સાચી ધર્મપરાયણતા …

સાચી ધર્મપરાયણતા …



(શ્રી રામકૃષ્ણ મઠ અને મિશનના,સ્વામી હર્ષાનંદજી મહારાજે લખેલ ‘એનસાઈક્લોપીડિયા ઓફ હિંદુઇઝમ’ નું વિમોચન કરીને ભારતના ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ સન્માનીય ડૉ. એ.પી.જે.અબ્દુલ કલામે રામકૃષ મઠ, બેંગ્લોરમાં ૩૧ મે, ૨૦૦૮ના રોજ આપેલ વ્યક્ત્વ્યનો ગુજરાતી અનુવાદ અહીં પ્રસ્તુત છે.)

‘એનસાઈક્લોપીડિયા ઓન હિંદુઇઝમ’ ને વાચકો સમક્ષ મૂકવાના કાર્યક્રમમાં સભાગી બનીને મને ઘણી પ્રેરણા મળી છે. ‘ એ કોન્સાઈઝ એનસાઈક્લોપીડિયા ઓફ હિંદુઇઝમ’ ના ત્રણ ગ્રંથોમાં થયેલ હિંદુધર્મનું મૂલ્યાંકન સ્વામી હર્ષાનંદજીએ પોતાના સુદીર્ધ જીવનકાળમાં આપેલ ખરેખર ઉલ્લેખનીય પ્રદાન છે. ભૂતકાળ વર્તમાનને મળે છે અને આ એનસાઈક્લોપીડિયા દ્વારા ભવિષ્ય ઘડે છે એ વિચારના સંકેતસમું છે.

હિંદુધર્મની ઉત્ક્રાંતિ ૭૦૦૦ વર્ષથી વધુ વર્ષો પહેલાં થઇ છે. એમાંય ચાર વેદોએ દર્શન, નીતિશાસ્ત્ર, સંસ્કૃતિ, કલા, વિજ્ઞાન અને સાહિત્ય જેવાં માનવજીવનનાં બધાં પાસાંને સતત સમૃદ્ધ બનાવ્યાં છે. મને ખાતરી છે કે વિદ્ધાનો, માટે હિંદુધર્મનો આ વિશેષ વિશ્વકોષ એક પ્રમાણભૂત ગ્રંથ અને સંદર્ભબની રહેશે. અભ્યાસુઓ, પોતાના જીવનમાં સાચા ધર્મતત્વને જીવી બનાવનાર, સમાજને વધુ સમૃદ્ધ બનાવનાર હિંદુધર્મ વિશેની વધુ સમજણ કેળવી શકશે.

 

