(૧) પવિત્રતા, શ્રદ્ધા અને કાર્યનિષ્ઠા એ જ ધર્મ …(૨)સંસારી બુદ્ધિવાળાનાં લક્ષણો ..(૧)

(૧) પવિત્રતા, શ્રદ્ધા અને કાર્યનિષ્ઠા એ જ ધર્મ …

હું તમને ફરીથી યાદ આપું કે ‘કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે મા ફલેષુ કદાચન |’ – ‘કેવળ કર્મમાં જ તમારો અધિકાર છે, ફળમાં નહી.’ ખડકની જેમ અડગ ઊભા રહો. સત્યનો હંમેશાં જય થાય છે. આપણાં કાર્યોનું પરિણામ જોવા કદાચ આપણે જીવતા ન રહીએ. પરંતુ આપણે જીવતાજાગતા અત્યારે બેઠા છીએ એ હકીકત જેટલી નિશ્ચિત છે, તેટલું જ નિશ્ચિત એ છે કે મોડું યા વહેલું એનું પરિણામ આવશે જ. અત્યારે ભારતવર્ષને જરૂર છે રાષ્ટ્રની નસોમાં એક નવશક્તિનો સંચાર કરે એવી, વીજળી જેવી નવીન ચેતનાની. આ કાર્ય હંમેશાં મંદ ગતિએ ચાલ્યું હતું અને હંમેશાં એમ જ ચાલવાનું. કાર્ય કરીને સંતુષ્ટ રહો; અને સૌથી અગત્યનું એ કે આદર્શ પ્રત્યે નિષ્ઠા રાખો. રગેરગમાં પવિત્ર, મક્કમ અને અંતરથી સાચા બનો, તો બધું બરાબર થઇ રહેશે. જો ભારતવર્ષમાં એવા સો માણસોને તૈયાર કરીને એમણે હું કાર્યપ્રવૃત કરી શકું તો આ સંસારમાં મારું કાર્ય પૂરું થયું ગણાશે અને હું પૂરા સંતોષથી મરીશ, પરમેશ્વર સર્વજ્ઞ છે. અજ્ઞાની લોકો ભલે વ્યર્થ બકવાસ કરે. આપણે કોઈની સહાય માગતા પણ નથી અને એવી સહાય પ્રાપ્ત થાય તો તેનો અસ્વીકાર પણ કરતાં નથી; આપણે તો મહાન પરમેશ્વરના સેવકો છીએ. ક્ષુદ્ર મનુષ્યોના ક્ષુદ્ર પ્રયત્નો પ્રત્યે આપણે લક્ષ આપવું જોઈએ નહિ. આગળ ધપો ! ચારિત્ર્યનું ઘડતર યુગોના પુરુષાર્થ પછી થાય છે. હતાશ થશો નહી. સત્યનો એક શબ્દપણ કદી વ્યર્થ જતો નથી; સત્ય કદાચ યુગો સુધી કચરા નીચે દટાયેલું રહે, પરંતુ વહેલું કે મોડું એ અવશ્ય પ્રકાશમાં આવશે. સત્ય નાશરહિત છે, સદગુણ નાશરહિત છે, પવિત્રતા નાશરહિત છે. મને સાચો માણસો આપો, વટલેલાંના ટોળાંની મને જરૂર નથી. બેટા ! દ્રઢ બનો. કોઈની સહાય તરફ મિટ માંડશો નહિ. માણસોની સઘળી સહાય કરતાં શું પરમેશ્વર અનંતગણો મહાન નથી ? પવિત્ર બનો, ઈશ્વરમાં શ્રદ્ધા રાખો, હંમેશાં ઈશ્વર ઉપર જ આધાર રાખો; આમ કરશો તો સાચા પંથે ચાલી શકશો; તો પછી તમારી સામે કોઈનું કશું ચાલશે નહિ …

-સ્વામી વિવેકાનંદ …

(૨) સંસારી  બુદ્ધિવાળાનાં લક્ષણો ..(૧)

 

  • કબૂતરના ગળામાં દાણા ભર્યા હોય છે તેમ, સંસારી માણસના દિલમાં ખૂબ વાસના અને આસકિત ભરી હોય છે એમ, તેમની સાથે વાત કરનારને સ્પષ્ટ દેખાય છે.
  • પાપીનું હૃદય વાંકડિયાં વાળ જેવું છે. ગમે તેટલું મથો તોયે એ સીધો નહીં થવાનો. એ જ રીતે દુષ્ટ મનુષ્યનું હૃદય કદી સરળતાથી ઋજુ અને પવિત્ર કરી શકતું નથી.
  • સાધુની તુંબડી ચાર ધામ ફરી આવે છતાં એ કડવી જ રહે. સંસારીનો સ્વભાવ પણ તેવો જ.
  • કાચી માટીના અનેક ઘાટ કુંભાર આપી શકે. પણ નિંભાડે ચડી પાકી થઇ ગયેલી માટીનું કંઈ જ ન થાય. એ જ રીતે, સંસારી તૃષ્ણાઓના અગ્નિમાં જે હૃદય શેકાયું છે તે ને કોઈ ઉચ્ચ વિચાર અસર ન કરી શકે અને એણે કોઈ નવો ઘાટ આપી ન શકાય.
  • પાણી પત્થરને પલાળી શકતું નથી. તે રીતે બદ્ધ જીવ પર ધાર્મિક ઉપદેશની કશી અસર થતી નથી.
  • પત્થરમાં ખીલી ઠોકી શકતી નથી પણ પોચી માટીમાં એ ખોસી શકાય છે તે રીતે, સાધુનો ઉપદેશ સંસારીના હૃદયમાં પ્રવેશી શકતો નથી પણ, શ્રધાળુના હૃદયમાં ઊંડો ઊતરે છે.
  • પોચી માટી પર તરત છાપ પડે છે, કઠણ માટી કે પાણા પર પડતી નથી તેમ, ઈશ્વરીય જ્ઞાનની અસર ભક્તનું હૃદય ઝીલે છે, બદ્ધ આત્માનું નહીં.
  • પૂલ નીચે પાણીનો પ્રવાહ એક બાજુથી આવી બીજી તરફ વહી જાય છે તેમ, સંસારીઓને કરેલો ધર્મબધ એક કાનેથી પેસી બીજેથી નીકળી જાય છે.
  • સંસારયુક્ત મનુષ્યનું લક્ષણ કયું? નોળિયો પાલ્નારની હાંડલીમાંના નોળિયા જેવો એ છે. નોળિયો પાળનારો નોળિયાના દર જેવું હાંડલું એક ભીંતે ટીંગાડી રાખે છે. નોળિયાને ગળે એક દોરી બાંધી એ દોરીનો બીજો છેડો કોઈ વજન સાથે બાંધે છે. હાંડલીમાંથી નીકળી નોળિયો નીચે ઊતરી આમ તેમભટકે છે પણ ગભરાય ત્યારે પાછો હાંડલીમાં ઘૂસી જાય છે. કમનસીબે એ ત્યાં લાંબો સમય રહી શકતો નથી કારણ, પેલું વજન એણે નીચે ખેંચે છે. એ જ રીતે, જીવનની યાતનાઓની અસર હેઠળ સંસારી જન જગતથી ઉપર ઊઠી ભગવાનનું શરણ લે છે પણ, એનાં બધાં આકર્ષણો સાથેનો સંસારનો મોટો બોજ એણે નીચે ખેંચી લાવે છે.
  • ડાંગરનાં ખેતરોમાં રાખેલી વાંસની જાળના સાંધણમાંથી પસાર થતા ચળકતા પાણીને જોઈ, નાની માછલીઓ ઉમંગભેરએ જાળામાં પેસે છે. પણ એક વાર પેઠા પછી બહાર નીકળી શકતી નથી. એ જ રીતે, મૂર્ખ લોકો સંસારની જાળથી આકર્ષાઈ તેમાં ફસાય છે; પણ, એમાંથી છટકવા કરતાં ફસાવું સહેલું છે; અને એ લોક પેલી નાની માછલીઓની જેમ કાયમના કેડી બની જાય છે.
  • (- ‘શ્રીરામકૃષ્ણદેવની અમૃતવાણી’ પુસ્તકમાંથી)

