સંસાર અને આધ્યત્મ-સાધના ..

સંસાર અને આધ્યત્મ-સાધના ..

ભક્ત – અમે સંસારી માણસો,અમને કાંઈ કહો.
શ્રી રામકૃષ્ણ પરમહંસ… ઈશ્વરને ઓળખીને, એક હાથ ઈશ્વરના ચરણકમળમાં રાખીને, બીજે હાથે સંસારનું કામકાજ કરો.
ભક્ત – મહાશય, સંસાર શું મિથ્યા?
શ્રીરામકૃષ્ણ – જ્યાં સુધી ઈશ્વરને ઓળખી ન શકાય ત્યાં સુધી મિથ્યા. ત્યારે તેને ભૂલી જઈને માણસ ‘મારું, મારું’ કરે, માયામાં બંધાઈ, કામ-કાંચનમાં મુગ્ધ થઈને વધારે અને વધારે ડૂબતો જાય, માણસ માયામાં એવી રીતે અજ્ઞાની થઈને રહે કે છોટવાનો રસ્તો હોય છતાં છૂટી શકે નહિ !
એક ગીત છે :
‘એવી મહામાયાની માયા, રાખ્યો છે શો ભેદ કરી;
બ્રહ્મા-વિષ્ણુ ભાન ભૂલ્યા, જીવો તે શું જાણી શકે?
ખાડો કરી પાંજરું મૂકો, મત્સ્ય તેમાં પ્રવેશ કરે,
નીકળવાનો માર્ગ છતાં મીન નવ નાસી શકે.
રેશમનો કીડો કોશ કરે, ધારે તો તે શકે છૂટી,
મહામાયાથી બદ્ધ કીડો પોતાની જાળમાં પોતે મારે.
“ તમે તો જાતે જ જુઓ છો કે સંસાર અનિત્ય, જુઓને કેટલાં માણસો આવ્યાં અને ગયાં ! કેટલાંય જન્મ્યાં, કેટલાં માર્યા ! સંસાર આ ઘડીએ છે અને બીજી ઘડીએ નથી. અનિત્ય ! જેમણે આટલાં ‘મારાં મારાં’ કરો છો તે બધાંય આંખ મીંચાવાની સાથે જ તમારાં કોઈ નથી. બીજું કોઈ ન હોય છતાં દીકરાના દિકરા સારું અટકી જઈને કાશીએ ન જવાય. કેહશે, ‘મારા હરીયાનું શું થાય?’ ‘નીકળવાનો માર્ગ છતાં. મીન નવ નાસી શકે. રેશમનો કીડો પોતાની જાળમાં પોતે મરે.’ એ પ્રમાણે સંસાર મિથ્યા; અનિત્ય.”
ભક્ત – મહાશય ! એક હાથ ઈશ્વરમાં અને બીજો હાથ સંસારમાં શા માટે? જો સંસાર અનિત્ય, તો પછી એક હાથ પણ સંસારમાં શું કામ રાખવો?
શ્રીરામકૃષ્ણ – ઈશ્વરને ઓળખીને સંસારમાં રહીએ તો એ અનિત્ય નથી ! એક ગીત સાંભળો : મન તું ખેતીકામ ન જાણે …
શ્રીરામકૃષ્ણ – ગીત સાંભળ્યું? કાલી નામની વાડ બાંધો, તો મોલ ખરાબ થાય નહિ. ઈશ્વરનાં શરણાગત થાઓ, તો બધું મળશે. એ તો મુક્તકેશીની સખત દીવાલ, પાસે થઈને જમ ચાલે નહિ. સખત દીવાલ ! ઈશ્વરને જો પ્રાપ્ત કરી શકો તો સંસાર અસાર લાગે નહિ. જેણે ઈશ્વરને જાણ્યો છે, તે જુએ કે જીવ, જગત એ ઈશ્વર પોતે જ થઇ રહેલ છે. તે પોતાના છોકરાઓને ખવડાવે પીવડાવે, ત્યારે એવી ભાવના રાખે કે ઈશ્વરને ખવડાવે પીવડાવે છે. પિતામાતાને ઈશ્વર-ઈશ્વરીરૂપે જુએ અને સેવા કરે. ઈશ્વર-પ્રાપ્તિ પછી સંસાર કરે  તો પરણિત સ્ત્રીની સાથે ઘણે ભાગે દુનિયાદારીનો સંબંધ રહે નહિ. બેય જણાં, ભક્ત, કેવળ ઈશ્વરની વાતો કરે, ઈશ્વરની ચર્ચા કરતાં રહે, ભક્તોની સેવા કરે; સર્વભૂતમાં પ્રભુ છે, તેમની સેવા બંને જણ કરે.