ઈશ્વર : ન્યાય, પ્રેમ અને કરુણાની પ્રતિમૂર્તિ …

‘ગોડ –ઈશ્વર’ એ શીર્ષકવાળા આ વિશ્વકોષનો હું પ્રથમ ભાગ વાંચતો હતો. એમાં લેખક કહે છે ‘ ઈશ્વરના ગુણોનું વર્ણન કરતી વખતે હિંદુશાસ્ત્રો ન્વાધારે વાક્ચાતુર્ય ધરાવે છે. તે સર્વજ્ઞ અને સર્વશક્તિમાન છે. તેઓ ન્યાય, પ્રેમ અને સૌન્દર્યનું મૂર્તિમંત રૂપ છે. વાસ્તવિક રીતે માણસ ક્યારેય ધારણ ન કરી શકે એવા બધા ઉત્તમ ગુણોનું મૂર્તિમંત રૂપ છે. ઈશ્વર પોતાનાં બધાં સર્જન પર પોતાની કૃપા, કરુણા અને આશીર્વાદ વરસાવવા હંમેશાં તત્પર રહે છે. વાસ્તવિક રીતે કહીએ તો આ વિશ્વના સર્જન પાછળનો એમનો હેતુ બધા જીવો પર પોતાની અમીવૃષ્ટિ કરવાનો, અને ક્રમશ: બધા જીવોને પ્રમાણમાં ઓછી પૂર્ણ અવસ્થામાંથી વધુ ઉચ્ચત્તર પૂર્ણ અવસ્થા તરફ દોરી જવાનો છે. પોતાના ભક્તોનાં શરણાગતભાવ અને પ્રાર્થનાઓથી તે સરળતાથી પ્રસન્ન થાય છે. અલબત્ત, પ્રાર્થનાઓનો એમનો પ્રતિભાવ ચોક્કસ સિદ્ધાંતો અનુસાર મળે છે. તે પ્રાર્થના વિશ્વનાં સર્વસામાન્ય કલ્યાણના વિઅશ્વિક નિયમની વિરુદ્ધ ન હોવી જોઈએ અને વ્યક્તિ વિશેષના કલ્યાણને સ્પર્શતા કર્મયોગની વિરુદ્ધ ન હોવું જોઈએ.’ મને યાદ આવે છે કે હું મારી દરરોજની નમાજમાં ‘અલ્લાહ’ ના ઉચ્ચારણથી પ્રારંભ કરું છું. અલ્લાહ એટલે સૌથી વધારે કલ્યાણકારી, દયાળુ અને દેદીપ્યમાન.

ધર્મ …

જ્યારે મેં હિંદુધર્મની વ્યાખ્યા જોઈ ત્યારે મને જાણવા મળ્યું કે ધર્મ એટલે આ સર્જન કરેલ બ્રહ્માંડને ધારણ કરે છે તે. તે તેણે સંરક્ષે છે અને જાળવે પણ છે, એ સિવાય તો આ બ્રહ્માંડ ટકી ન શકે. જીવનના દરેક તબક્કે ધર્મ ભિન્ન ભિન્ન પ્રકારનાં કાર્યો કરવાનું કહે છે. જ્યારે હું ધર્મ વિશે વિચારું છું ત્યારે મને ધર્માનુરકિત વિશેના આ દિવ્ય સૂત્રની યાદ આવે છે :

ધર્માનુરકિત …

‘જ્યાં હૃદયમાં ધર્માનુરકિત રહે છે ત્યાં વસે ચારિત્ર્યની સુંદરતા. જ્યાં ચારિત્ર્યની સુંદરતા છે તે ઘરમાં સંવાદિતા વસે છે. જે ઘરમાં સંવાદિતા છે તે રાષ્ટ્રમાં સુવ્યવસ્થા રહે છે. જે રાષ્ટ્રમાં સુવ્યવસ્થા છે તે વિશ્વમાં શાંતિ છે જ.’

હૃદય, ચારિત્ર્ય, રાષ્ટ્ર અને વિશ્વની સંલગ્નતા ખરેખર સુંદર છે. સમાજનાં બધાં અંગો સાથે આપણે આ ધર્માનુરકિત રચવાની છે. સમગ્રસમાજ ધર્માનુરક્ત બંને તે માટે કુટુંબમાં, કેળવણીમાં, સેવામાં, કારકિર્દીમાં, વ્યાપાર-ઉદ્યોગમાં, વહીવટી તંત્રમાં, રાજનીતિમાં, સરકારમાં, કાયદા, વ્યવસ્થા અને ન્યાયમાં આ સાચી ધર્માનુરકિતને ઊભી કરવાની આવશ્યકતા છે. આ સંદર્ભમાં મેરઠમાં સર્વત્ર આનંદ અને સ્મિત વેરતા સંયુક્ત કુટુંબના દિવ્ય વાતાવરણના સંગાથમાં થયેલ એક અનુભૂતિની વાત કરવાની ઈચ્છા થાય છે.