મેરુ તો ડગે જેના … (ગંગાસતી)

મેરુ તો ડગે જેના .. (ગંગાસતી)
સ્વર: નારાયણ સ્વામી …

ભગવાન માહવીર જ્ઞાન સાગર

 

મન મરે માયા મરે
મર મર જાતુ શરીર
એ..આશા-તૃષ્ણા નહી મરે
કહ ગયે દાસ કબીર ..

 

મેરુ રે ડગે જેના
મનડા ડગે નહિ ને
ભાંગી પડે ભલે ભર માંડ …

 

વિપત પડે તોઈ  એ
વણસે નહી રે
તોઈ મારા હરિજન ના પરમાણ ..

 

મેરુ રે ડગે જેના
મનડા ડગે નહિ ને
ભાંગી પડે  ભર માંડ …

 

ચિત્તની વૃતિ જેની
નિર્મળ રે વે ને રે
કરે નહિ કોઈ ની આશ ..

 

ચિત્તની વૃત્તિ જેની
નિર્મળ રે વે ને
કોઈની કરે નહિ, આશ ..

 

દાન દિયે છતાં
રે વે અજાસી ને

 

દાન  દિયે છતાં એ
એ..રે વે અજાસી ને
વચનો માં રાખે વિશ્વાસ ..

 

 

મેરુ રે ડગે જેના
મનડા ડગે નહિ ને
ભાંગી રે પડે ભલે ભર માંડ …

 

સુખ રે દુઃખની  જે ને
ના’વે કદી હેડકી ને

 

સુખ રે દુઃખ ની
ના’વે કદી હેડકી ને
આઠે પહોર આનંદ ..

 

એ..જી.. સુખ રે દુઃખની  જે ને
ના’વે કદી હેડકી ને
આઠે પહોર આનંદ ..

 

નિત્ય રહે ઈ તો ..
એ..સત્સંગ માને રે

 

નિત્ય રહે ઈ
સત્સંગ માને રે
તોડે માયા કેરા ખંડ ..

 

મેરુ તો ડગે જેના
મનડા ડગે નહિ રે
ભાંગી પડે ભલે ભર માંડ …

 

એ.. તન મન લઇ ને
પ્રભુજી ને અર પે  ને
ધન્ય ની ઝારી નર ને નાર ..

 

તન, મન, ધન ઈ તો
પ્રભુજી ને અર પે  ને
ધન્યની ઝારી નર ને નાર ..

 

એકાંતે બેસી,
અલખ ને આરાધે તો ..

 

એકાંતે બેસી,
અલખને આરાધે તો
પ્રભુજી પધારે એને દ્વાર ..

 

મેરુ રે ડગે જેના
મનડા ડગે નહી રે ..

 

એ..મેરુ રે ડગે જેના
મનડા ડગે નહિ ભલે
ભાંગી પડે  ભર માંડ …

 

સંગતું કરો છો તમે
એવાની કરજો ને
ભજનમાં રહેજો ભરપુર ..(૨)

 

ગંગાસતી એમ..
એમ બોલ્યાં ને રે
એ જેના નૈનો માં વરસે સાચા નૂર ..

 

મેરુ તો ડગે જેના
મનડા ડગે નહિ રે ..

 

એ … મેરુ તો ડગે જેના
મનડા ડગે નહી ભલે
ભાંગી પડે ભલે ભર માંડ …

 

ભાંગી પડે તે ભલે ભર માંડ …

 

વિપત પડે તો એ
વણસે નહિ રે
તોય મારા હરિજનના પરમાણ ..

 

મેરુ રે ડગે જેના
મનડા ડગે નહિ ને
ભાંગી પડે ભલે ભર માંડ …

 

ભાંગી પડે ભર માંડ .. (૩)

‘પાચનતંત્ર નાં રોગો અને હોમીઓપેથી’ – (૧) …

‘પાચનતંત્ર નાં રોગો અને હોમીઓપેથી’ – (૧) …

-ડૉ.પાર્થ માંકડ … M.D.(HOM)

 

 

‘દાદીમા ની પોટલી’ માં લેખ લખવા ના મેં શરુ કર્યા ત્યારથી આજ સુધીમાં સ્વાસ્થ્ય અંગેનો, આજે આ ૧૫ મો લેખ લખી રહ્યો છું અને જયારે ઘણા બધા મિત્રો ના પ્રતિભાવ / ફીડબેક, તેઓને મૂંઝવતા પ્રશ્નો વગેરે સતત મળતા રહે છે, જે અમોને ખુબ ગમે છે અને ખુશી  થાય છે કે જે કાંઈ હેતુ અમારો  ‘સ્વાસ્થય નો મીઠો સ્વાદ’ અને હોમિઓપેથી …. કોલમ  શરૂ કરવાનો અહીં હતો,  તે વ્યર્થ ન જતાં,  તે સાર્થક નીવડ્યો છે. પાઠક / વાચક મિત્રોનો  અને વાચક વડીલો નો પ્રેમાળ સંબંધ એ આ લેખમાળા શરુ કર્યા ની ખુબ મોટી મારી પ્રેરણા અને મૂડી છે. બસ, આજ રીતે તમારા સર્વેનો સાથ અને સહકાર તેમજ અમૂલ્ય પ્રતિભાવ ભવિષ્યમાં પણ મને મળતા રહેશે તેવી આશા સહ ….

