સંત સખુબાઈ…

સંત સખુબાઈ…

ઘણા વર્ષો પેહલાની આ વાત છે. મહારાષ્ટ્રના પંઢરપુર નજીક એક ગામમાં એક ગરીબ દંપતી રેહતું હતું. આ દંપતી ખૂબજ ધાર્મિક, દયાળુ અને માયાળુ સ્વભાવનું હતું. પોતાની પાસે અન્ય સંપતિ ના હોવા ને કારણે કોઈ દાન-ધર્મ તેઓ કરી શકતા નહિ, આમ છતાં, તેઓ સદા તેમને ત્યાં આવતા મેહમાનોની આગતા સ્વાગતા પોતાની રીતે કરતાં. લોકોને આવકારતા.

તેમને ત્યાં બાળકની ખોટ હતી.મહારાષ્ટ્રમાં પંઢરપુર એક પવિત્ર સ્થળ છે. ત્યાંના મોટાભાગના લોકો પાંડુરંગ વિઠ્ઠલા ની પૂજા કરે છે. આ દંપતી પણ હંમેશા પાંડુરંગ વિઠ્ઠલા ના મંદિરે જતા ને તેમની પાસે એક બાળક માટેની હૃદયથી પ્રાર્થના કરતાં. ઈશ્વર કૃપાથી તેમને ત્યાં એક દીકરી નો જન્મ થયો. જે ‘સખુ’ ના નામે ઓળખાતી. જે નાનપણથી અનેક ગુણ ધરાવતી હતી. તેનો હસમુખો સ્વભાવ, લોકો સાથે સંબંધ કેળવવાની ભાવના તેમજ દરેકને મદદરૂપ થવાની તેની રીતને કારણે લોકો તેમજ આડોશ પોડોશના લોકો તેને ખૂબ જ ચાહતા હતા. તે હંમેશાં તેની માતાને ઘરકામમાં તેમજ રસોઈકામમાં મદદ કરતી. તેના માતા-પીતા તેણે ખૂબ પ્યાર કરતાં.

કરાવિરાપુરા નામે ગામમાં કૃપનારાયા નામે એક પંડિત રેહતા હતા.કરાવિરાપુરા ક્રિશ્ના નદીને કિનારે વસેલું હતું. પંડિત પાસે રુચા-વેદનું જ્ઞાન હતું, પરંતુ તે તેનો ઉપયોગ ફક્ત પૈસા મેળવવા માટે જ કરતાં હતા, કોઈ સારા કામ માટે તેનો ઉપયોગ કરતાં નહિ. પંડિતની પત્ની નું નામ ‘ગ્યાલીબાઈ’ હતું. પંડિતની પત્ની ખૂબક કર્કશ અને ઝગડાલુ સ્વભાવના હતા. તેઓ દરેકનું અપમાન કરતી, ભગવાનમાં માનતી નહિ. ઘરમાં મેહમાનને પણ ક્યારેય આવકાર આપતી નહિ.

તેઓ ને એક પૂત્ર હતો, તેનું નામ ‘ઓદુર્યા’ હતું. પંડિતે તેને વેદનું પોપટિયું જ્ઞાન આપેલ, તેને વેદ યાદ તો રહેતા હતા પરંતુ તેના જીવનમાં તેની કોઈ અસર નોહતી. કોઈ સારા ગુણ ન હતા , જેમે કે લોકોને મદદરૂપ થવું, વગેરે. તે કોઈ સારા મિત્રો પણ કેળવતો નહિ.

પંડિતના ઘરમાં પંડિતની પત્નીનું જ ચાલતું. બાપ-દીકરો ક્યારેય કશું ઘરમાં બોલી શકતા નહિ. પંડિતની પત્ની તેની મરજી મુજબ ઘરમાં નિર્ણય લેતી અને ગમે તે સાથે વાતચીત કરતાં કરતા ઝગડો કરવો તે તેનો સ્વભાવ હતો. તેનાથી લોકો દૂર ભાગતા, આડોશી -પાડોશી પણ તેની નજીક ફરકતા નહિ.

