણ આપણે થોડા જ સમય પહેલા સ્વાદ બ્લોગ પોસ્ટ પર માણેલ…
(રસ પરિમલમાંથી)
-પૂર્વી મલકાણ – મોદી -(યુ.એસ.એ.)