 

 

(ડૉ.પાર્થ માંકડ.. દ્વારાદાદીમા ની પોટલીhttp://das.desais.netબ્લોગપર નિયમિત રીતે  પાઠવવામાં આવતા સ્વાસ્થયના લેખ બદલ અમો તેમના આભારી છીએ. આપના મન પસંદલેખ  અને સાથે સાથે અન્ય  મન પસંદ સામગ્રીઓ બ્લોગ પર માણ્યા બાદ,આપ સર્વે બ્લોગર મિત્રો તેમજ ફેશબુક પર ના મિત્રો ને વિનતી કે આપના મંતવ્યોપ્રતિભાવ -કોમેન્ટ્સ  બ્લોગ પોસ્ટ મૂકી આભારી કરશો જે અમોને સદા માર્ગદર્શક અને પ્રેરણાદાયી બની રેહશે.)

 

 

શરૂઆત ના કેટલાક સામાન્ય માર્ગદર્શન /ઇનટ્રોડકટરી લેખ પછી, આપણે ચામડી ના રોગો પર અત્યાર સુધીમાં અનેક લેખ જોયા અને બને એટલી સરળ રીતે ચામડી ના રોગો વિષે આપ સર્વે  જાણી શકો, તેમજ તે અંગેની આપની કોઈ ગેરમાન્યતા હોય તો એ દુર થાય, આપણને  રોગ હોય તો એના કારણો જાણી શકાય અને હોમીઓપેથી દ્વારા તેનો ઉપચાર કરવાથી  આપણને રોગ દૂર કરવામાં  કેટલો અને કેવો  ફાયદો થાય તેમજ એ રોગ  વિષે શું ઉપચાર કરી શકાય તેનો પ્રાથમિક ખ્યાલ આવે એ રીતે  બધા લેખ લખવા કોશીશ કરેલ,  મને લાગે છે ત્યાં સુધી, આપણે  મોટાભાગ ના સામાન્યતા: થતા હોય એવા ચામડી ના રોગો ને જાણવા ની શરૂઆત કરી , હવે જરા આ વિષય બદલું છું, અને આ વખતથી આપણે  પાચન તંત્ર ને અને પાચનતંત્ર ના રોગો ને જાણવા નો અને સમજવાનો પ્રાર્થમિક પ્રયાસ કરીશું…

પાચનતંત્ર શું છે ?

પાચનતંત્ર એટલે પેટ કે એની સાથે જોડાયેલું કશુક એવી અધકચરી જાણકારી ને બદલે, પહેલા જરા એ જ જાણી લઈએ કે આ પાચનતંત્ર એટલે શું ? અને એમાં શું  શું  આવે ? ત્યારબાદ, એના રોગો તરફ જઈશું.

પાચન ની એકદમ પાચન થઇ જાય એવી સરળ ભાષા માં વ્યાખ્યાયિત કરવું હોય તો કહી શકાય કે, “ પાચનતંત્ર એટલે શરીર નું એવું તંત્ર કે જેમાં આપણે જે કઈ ખોરાક ખાઈએ છીએ એ ધીમે ધીમે શરીર દ્વારા શોષાઈ શકે એવા સ્વરુપે વિઘટિત કરી આપે, અને જે શોષાઈ શકે તેમ નથી એને ઉત્સર્જીત કરી આપે .”

ટૂંક માં આપણે જે ખોરાક લઈએ એમાં જે કઈ પોષક દ્રવ્યો વગેરે હોય એ બધા નું પાચન થાય અને પરિણામે લોહી દ્વારા જરૂરી જગ્યાઓ એ, એ પોષક દ્રવ્યો પહોચે છે. દેખીતી રીતે સરળ લગતી આ પદ્ધતિ  મેડીકલી/ ચિકિત્સાની દ્રષ્ટિએ  ખુબ જ કોમ્પ્લેક્ષ/ જટિલ   કહી શકાય એ રીતે ગોઠવાયેલી છે. ઘણા બધા પ્રકાર ના અંત:સ્ત્રાવો, ચેતાતંત્ર ના સંદેશ, અલગ અલગ પ્રકાર ના એસીડ, એન્ઝાઈમ / પાચક રસ વગેરે બધા ના સહિયારા પ્રયાસ નું ફળ છે યોગ્ય પાચન. એટલે આ બધામાંથી ક્યાંક પણ અનિયમિતતા કે ઈમબેલેન્સ / અસમતુલા સર્જાય એટલે થાય પાચન તંત્ર ના રોગો.

પાચનતંત્ર માં શું શું આવે ?

પાચન તંત્ર એટલે પેટ કે આંતરડા માત્ર એવું જ નહિ પરંતુ પાચન તંત્ર ની શરૂઆત આપણા મુખ થી જ થાય છે મુખ, જીભ, એમાં આવેલી લાળ ગ્રંથીઓ, અન્નનળી, પેટ, જઠર, યકૃત, પિત્તાશય, નાનું આંતરડું, મોટું આંતરડું  આ બધું જ આપણા પાચનતંત્ર નો હિસ્સો છે, અને હા દેખીતી રીતે નહિ પરંતુ આપણા મન નો સંબંધ પણ આપણા પાચન સાથે છે.

પાચન અને મન :

મન નો સંબંધ બિલકુલ આપણા પાચન સાથે છે. આપણે  ખોરાક કેટલી રૂચી સાથે લઈએ છીએ, ખોરાક લેતી વખતે આપણે  વ્યગ્ર છીએ કે શાંત છીએ, કયા પ્રકાર નો ખોરાક ખાસ કરી ને વૈજ કે નોન વેજ, કયો સ્વાદ વધુ લઈએ છીએ આ બધી જ બાબતો નો આપણા મન સાથે અને, આ મન નો આપણા પાચન સાથે સીધો સંબંધ છે.

સ્વસ્થ પાચનતંત્ર :

સ્વસ્થ પાચનતંત્ર માટે જે સામાન્ય છતાં મુખ્ય બાબતો ધ્યાનમાં રાખવા જેવી છે, એ એટલે :

૧.] જે પણ ખોરાક લેવા નો હોય – રૂચી થી લેવો.