ભક્ત – મહાશય, એવાં સ્ત્રીપુરુષ તો જોવામાં આવતાં નથી.
શ્રીરામકૃષ્ણ –છે, પણ બહુ જૂજ. વિષયી માણસો તેમને ઓળખી શકે નહિ. પણ એવાં દંપતી થવું હોય તો બંનેએ સારું થવું જોઈએ. બંને જણને જો એ ઈશ્વરાનંદનો સ્વાદ આવે, તો જ એમ થવું સંભવે. એણે માટે ભગવાનની ખાસ કૃપા જોઈએ. નહિતર રોજ મતભેદ થાય. એક જણને અલગ થવું પડે. જો મેળ ન હોય તો ભારે ઉપાધી. કાં તો સ્ત્રી રાતદિન બોલ્યાં કરે : ‘બાપે અહીં શું કામ પરણાવી ! ન તો હું સુખે ખાઈપી, પહેરીઓઢી શકી,  કે ન તો છોકરાંઓને ખવડાવી, પીવડાવી,પેહરાવી, ઓઢાડી શકી, કે નહિ બે ઘરેણાંની છોતરાં ! તમે મને કયાં સુખમાં રાખી છે? આંખ મીંચીને ભગવાન, ભગવા, કરો છો તે એ બધી ગાંડાઈ મૂકો હવે !’
ભક્ત- એ બધા પ્રતિબંધ તો છે જ, પણ તે ઉપરાંત કાં તો છોકરા ઉદ્ધત હોય. એ સિવાય કેટલી અરે આપદા છે? ત્યારે મહાશય, ઉપાય શો?
શ્રીરામકૃષ્ણ – સંસારમાં રહીને સાધના કરવી બહુ કઠણ. ત્યાં કેટલાંય વિઘ્ન. એ બધાં કાંઈ તમને કેહવાની જરૂર ન હોય. રોગ, શોક, ગરીબાઈ, વળી પત્નીની સાથે મેળ નહિ, છોકરાં કહ્યા બહાર, મૂરખ, ગમાર.
‘છતાં ઉપાય છે. વચ્ચે વચ્ચે એકાંતમાં જઈને પ્રભુની પ્રાર્થના કરવી જોઈએ, પ્રભુને મેળવવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ.’
ભક્ત – શું ઘર છોડીને ચાલ્યા જવું જોઈએ?
શ્રીરામકૃષ્ણ – સાવ નહિ. જ્યારે વખત મળે, ત્યારે કોઈ એકાંત સ્થાનમાં જઈને એકબે દિવસ રેહવું, કે જ્યાં સંસારી લોકોની સાથે સાંસારિક વિષયો સંબંધી વાતચીત ન કરવી પડે. કાં તો એકાંતવાસ અને કાં તો સાધુ સંગ.
ભક્ત – સાધુને ઓળખાવો કઈ રીતે?
શ્રીરામકૃષ્ણ – જેનાં મન, પ્રાણ, અંતરઆત્મા ઈશ્વરમાં લીન થયેલ છે, તે જ સાધુ: જે કામ-કાંચન ત્યાગી છે તે જ સાધુ. જે સાધુ છે તે સ્ત્રીઓને દુન્યવી દ્રષ્ટિથી દેખે નહિ, હંમેશાં તેમનાથી અલગ રહે, જો સ્ત્રીઓની પાસે જાય તો તેમને માતા સમાન દેખે અને પૂજ્યભાવ રાખે. સાધુ મર્યાદા ઈશ્વરચિંતન કરે, ઈશ્વરી વાતો સિવાય બીજી વાતો કરે નહિ. અને સર્વભૂતોમાં ઈશ્વર રહેલ છે એમ જાણીને તેમની સેવા કરે. ટૂંકમાં આ બધાં સાધુનાં લક્ષણ.
ભક્ત – શું એકાંતમાં કાયમને માટે રેહવું પડે?
શ્રીરામકૃષ્ણ – ફૂટપાથ પરનાં ઝાડ જોયાં છે ને ? જ્યાં સુધી રોપા નાના હોય ત્યાં સુધી ચારેબાજુ વાડ કરવી જોઈએ. નહિતર ગાય-બકરું ખાઈ જાય. ઝાડનું થડ મોટું થાય એટલે પછી વાળની જરૂર નહિ ! ત્યારે હાથી બાંધી ડૉ તોય ઝાડ ભાંગે નહિ ! જો થડ મજબૂત કરી લઇ શકો તો પછી ચિંતા શી, બીક શેની ? પ્રથમ વિવેક પ્રાપ્ત  કરવાનો પ્રયાસ કરો. હાથે તેલ ચોપડી ફણસ ચીરો તો હાથે રસ ચોંટે નહિ.