પ્રભુની સેવામાં …

મેરઠમાં ૬૦ -૭૦ સભ્યોવાળા આદર્શ ગૃહસ્થાશ્રમની પ્રણાલીએ જીવતા એક કુટુંબ વિશે મને માહિતી મળી. ઈશ્વરનું પ્રત્યક્ષ રૂપ માનીને દરેકને માં આદર આપવાં, ઈશ્વરની કૃપામાં સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા, એમનાં નામની રટણા કરવામાં અટલ વિશ્વાસ, આ ત્રણ મહત્વના સિદ્ધાંતો આ પ્રણાલીમાં રહેલાં છે. મેરઠના  અધ્યાત્મ ભાવનાવાળા કુટુંબ વિશે આટલો અભ્યાસ કર્યાં પછી હમણાના પ્રવાસ દરમ્યાન મેરઠમાં મેં એ કુટુંબની મુલાકાત લીધી. આ કુટુંબમાં દાદા દાદીમા, પૌત્રપૌત્રીઓછે. મેરઠના જુદા જુદા વિભાગોમાંથી આવતા યુવાન અને અનુભવવૃદ્ધ સભ્યો આ કુટુંબમાં છે. જ્યારે એમને મેં ભજન ગાતાં સાંભળ્યા ત્યારે તેઓ બધા ભજનની દરેકેદરેક પંક્તિને આનંદથી માણી રહ્યા હતાં અને ઉત્કટ ભાવથી તેઓ ભજન ગાતાં હતાં એ મેં જોયું. ટૂંકમાં કહું તો પ્રાર્થનાના એ સમયમાં આખું કુટુંબ એક નવા આનંદભાવમાં હતું. મેં જ્યારે કુટુંબના સભ્ય સાથે ચર્ચા શરૂ કરી ત્યારે તેમની અભિવ્યક્તિ આવી હતી : તેઓ જે કંઈ કરે છે તે બધું ઈશ્વરની ખાતર જ કરે છે. તેમનું કાર્ય દિવ્ય ભાવના સાથે ઉચ્ચતરભાવે સંલગ્ન રહે છે. દા.ત્. બગીચાનો માળો બગીચાનું કામ કરતી વખતે એવું માને છે કે તે બગીચાની રખેવાળી ઈશ્વરપૂજા માટેનાં પુષ્પો મેળવવા માટે કરે છે. દિવ્યપૂજાઘરને શણગારના કોઈ દિવ્ય સ્થળને વધુ સુંદર બનાવવાના ભાવથી કાર્ય કરે છે. સયુંકત કુટુંબનું કિર્તનકારનું વૃંદ દિવ્ય વાતાવરણને શોભાવે એવી રીતે કંઠ્ય સંગીત રચે છે અને વિવિધ વાદ્યોનો ઉપયોગ કરે છે. કુટુંબના વડીલ માટે ત્યાં રહેલા બધા કુટુંબના સભ્યો ઈશ્વરનું જ રૂપ છે. કુટુંબના સભ્યોના ધંધા કે દરેક સભ્યની કેળવણી કે કારકિર્દી માટે દરેકેદરેક સભ્ય એમ માને છે કે કુટુંબનું આ દિવ્ય વાતાવરણ પોતપોતાની દરેક સભ્ય પ્રવૃતિને કાર્યક્ષમતામાં વૃદ્ધિ કરે છે અને તેમને હંમેશાં સુખી અને સંતુષ્ટ રાખે છે.

સંયુક્ત કુટુંબનું આવું પ્રભુમય દિવ્ય વાતાવરણ આ દેશનાં ઘણાં સ્થળે, ઘણા ધર્મભાવે અસ્તિત્વમાં હશે, ઘરમાં રહેલી આવી સંવાદિતા રાષ્ટ્રમાં સુશાસન સુવ્યવસ્થા લાવે છે અને એના દ્વારા સમગ્રવિશ્વમાં શાંતિ આવે છે.