૨.] જમતી વખતે મન શાંત રાખવું. કૈક વાંચતા કે ટીવી જોતા જમવા થી પાચન બિલકુલ બગડે છે એ પૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક છે.

૩.] શાકાહારી હોવું એ સ્વસ્થ મન અને તન માટે જરૂરી છે.

૪.] ખાવા માં તેલ, ઘી, મસાલા બધું જ જરૂરી છે પણ યોગ્ય બેલેન્સમાં / સમતુલામાં, ઓછુ પણ નહિ અને વધુ પણ નહિ.

૫.] જમવા નો સમય બને ત્યાં સુધી નિયમિત રાખવો.

સ્વસ્થ જીવન શૈલી જ સ્વાસ્થ્ય નો શ્રેષ્ઠ રસ્તો છે , છતાયે જો કોઈ રોગ થાય તો હોમીઓએપેથી તો છે જ. હોમીઓપેથી થી પાચનતંત્ર ના એસીડીટી થી લઇ ને કેન્સર સુધી ના બધા જ રોગો ની દવા થઇ શકે છે.

હવે પછી ના લેખો માં આપણે એક પછી એક રોગ વિષે સમજતા જઈશું અને એમાં હોમીઓપેથી ની દવાઓ પણ જાણતા જઈશું.

પ્લેસીબો :

“અન્ન તેવો ઓડકાર ”

ડૉ.પાર્થ માંકડ

સર્વે પાઠક મિત્રો ને વિનતી કે  આપ આપના પ્રતિભાવો દ્વારા  આપને સતાવતા કે મનમાં ઉદભવતા પ્રશ્નો બ્લોગ પર જરૂર પૂછી શકો છો. ડો.પાર્થ માંકડઆપને શક્ય એટલો ઝડપી એનો જવાબ બ્લોગ પર જરૂર આપવા પ્રયત્ન કરશે.  જો કોઈને એમના ઉદભવતા કે તેમને મુંજવણ આપતા  પ્રશ્ન કે રોગ બાબતે secrecy / અંગતતા જાળવવાનો પ્રશ્ન નડતો હોય તો તેમણે [email protected] ઉપર  અથવા [email protected]પર  તેમની  પૂરી વિગત મુંજવતા  પ્રશ્ન  સાથે જણાવવી. જેનો જવાબ તમને  તમારા email IDપર મોકલી આપીશું.

(૧) પુસ્તકોમાંથી જ્ઞાન … અને (૨) માછલાં પકડનાર …(પ્રેરક વાતો)

(૧) પુસ્તકોમાંથી જ્ઞાન …
શાસ્ત્રોમાંથી તમે કેટલું વાંચી શકો? માત્ર તર્ક કરવાથી તમને શું મળશે? બીજું કંઈ કરતાં પહેલાં ભગવાનને પામવાનો પ્રયત્ન કરો. ગુરુના વચનોમાં શ્રદ્ધા રાખો અને કામ કરો. જો તમારે ગુરુ ન હોય તો આતુર હૃદયે ભગવાનને પ્રાર્થના કરો. તેઓ કેવા છે તે તો તમને જણાવી દેશે.
પુસ્તકોમાંથી તમે ભગવાન વિશે શું જાણશો? જ્યાં સુધી તમે બજારથી દૂર છો ત્યાં સુધી તો તમે માત્ર ઘોંઘાટ જ સાંભળો છો. પણ જયારે તમે ખરેખર બજારમાં હો છો, ત્યારે કંઈક જુદું જ હોય છે. ત્યારે તમે બધું જ સ્પષ્ટ રીતે સાંભળી શકો ચો અને જોઈ શ્કોમ્છો. તમે લોકોને કહેતાં સાંભળો છો: ‘આ રહ્યા તમારાં બટેટાં. લો ને લાવો પૈસા.’
પુસ્તકો વાંચવાથી કોઈને ભગવાનની સાચી અનુભૂતિ થતી નથી. પુસ્તકના અધ્યન કરતાં આ અનુભૂતિ કંઈક જુદી જ છે. ઈશ્વર પ્રાપ્તિ પછી પુસ્તકો, શાસ્ત્રો અને વિજ્ઞાન ફક્ત ઘાસનાં તણખલાં જેવાં જ લાગે.
(૨) માછલાં પકડનાર …
ઊંડા ધ્યાનમાં માણસને જગતનું જરા પણ ભાન રેહતું નથી.
એક માનસ એકલો જ ત્લાવામાં ગાળ નાખીને માછલાં પકડતો હતો. લાંબા સમય પછી દોરીને છેડે બાંધેલું બૂચ હાલવા લાગ્યું. વારે ઘડીએ તેની અણી પાણીને સ્પર્શવા લાગી.  માછલાં પકડનારે તેના હાથમાં દોરી સખત તાણીને પકડી હતાં. તેને ઉપર ખેંચી લેવા તૈયાર હતો, ત્યારે એક વટેમાર્ગુ ત્યાં આવ્યો અને બોલ્યો, ‘મહાશય, શ્રીમાન બેનરજી ક્યા રહે છે, તે તમે મને કેહ્શો?’ માછલાં પકડનાર દોરી ઉપર ખેંચી લેવાની અણી પર જ હતો. તેના તરફથી કોઈ જવાબ ન મળ્યો. ફરી ફરીને તે વટેમાર્ગુ મોટેથી પૂછવા લાગ્યો. ‘મહાશય, શ્રીમાન બેનરજી ક્યાં રહે છે, તે તમે મને કેહ્શો?’ પરંતુ માછલાં પકડનારને આજુબાજુનું કંઈ ભાન જ નોહ્તું. તેનાં હાથ ધ્રૂજતા હતાં, તેની આંખો બૂચ પર સ્થિર હતાં. વટેમાર્ગુ કંટાળ્યો અને ત્યાંથી આગળ છલ્યો. તેના ગહને દૂર ગયા પછી અહીં માછલાં પકડાનારનું બૂચ પાણીમાં ડૂબ્યું અને તેણે દોરીના એક ઝાટકે માછલી બહાર કાઢી લીધી. તેણે પોતાના અંગૂછા વડે મોઢા ઉપરથી પરસેવો લૂછ્યો અને તે વટેમાર્ગુને બૂમ પાડીને બોલાવવા લાગ્યો. ‘અરે અહીં આવો, સાંભળો,’ તેણે કહ્યું. પણ તે પાછાઓ આવ્યો અને તેણે માછલાં પકડનારને કહ્યું, ‘તમે મારા માટે બૂમો શા માટે પાડી?’ ‘તમે મને શેના વિશે પૂછ્યું હતું?’ માછલાં પકડનાર બોલ્યો.
મેં એક પ્રશ્ન કેટલીય વાર ફરી ફરીને પૂછ્યો, અને હવે તમે મને તે ફરીવાર બોલવા કહો છો?’ વટેમાર્ગુએ પૂછ્યું.
‘એ વખતે મારું બૂચ ડૂબવામાં જ હતું. એટલે તમે જે કાંઈ કહ્યું તેનો એકશબ્દ પણ મેં સાંભળ્યો નહિ.’
સાર: માણસ ધ્યાનમાં આવી એકાગ્રતા મેળવી શકે છે : બીજું કાંઈ દેખાય નહિ, સંભળાય નહિ, અને સ્પર્શનું પણ જ્ઞાન થાય નહિ.