ભક્ત – વિવેક કોને કેહવાય?
શ્રીરામકૃષ્ણ – ઈશ્વર સત્ અને બીજું બધું અસત્, એ વિચાર. સત્ એટલે નિત્ય, અસત્ એટલે અનિત્ય. જેનામાં વિવેક આવ્યો હોય તે જાણે કે ઈશ્વર જ વસ્તુ. બીજું બધું અવસ્તુ. વિવેકનો ઉદય થાય ત્યારે ઈશ્વરને જાણવાની ઈચ્છા થાય. અસત્ ને ચાહિએ, શરીરસુખ, નામના, પૈસા એ બધાને ચાહીએ તો ઈશ્વર, કે જે સત્ સ્વરૂપ છે તેમને જાણવાની ઈચ્છા થાય નહિ. સત્ –અસત્ નો વિચાર આવે ત્યારે ઈશ્વરને શોધવાની ઈચ્છા થાય. એક ગીત સાંભળો :
‘ચાલને મન ફરવા જઈએ…’
શ્રીરામકૃષ્ણ – મનમાં નિવૃત્તિ આવે ત્યારે વિવેક આવે. વિવેક આવે ત્યારે તત્વકથાનો મનમાં ઉદય થાય. ત્યારે મનને ફરવા જવાની ઈચ્છા થાય કાલિ – કલ્પતરુ – મૂળે. એ ઝાડની નીચે જવાથી, ઈશ્વરની પાસે જવાથી, ચારે ફળ વીણી શકાય, અનાયસે મળે, મફત વીણી લેવાય. ધર્મ, અર્થ, કામ કે જેની સંસારીને જરૂર, એ પણ મળે, જો કોઈ ઈચ્છે તો.
ભક્ત – ત્યારે સંસારને માયા કહે છે શા માટે?
શ્રીરામકૃષ્ણ – જ્યાં સુધી ઈશ્વરની પ્રાપ્તિ ન થાય, ત્યાં સુધી ‘નેતિ-નેતિ’ કરીને ત્યાગ કરવો જોઈએ. જેમણે પ્રભુને મેળવ્યા છે તેઓ જાણે છે કે પ્રભુ જ બધું કરી રહેલ છે. ત્યારે અનુભવ થાય કે ઈશ્વર, માયા, જીવ, જગત એક. જીવ-જગત સુધ્ધાં ઈશ્વર. જો એક બિલીના ફળનું છોડું, અંદરનો ગર, તથા બીજ જુદાં પાડી નાખીને કોઈ એમ કહે કે બીલાનું વજન કેટલું હતું તે જુઓ તો, તો તમે શું છોડું તથા બીજ ફેંકી દઈને માત્ર ગરનું જ વજન કરવાના ? ના, વજન કરવું હોય તો છોડું, બીજ એ બધાંને લેવાં જોઈએ. એ બધાંને લો ત્યારે પછી જ કહી શકો કે બિલાનું વજન આટલું હતું. છોડું એ જાણે કે જગત, જીવો જાણે કે બીજ તત્વ વિચાર કરતી વકહ્તે જીવ અને જગતને અનાત્મા કહ્યાં હતાં, આવસ્તુ કહ્યાં હતાં. વિચારની દ્રષ્ટિએ તો અંદરનો ગર જ સાર, છોડું તથા બીજ અસાર લાગે. વિચાર પૂરો થયે એ બધાં મળીને આખું એક બિલું એવું ભાન થાય. અને એમ લાગે કે જે વસ્તુમાંથી ગર બન્યો છે તે જ વસ્તુથી બિલાનું છોડું અને બીજ પણ બન્યાં છે. બિલું સમજવા જતાં એ બધાં જ સમજાય.
‘અનુલોમ અને વિલોમ’ છાશનું માખણ ને માખણની છાશ. જો છાશ થઇ છે તો માખણ પણ થયું છે. જો માખણ તો છાશ પણ થઇ છે. આત્મા જો હોય તો અનાત્માં પણ છે. જેની નિત્યતા, તેની જ લીલા. જેની લીલા તેની જ નિત્યતા. જેની ઈશ્વરરૂપે અનુભૂતિ થાય છે તે જ જીવ, જગત થઇ રહેલ છે. જેણે ઈશ્વરને ઓળખ્યો છે તે જાણે છે કે તે જ બધું થયેલ છે, બાપ, મા, છોકરાં, પાડોશી, જીવ-જંતુ, સારું, નરસું, પવિત્ર, અપવિત્ર, એ બધુંય.’
ભક્ત – તો પછી પાપ –પુણ્ય નથી?