મિત્રો, શ્રીરામકૃષ્ણદેવ કહે છે કે દરિયામાં ઊંડે મોતી તો છે, પણ એ બધાંને શોધવા કોઈકે મરજીવા બનવું પડે. એક વખત આવી ડૂબકી મારવાથી તમને મોતી ન મળે તો તમારે એમ ન માની લેવું કે દરિયામાં મોતી જ નથી. એટલે વારંવાર ડૂબકી મારતા રહો. અંતે તમને બદલો મળવાનો જ. આ દુનિયામાં ઈશ્વરને મેળવવાનું પણ આવું જ છે. જો તમારો પહેલો પ્રયાસ નિષ્ફળ જાય તો હતાશ ન થવું. તમે તમારો પ્રયાસ સતત ચાલુ જ રાખો, અંતે તમને એની અનુભૂતિ થશે જ. માનવજાતે પોતાનાં કાર્યોમાં જેની પાછળ સતત લાગી જવું જોઈએ એ માટેનો કેવો મજાનો સંદેશ ! સ્વામી વિવેકાનંદનો સંદેશ તો તો અનન્ય છે અને આ દુનિયાને એની જરૂર છે. તેઓ કહે છે : ‘મારા નામને મહત્વ ન મળવું જોઈએ, મારા વિચારો જ અનુભવાય એમ હું ઈચ્છું છું.’  દેશમાં અને વિદેશમાં રામકૃષ્ણ મિશનનાં શાખા કેન્દ્રો આ ભવ્ય સંદેશને ખરેખર સર્વત્ર પ્રસરાવી રહ્યા છે.

આ પવિત્ર વાતાવરણમાં આવ્યો છું એટલે મારી આ શાંતિપ્રાર્થના આપણે સંભળાવું છું.

મારી શાંતિપ્રાર્થના …

હે ! પ્રભુ, મારા રાષ્ટ્રના પ્રજાજનો એક મને રહીને જીવે તેવાં વિચાર અને કર્મ તેમનાં મનમાં ઉદભવે એવું કરો.

હે ! સર્વશક્તિમાન પ્રભુ, મારા દેશબંધુઓને ધર્માનુરકિતનો પથ બતાવજે. કારણકે ધર્માનુરકિત ચારિત્ર્યને પ્રબળ તાકાત બક્ષે છે.

હે ! પ્રભુ, મારા દેશના પ્રજાજનો દેશ અને સમાજને વિભાજિત કરનારાં પરિબળોને સામનો કરી શકે એવી શક્તિ તેમને આપવા દેશના ધર્મના અગ્રણીઓને સહાય કરજે.

હે ! નાથ, ભિન્ન ભિન્ન વિચારશ્રેણીઓ માટે પોતાનાં મનની બારી ઉઘાડી રાખે એવું વલણ અપનાવવા મારા દેશજનોને પથ ચીંધજે. સાથે ને સાથે વ્યક્તિ, સમાજ, રાષ્ટ્ર વચ્ચેના વૈરભાવને પરસ્પરની મૈત્રી અને સંવાદિતામાં પલટાવી નાખે એવું કરજે.

હે ! પ્રભુ, ત્રાસવાદ તો માનવજાત પરનો મહા અભિશાપ છે. નિર્દોષનાં જીવન હણનારા ખરેખર પાગલ કે અવિચારી છે. નિર્દોષનાં દુઃખદર્દ એ નિર્દયોનાં મનહૃદયને ગાળી કે ઓગાળી નાખે એવું કર.

રાષ્ટ્રને શાંતિપ્રિય અને સમૃદ્ધ બનાવે એવાં કાર્યો લોકો ખંત અને ઉત્કટતાથી કરતાં રહે એવી અમીદ્રષ્ટિ એમના પર કરજે.

આ શબ્દો સાથે હું વિરમું છું. સ્વામી હર્ષાનંદજી રચિત ‘એનસાઈક્લોપીડિયા ઓફ હિંદુઇઝમ’ ની પ્રથમ પરત મેળવીને હું આનંદ અનુભવું છું. આધ્યાત્મિકતા માધ્યમથી સર્વનાં મનની એકતા રચવામાં રામકૃષ્ણ મિશન સફળ રહે એવી મારી શુભેચ્છાઓ.