નિર્વાણાષ્ટકમ્ … (આત્મષ્ટક્…)…

નિર્વાણાષ્ટકમ્ … (આત્મષ્ટક્.)…


 

(૧) નિર્વાણાષ્ટકમ્ … (આત્મષ્ટક્…(રમેશભાઈ ઓઝા) …

.


.

માનોબુદ્ધયહંકારચિત્તાનિ નાહં
ન ચ ક્ષોત્રજિહ્વે ન ચ ધ્રાણનેત્રે |
ન ચ વ્યોમભૂમિર્ન તજો ન વાયુ:
ચિદાનન્દરૂપ : શિવોડહં શિવોડહમ્  ||૧||

 

ન ચ પ્રાણસંજ્ઞો ન વૈ પંચવાયુ-
ર્ન વા સપ્તધાતુર્ન વા પંચકોશ: |
ન વાકૂ પાણિપાદૌ ન ચોપસ્થપાયૂ
ચિદાનન્દરૂપ : શિવોડહં શિવોડહમ્  ||૨||

 

ન મે દ્વેષરાગૌ ન મે લોભમોહૌ
મદો નૈવ મે નૈવ માત્સર્યભાવ: |
ન ધર્મો ન ચાર્થો ન કામો ન મોક્ષ:
ચિદાનન્દરૂપ : શિવોડહં શિવોડહમ્  ||૩||

 

ન પુણ્યં ન પાપં ન સૌખ્યં ન દુઃખં
ન મંત્રો ન તીર્થ ન વેદા ન યજ્ઞ: |
અહં ભોજનં નૈવ ભોજ્યં ન ભોક્તા
ચિદાનન્દરૂપ : શિવોડહં શિવોડહમ્  ||૪||

 

ન મે મૃત્યુશંકા ન મે જાતિભેદ:
પિતા નૈવ મે નૈવ માતા ન જન્મ |
ન બન્ધુર્ન મિત્રં ગુરુર્નૈવ શિષ્ય:
ચિદાનન્દરૂપ : શિવોડહં શિવોડહમ્  ||૫||

 

અહં નિર્વિકલ્પો નિરાકારરૂપો
વિભુર્વ્યાપ્ય સર્વત્ર સર્વેન્દ્રિયાણામ્ |
સદા મે સમત્વં ન મુકિતર્ન બન્ધ:
ચિદાનન્દરૂપ : શિવોડહં શિવોડહમ્  ||૬||

નવધા ભક્તિ (ગંગાસતી -ભજન)

નવધા ભક્તિ … (ગંગાસતી-ભજન)
સ્વર: નારાયણ સ્વામી …

નવધા ભકિત … (ગંગાસતી) …
સ્વર:નારાયણ સ્વામી …

.

.

નવધા ભક્તિ ..
પ્રથમ ભક્તિ
સંતન કર સંગાથ
દૂસરી ભક્તિ
મમ્ કથા પ્રસંગા
બાલ વયસે ભક્તિ કરે .. (૨)
જગ સે રહે ઉદાસ
તો તો તીર્થ વ્રત ઉનકી આશા કરે
કબ આવે હરિ કો દાસ
નવધા ભક્તિમાં
નિર્મળ રેહવું ને
શીખવો વચનમાં વિશ્વાસ
સદગુરુ ને પૂછી ને
પગલાં ભરવાં ને
થઇ ને રેહવું ગુરુ ના દાસ
ભાઈ રે, રંગરૂપમાં બહુ
રમવું નહિ ને રે
કરવો ભજનનો અભિયાસ
એ… રંગ ને રૂપમાં બહુ રમવું નહિ રે ને
કરવો ભજનનો અભિયાસ
સદગુરુ ને સંગે
નિર્મળ રેહવું ને .. (૨)
તજી દેવી ફળ ની આશ
નવધા ભક્તિમાં
નિર્મળ રેહવું ને
શીખવો વચન નો વિશ્વાસ
દાતા ની ભક્તિ
ભાઈ, દાતા ને ભોક્તા
હરિ એમ કેહવું ને
રાખવું નિર્મળ જ્ઞાન
દાતા રે ભોક્તા
હરિ એમ કેહવું ને
રાખવું નિર્મળ જ્ઞાન
સદગુરુ ચરણોમાં
શીશ નમાવવું,
સદગુરુ ના ચરણમાં
શીશ નમાવવું ને
ધરવું ગુરુજી નું ધ્યાન
એ અભિયાસી ને …
એવી રીતે રેહવું ને
એ જાણવો વચન નો મર્મ
ગંગાસતી એમ બોલ્યાં તે
ગંગાસતી ….
એ.. બોલ્યાં ને રે
છોડી દેવા અસુરી વિકર્મ
એ ભાઈ છોડી દેવા અસૂરી કર્મ
નવધા ભક્તિમાં
નિર્મળ રહેવું પાનબાઈ
એ નવધા રે ભક્તિમાં
નિર્મળ રહેવું પાનબાઈ
શીખવો વચનનો વિશ્વાસ .. (૨)

(૧) કસ્તુરી તિલકમ્ લલાટ પટલે …(પં.જશરાજ) અને (૨) શ્રીકૃષ્ણ …(લેખ)

(૧) કસ્તુરી તિલકમ, લલાટ પટલે …
સ્વર: પંડિત જશરાજ …

.