શ્રીરામકૃષ્ણ – છે અને નથી. ઈશ્વર જો અહંકાર રાખી દે તો ભેદભાવના પણ રાખે, પાપ-પુણ્યનું જ્ઞાન પણ રાખી દે. એકાદ બે વ્યક્તિનો અહંકાર સંપૂર્ણ લૂછી નાખે. એ લોકો પાપ-પુણ્ય, સારા-નરસાની પાર થઇ જાય. ઈશ્વર દર્શન જ્યાં સુધી ન થાય ત્યાં સુધી ભેદભાવના, સારુંનરસું એ જ્ઞાન રહે જ. તમે મોઢે ભલેને કહો કે મારે પાપ-પુણ્ય સમાન થઇ ગયાં છે, ઈશ્વર જેમ કરાવે છે તેમ કરું છું. પણ મનમાં સમજો કે એ બધી કેવળ કેહવાની વાતો. બૂરું કામ કરતાંની સાથે જ છાતી ધબધબ થાય ! ઈશ્વર-દર્શન પછી પણ જો ઈશ્વરની ઈચ્છા હોય તો ‘દાસ અહંકાર’ રાખી દે. એ અવસ્થામાં ભક્ત કહે છે કે ‘હું દાસ, તું પ્રભુ’ ઈશ્વરની વાટે, ઈશ્વરનું કામ, એ ભક્તને ગમે. ઈશ્વર-વિમુખ માણસો તેને ગમે નહિ. ઈશ્વર સિવાયનું કામ ગમે નહિ. એ જ બતાવે છે કે એવા ભક્તમાં પણ ભગવાન ભેદનું ભાન રાખી દે.
ભક્ત- આપ્ કહો છો કે ઈશ્વરને જાણીને સંસાર કરો. તો શું ઈશ્વરને જાણી શકાય?
શ્રીરામકૃષ્ણ – ઈશ્વરને ઇન્દ્રિયો દ્વારા, આ મનથી જાણી શકાય નહિ. જે મનમાં વિષયવાસના ન હોય તે શુદ્ધ મન વડે તેને જાણી શકાય.
ભક્ત – ઈશ્વરને કોણ જાણી શકે?
શ્રીરામકૃષ્ણ – પૂરેપૂરો કોણ જાણી શકે? આપણને જેટલી જરૂર, તેટલું જાણીએ એટલે બસ. આખાય કૂવાના પાણીની આપણને શી જરૂર? એક લોટો પાણી મળે એટલે બહુ થયું. સાકરના પર્વતની પાસે એક કીડી ગઈ હતી. તેને આખા પર્વતની શી જરૂર? એકાદ બે દાણાથી જ ધરાઈ જાય !
ભક્ત – અમને તો વિકાર થયો છે. એક લોટા પાણીથી ક્યાં પૂરું થાય છે ? એવી ઈચ્છા થાય છે કે પૂરેપૂરો ઈશ્વરને જાણી લઈએ !
શ્રીરામકૃષ્ણ – એ ખરું, પણ વિકારનું ઓસડ પણ છે.
ભક્ત – મહાશય, કયું ઓસડ?
શ્રીરામકૃષ્ણ – સાધુ-સંગ, ભગવાનનાં નામ-ગુણ-કીર્તન, સર્વદા તેની પાસે પ્રાર્થના . મેં માને કહ્યું હતું કે ‘ મા, મારે જ્ઞાન ન જોઈએ, આ લો તમારું જ્ઞાન, આ લો તમારું અજ્ઞાન; મા, મને તમારા ચરણકમળમાં માત્ર ભક્તિ આપો.’ બીજું કાંઈ મેં માગ્યું ન હતું.
‘જેવો રોગ તેવી દવા.’ ગીતામાં ભગવાને કહ્યું છે કે ‘હે અર્જુન, તું મારું શરણ લે, તને બધી જાતનાં પાપમાંથી હું મુક્ત કરીશ.’ પ્રભુનાં શરણાગત થાઓ, એ સદબુદ્ધિ આપશે, એ બધો ભાર લેશે. ત્યારે બધી જાતનો વિકાર નીકળી જશે. શું આ બુદ્ધિ દ્વારા ઈશ્વરને સમજી શકાય? એક શેરના લોટામાં શું ચાર શેર દૂધ સમાય? વળી પ્રભુ પોતે ન સમજાવે ત્યાં સુધી શું સમજાય? એટલે કહું છું કે પ્રભુના શરણાગત  થાઓ. તેમની જેમ ઈચ્છા હોય તેમ કરે. તે ઇચ્છામય, માણસમાં તે શી શક્તિ છે?
(‘શ્રીરામકૃષ્ણ-કથામૃત’માંથી ભા.૧. પૃ.૩૩૮-૩૪૩.)
(૧૦/૨૦૦૧/૨૬૬-૨૬૭)