.
(૨) શ્રીકૃષ્ણ ને  જાણીએ …..
શ્રીકૃષ્ણ સામાન્ય રીતે પરંપરાગત રીતરિવાજો માનતા. પણ એ પ્રત્યે આંધળા પૂજ્યભાવ ન રાખતા. એમની ન્યાયબુદ્ધિએ જો કોઈ રિવાજ ફેરફાર માગતો હોય, છોડવો પડતો હોય, નવો રિવાજ દાખલ કરવો હોય, તો જરાય ખચકાયા વિના તેઓ કરતા. વૃંદાવનની ઇંદ્રપૂજા બંધ કરાવીને ગાય અને ગોવર્ધનની પૂજા એમને દાખલ કરી હતી. એ જ ગ્રામસમાજ માટે ઉપયોગી હતી. એમને અર્જુનનું સારથિપણું સ્વીકાર્યું. એ તો શ્રમજીવી હલકી ગણાતી જાતિનું કામ હતું. પણ તેઓ જાણતા હતા કે પાંડવોને કરેલી મદદ ધર્મસહાય જ છે.
કૃષ્ણ પૂર્ણ માનવ હતાં. એમને બધી જ માનવીય લાગણીઓનો યોગ્ય પ્રતિભાવ આપ્યો છે. એમની સાથે સંબંધ રાખતા સૌ કોઈને તેઓ સ્વજન જ જણાતા, એટલું જ નહિ એમનો સંગ સૌને અનિવાર્ય લાગતો. એમનાં માબાપ- વાસુદેવદેવકી, પાલક માબાપ- નંદયશોદા, એમના સખા ગોકુળ-વૃંદાવનના ગોવાળિયાઓ, ગોપીઓ, એમની પત્નીઓ-રુકમણી, સત્યભામા વગેરે; વડીલ યાદવો, પાંડવો, હસ્તિનાપૂરના વડીલો, અરે ! ગાયો, વાનરો અને અશ્વો પણ- એ સૌના હૃદયને તે એટલા તો સપર્શી ચૂક્યા હતાં કે એક જ જાદુઈ સ્પર્શથી તેઓ એ બધાંનાં હૃદયના સ્વામી બની જતા, પોતિકા બની જતા. પછી ક્યારેય ‘પારકા’ થતા નહિ. એમની મોહક મૂર્તિ, બંસીમાંથી નીતરતું મંજુલ સંગીત અને મધઝરતી અને અકાટ્ય તર્કથી સ્પષ્ટ થયેલી વાણી, ગમે તેને, અરે ! દેવોને પણ તેમના દાસ બનાવી દે તેવી હતી, તો બિચાર માનવપ્રાણીનું તો શું ગજું ? ‘પુરુષોત્તમ’ નામની તેઓ પૂરેપૂરી અન્વર્થક્તા ધરાવતા હતાં.
શ્રીકૃષ્ણ સુદીર્ધ સમય જીવ્યા. જે બીજા માટે જીવે છે, તેઓ જ ખરેખર જીવે છે. શ્રીકૃષ્ણ આવું જ જીવ્યા. તેઓ લાંબુ જીવ્યા, અન્યને માટે જીવ્યા અને તેથી સુંદર રીતે જીવ્યા. શ્રીકૃષ્ણની જીવન ફિલસુફી એમનાં જીવનમાંથી જ તારવી શકાય તેવી છે. તેમના જીવન-સંગીતનો મુખ્ય સૂર હતો ‘ધર્મ’. કેવો હતો કૃષ્ણનો ધર્મ? ‘જે વ્યક્તિ અને સમાજનું શ્રેય-કલ્યાણ કરે તે ધર્મ, વ્યક્તિ અને સમાજની પરસ્પરની સંવાદિતા સાધે તે ધર્મ; વ્યક્તિ અને સમાજ વચ્ચે સંઘર્ષ સર્જાય, તો સામાજિક કલ્યાણને(શ્રેયને) પ્રથમ પસંદગી આપે તે ધર્મ.’ આ હતો શ્રીકૃષ્ણનો ધર્મ. શ્રીકૃષ્ણનાં બધાં કાર્યો ધર્મના આ માપદંડથી માપવા માટે સજ્જ જ છે. આલોચકોને મહાભારતમાંનાં અનૈતિક લાગતાં વિવાદાસ્પદ કાર્યોનું સમાધાન શ્રીકૃષ્ણનો ધર્મનો આ માપદંડ કરી આપે છે.
શાસ્ત્રો, ઋષિમુનિસ્થાપિત પરંપરાઓ અને વ્યક્તિનું વિશુદ્ધ મન-આ ત્રણ ધર્મના માન્ય સ્તોત્રો છે. શ્રીકૃષ્ણ આ ત્રણેયને અનુંશાર્યા છે. એમને પોતાનાં જીવન દરમિયાન શાસ્ત્રવિહિત વિધિવિધાનો કર્યા છે, ફરજો બધી બજાવી છે, વડીલોને, બ્રાહ્મણોને અને ઋષિઓને આદર આપ્યો છે અને આશ્રિતોની કાળજી લીધી છે.
એમણે ઉપર્યુક્ત ધર્મ સદૈવ કહ્યો છે અને પોષ્યો છે. ધર્મસંસ્થાઓ અને એનાં અનુયાયીઓ-સંચાલકો વચ્ચે સુમેળ હોય, ત્યારે કૃષ્ણ સદાયે તે બન્નેને રક્ષવા તૈયાર રેતા. પણ બન્ને વચ્ચે વિખવાદ થાય, તો જે પક્ષે ધર્મ હોય, તે જ પક્ષે તેઓ ઊભા રહેતા.
ભાગવત કૃષ્ણને ‘સ્વયં ભગવાન’ – જ કહે છે. ગીતાના તેઓ પુરુષોત્તમ છે. એને કર્મ કરવા ન કરવા સાથે કશો સંબંધ નથી, કર્મ માંથી એને કશું મેળવવું કારાવવું યે નથી છતાં લોક્સંગ્રાહર્થે – બહુ જનહિતાય અવિશ્રાન્ત રીતે, પૂર્ણ નિ:સ્વાર્થભાવે આખી જિંદગી તેઓ કરતા જ રહ્યા છે. જેમાં વૈયકિતક સ્વાર્થની લેશમાત્ર છાયા પણ પડી નથી. વળી, એવાં બધાં જ કાર્યો પૂર્ણ રીતે કરાયાં છે, જરા પણ અધૂરપ એમણે ચલાવી નથી. કુશળતાથી, પ્રેમથી, નિષ્ઠાથી બધાં કાર્યો કર્યાં છે.
કૃષ્ણ પ્રેમકળા અને યુદ્ધકળા-બન્નેમાં પારંગત હતા, તેઓ દિન હીનોને આશ્વાસનની મધમીઠી વાણી પણ બોળી શકતા અને ધર્મત્યાગીને ધમકી પણ આપી શકતા; તેઓ પ્રેમને વશ હતાં પણ છેતરપિંડી ?અને દંભ સામે ખડકની જેમ ઝીક ઝીલી શકતા; જીવનની સમસ્યાઓ ઉકેલવા તેઓ તેઓ સદા તત્પર રેહતા; પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિ ગૂંચવાડો ઊભો કરે, તે પેહલાં જ એને દૂર કરી દેતા; અને સૌથી વધારે તો તેઓ સાવ જ નિષ્કામ હતાં. ઉચ્ચતમ અનાસક્તિની તેઓ મૂર્તિ હતાં; તેઓ ‘યોગેશ્વર’ પણ હતાં અને ‘યોગીશ્વર’ પણ હતાં. જિજ્ઞાસુને ઉચ્ચતમ આધ્યાત્મિક વૈવિધ્ય સમજાવવામાં તેઓ ક્યારેય થાક્યા નથી. તો આપણને એને ઉન્નતિ કરવા શો સંદેશ આપ્યો છે?
તે આ છે; ‘ધર્મ માટે-અન્યના શ્રેય માટે સદા તત્પર રહો, ક્યારય સ્વાર્થી બનશો નહિ; કોઈપણ કામ નિષ્ઠાથી યથાશક્તિ કરો; દ્રઢ શ્રધ્ધા રાખી ધર્મને અનુસરો; આવો ધર્મ તમને રક્ષશે. જીવનની સમસ્યાઓથી ભાગો નહિ, બાહ્દુરીથી એનો સામનો કરો; ભગવાનને પ્રાર્થના કરો, તે તમને જીવનસમસ્યાઓને પાર કરવાનું બળ આપશે; ક્યારેય ભૂલશો નહિ કે જીવનનું પરમલક્ષ્ય મોક્ષ જ છે જ્ઞાન-ભક્તિ કે કર્મ દ્વારા મોક્ષપ્રાપ્તિ માટે માંડ્યા જ રહો.’
હજારો વર્ષોથી માનવમાનમાં કૃષ્ણ એક કોયડો સમાન રહ્યા છે; એણે હજારો લોકોને મોહક નશામાં મગ્ન કરી દીધા છે; એમાં નવાઈ નથી. એનું ‘કૃષ્ણવાસુદેવ’ એવું નામ જ આ કોયડો ઉકેલી આપે છે ‘કૃષ્ણ નામનો વ્યુત્પત્તિલભ્ય અર્થ જ ‘આકર્ષક’ – બીજાને પોતાની તરફ  ખેંચનાર’ – એવો થાય છે. અને ‘વાસુદેવ’ નો અર્થ ‘સર્વવ્યાપક દિવ્યતા’- એવો થાય છે. (જુઓ વિષ્ણુસહસ્ત્રનામ ) એટલે કૃષ્ણ માનવ તરીકે અતિસુંદર છે અને આંતરિક રીતે સ્નેહ્ભાજન છે, ભક્તોને તેઓ આનંદ આપે છે, પણ ભગવાનરૂપે કે ધરતી પર અવતરેલા અવતારરૂપે તે અનિવર્ચનીય -અવ્યાખ્યાયે જ રહ્યા છે.
‘કૃષ્ણ નો બીજો અર્થ ‘કાળો’ કે ‘રહસ્યમય’ એવો થાય છે. તેઓ શ્યામવરણ હતાં અને તેમની જીવનરીતિ રહસ્યમય હતી દૂરથી કાળો દેખાતો સાગર નજીક જઈ અંજલિમાં પાણી લેતાં તો એ જલ-સાગર-વર્ણહીન જ લાગે છે. શ્રધાપૂર્વક એની સમીપ જાઓ, તો એ અજ્ઞાનની કાળપ દૂર થઈને સ્ફટિક સમાન સ્વચ્છરૂપે, દિવ્યાનંદ રૂપે અને હંમેશાં હાજરાહજૂર રૂપે અનુભવાશે.
કૃષ્ણનું વચન છે: ‘જે ભાવે તમે એને  ભજો, તે ભાવે એ પ્રતિસાદ આપશે.’ તમે એને  કોયડારૂપ કૃષ્ણરૂપે ભજશો, તો એ વધુ કોયડારૂપે તમારી સામે હાજર થશે. અને જો તમે એને ‘માનવરૂપધારી દિવ્યતા’ નાં રૂપે ભજશો, તો એ તમારી બધી સમસ્યાઓ હાલ કરનાર દયાળુ ઈશ્વરરૂપે દેખાશે; ત્યારે તમારી બધી સમસ્યાઓ ઉકલી જશે. આ વાતનું પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ વિશ્વના રહસ્યવાદી કૃષ્ણભકતો સેંકડો સદીઓથી પૂરું પાડતા આવ્યાં છે.

(૧) ગોવિંદ દામોદર માધવેતિ …(સ્તુતિ) અને (૨) શ્રીકૃષ્ણની વાણી …

(૧) ગોવિંદ દામોદર માધવેતિ ….

સ્વર: પંડિત જશરાજ ….


.

.

 

 

શ્રીગોવિન્દ દામોદર માધવેતિ …(સ્તુતિ)

 

કરારવિન્દેન પદારવિન્દં  મુખારવિન્દે  વિનિવેશયન્ત્મ |

વટસ્ય પત્રસ્ય પુટે શયાનં બાલં મુકુન્દં મનસા સ્મરામિ  ||૧||

 

શ્રીકૃષ્ણ ગોવિન્દ હર મુરારે ! હે નાથ નારાયણ વાસુદેવ |

જિહવે ! પિબસ્વામૃત્મેતદેવ ગોવિન્દ દામોદર માધવેતિ ||૨||

 

વિક્રેતુકામા કિલ ગોપકન્યા મુરારિમાદાર્પિત ચિત્તવૃત્તિ : |

દધ્યાદિકં મોહવશાદવોચદ્ દામોદર માધવેતિ ||૩||

 

ગૃહે ગૃહે ગોપવધૂકદ્મ્બા:  સર્વે મિલિત્વા સમવ્યાપ્ય યોગમ્ |

પૂણ્યાનિ નામાનિ પઠન્તિ નિત્યં ગોવિન્દ દામોદર માધવેતિ ||૪||

 

સુખં શયાના નિલયે નિજેડપિ નામાનિ વિષ્ણો: પ્રવદન્તિ મર્ત્યા: |

તે નિશ્ચિતં તન્મયંતાં વ્રજન્તિ ગોવિન્દ દામોદર માધવેતિ ||૫||

 

જિહવે ! સદૈવં ભજ સુન્દરાણિ નામામિ કૃષ્ણસ્ય મનોહરાણિ !

સમસ્તભક્તાર્તવિનાશનાનિ ગોવિન્દ દામોદર માધવેતિ ||૬||

 

સુખાવાસાને ઇદમેવ સારં  દુઃખાવસાને ઇદમેવ જ્ઞેયમ્ |

દેહાવાસાને ઇદમેવ જાપ્યં ગોવિન્દ દામોદર માધવેતિ ||૭||

 

શ્રીકૃષ્ણ રાધાવર ગોકુલેશ ગોપાલ ગોવર્ધનનથ વિષ્ણો |

જિહવે ! પિબસ્વામૃત્મેતદેવ ગોવિન્દ દામોદર માધવેતિ ||૮||

 

જિહવે ! રસજ્ઞે મધુરપ્રિયા ત્વં સત્યં હિતં ત્વાં પરમં વદામિ |

આવર્ણયેથા મધુરાક્ષ્રરાણિ ગોવિન્દ દામોદર માધવેતિ ||૯||

 

ત્વામેવ યાચે મમ દેહિ જિહવે સમાગતે દણ્ડધરે કૃતાન્તે |

વક્તવ્યમેવં મધુરં સુભક્ત્યા ગોવિન્દ દામોદર માધવેતિ ||૧૦||

 

શ્રીનાથ વિશ્વેશ્વર વિશ્વમૂર્તે શ્રીદેવકીનન્દન દૈત્યસત્રો !

જિહવે ! પિબસ્વામૃત્મેતદેવ ગોવિન્દ દામોદર માધવેતિ |૧૧||

 

ગોપીપતે કંસરિપો મુકુન્દ લક્ષ્મીપતે કેશવ વાસુદેવ |

જિહવે ! પિબસ્વામૃત્મેતદેવ ગોવિન્દ દામોદર માધવેતિ |૧૨||

 

(૨) શ્રીકૃષ્ણની વાણી …
જેમનાં હૃદય પવિત્ર છે તેઓ ધન્ય છે, કેમ કે તેમને જ ઈશ્વરનું જ્ઞાન આપવામાં આવે છે.
જે રીતે ઊગતો સૂર્ય રાત્રીના અંધકારનો નાશ કરે છે, તે જ રેતે આત્માનું જ્ઞાન ભ્રમ માત્રને હટાવી દે છે.
કોઈપણ વસ્તુની ઈચ્છા ન કરનારને માટે જ્ઞાનયોગ છે. કારણ કે ઇચ્ચામાત્ર જ અશુભ છે તેમ જાણીને તેઓએ કર્મ માત્રનો ત્યાગ કર્યો હોય છે.
માનવજન્મ ધન્ય છે. સ્વર્ગના નિવાસીઓ પણ તેની ઈચ્છા કરે છે. કારણકે માન્વ્જ્નામ દ્વારા જ વાસ્તવિક જ્ઞાન અને વિશુદ્ધ પ્રેમની પરપ્તી થઇ શકે છે.
પૃથ્વી કે સ્વર્ગના જીવનની પ્રાપ્તિની ઈચ્છા ન કરો, કારણ જીવનની તૃષ્ણા એ જ માયા છે. જીવનને ક્ષણભંગુર જાણી, અજ્ઞાનના આ સ્વપ્નમાંથી જાગો, અને મૃત્યુનો કોળિયો થતાં પહેલાં જ્ઞાન અને મુક્તિ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરો.
હે પરંતપ ! સાંસારિક બાબતોથી સિદ્ધ થતા યજ્ઞોમાં જ્ઞાનયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે. કેમકે હેપાર્થ ! કર્મમાત્ર જ્ઞાનમાં જ પરિસમાપ્ત થાય છે.
એ જ્ઞાનને સમ્યક પ્રણિપાત કરી, નિ:સ્વાર્થ સેવા કરી, તથા નિષ્કપટ ભાવે પ્રશ્નો પૂછીને પ્રાપ્ત કર. તત્વદર્શી જ્ઞાની પુરુષો તને અવશ્ય જ્ઞાનનો ઉપદેશ આપશે.
એ જ્ઞાન મેળવી પછી તું આમ મોહને વશ નહીં થાય. અને, હે પાંડવ ! એ જ્ઞાન દ્વારા તું પ્રાણીમાત્રને તારી અંદર જ જોઇશ. અને તે સૌને તું મારામાં જોઇશ.
કદાચ તું બધા પાપીઓ કરતાં પણ વધુ પાપ કરવાવાળો હો, તો પણ જ્ઞાનની નૌકા દ્વારા તું સમસ્ત પાપો ને તરી જઈશ.
હે અર્જૂન ! જેમ પ્રજ્વલિત અગ્નિ ઈંધણને ભસ્મીભૂત કરી નાખે છે, તે જ રીતે જ્ઞાનનો અગ્નિ કર્મ માત્રને ભસ્મીભૂત કરી દે છે.
નિ:સંદેહ આ સંસારમાં જ્ઞાન જેવું પવિત્ર કરવાવાળું બીજું કાંઈ નથી. યોગ દ્વારા અંત:કરણથી શુદ્ધ થયેલો પુરુષ કાળક્રમે એ જ્ઞાનને પોતાના આત્મામાં જ અનુભવે છે.
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ વિશે સ્વામીજીના ઉદ્ ગારો … (સ્વામી વિવેકાનંદજીના)
ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ અનેક રૂપે પૂજાય છે. તેઓ સ્ત્રીઓ, પુરુષો, અબાલ-વૃદ્ધ, સૌ કોઈના આદર્શ છે. તેઓ અદભૂત સંન્યાસી અને સાથોસાથ અદભૂત ગૃહસ્થી હતાં. તેમનામાં અદભૂત અને અખૂટ શક્તિ-રજસ્ હતી. છતાં સાથોસાથ એટલી જ સત્વ ત્યાગની ભાવના, પુરેપુરી અનાસક્તિ, પણ હતી.  ગીતા ન વાંચો ત્યાં સુધી કૃષ્ણ ન સમજાય. ગીતા એમના ઉપદેશનું મૂર્ત સ્વરૂપ છે.
તેઓ સનાતન ધર્મના શ્રેષ્ઠ ઉદ્ ગાતા અને વેદાંતના શ્રેષ્ઠ આલોચક છે. તે જ તેમનું ગૌરવ છે. ગીતામાં અનેક જાતના સંઘર્ષોની વાત છે, કૃષ્ણ તે બધાંને હળ કરે છે. સંવાદીતના શ્રેષ્ઠ ગાયક કૃષ્ણ કહે છે – દોરમાં પરોવેલા મણકાની જેમ સૌ કોઈ મારામાં ઓતપ્રોત છે.