પંડિતનો પુત્ર પરણવા લાયક થયો, તેથી પંડિત તેના માટે છોકરીની શોધ કરવા લાગ્યો, પરંતુ તેના કુટુંબની છાપ ગામમાં સારી ના હોવાને કારણે તેને ત્યાં કોઈ દીકરી આપવા તૈયાર હતું નહી. પંડિતે આખરે આજુબાજુના ગામમા તપાસ કરવાનું શરૂ કર્યું. પંડિત ફરતા ફરતા સુખબાઈના ગામમાં આવ્યા. ગામમાં તપાસ કરતાં કોઈએ તેને પેલા ગરીબ દંપતી ?સુખબાઈનું ઘર બતાવ્યું. પંડિત તેમને ત્યાં આવ્યા અને તેને સુખબાઈએ કરેલી આગતા-સ્વાગતા પસંદ આવી અને તેણે પોતાના પૂત્ર સાથે લગ્ન માટે સુખબાઈના પિતા પાસે રજૂઆત કરી. પિતાને થયું કે આવા ધનાઢય ઘરમાં જો મારી પૂત્રી જશે તો ખૂબ સુખી થશે, કારણ તેઓને ત્યાં તો કોઈ કોઈ વખત બે સમય ભોજન પણ મળતું નહિ. સુખબાઈના પિતાને પંડિત કે તેના ઘર વિશે અન્ય કોઈ જ માહિતી નોહતી સિવાય તે ધનાઢ્ય છે. તેને એમ કે પ્રભુ વિઠ્ઠલાની કૃપાથી તેની પુત્રીને આવું સારું કુટુંબ મળેલ છે. તેથી તેણે પોતાની પુત્રીના વિવાહ માટે હા પાડી. સખુબાઈની ઉમર ત્યારે ફક્ત ૧૨ વર્ષની હતી. સખુની માતાને થયું કે તે હજુ તેની ઉમર નાની છે, તેથી તેને યોગ્ય ઉમર થાય ત્યાં સુધી પાછી ઘેર લઇ ગયા. પરંતુ ?તેની સાસુનો આગ્રહ હતો કે હવે સખુને તેના ઘરે પાછી મોકલવી જોઈએ, જો કે સખુની મા તેમ હજુ ઈચ્છતી નહતી. નાની સખુએ તેના સાસુ-સસરાને પોતાના માતા-પિતા અને પતિને ભગવાન સ્વીકારીને તેમણે ત્યાં ગઈ. પરંતુ ત્યાં તેઓનો તેની સાથેનો વ્યવહાર જોઈ અને તેને આઘાત લાગ્યો. સખુની સાસુ તને આખો દિવસ ઘરકામમાં જ વ્યસ્ત રાખતી, કપડા-વાસણ, વગેરે કામમાંથી નવરિજ થવાં ના દેતી અને ઘરના બધાજ જમીલે પછી જ તેને જમવા આપતાં અને તેમાં થોડો ભાત જ આપતાં અને બાકી બીજાની ડીશમાંથી વધેલ એઠું ખાવા આપતી. ગમે તેવી પરિસ્થિતિ કેમ ના હોય, પણ તેને કામ કરવું જ પડતું પછી ભલે ને તાવ-શરદી કેમ ના હોય ! આમછતાં એક કૂતરાને પણ ના મળે તેમ જમવા આપતાં. તેના ગરીબ માતા-પિતાને ત્યાંપણ ક્યારેય તને એઠવાડમાંથી ખાવા નોહ્તું મળતું. બીજું ઘરમાં ક્યાંય પૂજા કે ધર્મ જેવું કશું જ હતું નહિ. સખુબાઈને હતું કે તેના સસરા વેદના જાણકાર અને ધાર્મિક વૃતિના છે અને ધનાઢ્ય છે. પરંતુ તે બધું જ તને ખોટું પડતાં જોયું. એક દિવસ તે ભાત બનાવતી હતી ત્યારે એક બ્રાહ્મણ સારું ઘર છે અને ત્યાંથી કંઈક મળશે તેમ સમજી ભિક્ષા માંગવા આવેલ, સખુબાઈ તેને ભિક્ષા આપવા માટે બહાર નીકળીને હાથ લાંબો કર્યો તે સમયે તેની સાસુએ જોયું તો તરત જ તેને ગમે તેમ અપમાનિત કરી અને કેહવા લાગી કે તું આમ કરી અને ઘરને બરબાદ કરી નાખીશ. તેના સસરાએ પણ તેની પત્નીને સાથ આપ્યો અને કશું બોલ્યાં નહિ. સખુને આથી દુઃખ થયું. તેને દુઃખ હતું કે પોતે ગરીબ હતા છતાં તેના ઘરમાં દાન ધર્મ માટે થોડું તો બચાવીને રાખતા હતા જ્યારે અહીં આવું કશું જ કરતાં નથી, નથી કોઈ ધર્મ-કર્મ. જમવા પણ સાથે દેતા નહિ. આ બધું જોઈ તે રડતાં રડતાં પ્રભુ વિઠ્ઠલા ને હંમેશ પ્રાર્થના કરતી કે પ્રભુ ઘરના સર્વેને સદબુદ્ધિ આપો.

આમ સખુને અનેક દુઃખ પડતા, તેનો પતિ પણ તેને ક્યારેય ચાહતો નહિ, તે જમી છે કે નહિ તે પણ ક્યારેય ધ્યાન આપ્યું નથી. તેને સખુની કશીજ પડી ન હતી. સખુને એક આશ્રિત (નિરાશ્રિત) ઘરમાં હોય તેમ રાખતા હતા. તેની સાસુ વધુ ને વધુ સખુબાઈ પર નિર્દયી વર્ત કરતી જતી હતી, પરંતુ સખુબાઈ તને મૂંગા મોઢે તે સહન કરી લેતી. તેને ભૂખી રાખી તડપાવતા ત્યારે સખુબાઈ, થાકીને પ્રભુ વિઠ્ઠલાને રડતાં રડતાં ફક્ત પ્રાર્થના જ કરતી કે પ્રભુ તું જ મારા માતા-પિતા છે, તું જ મારું સર્વસ્વ છે, આ બધું ક્યા સુધી મારે સહન કરવાનું ? હવે કેટલી તું મારી કસોટી કરીશ?

ધીરે ધીરે સખુબાઈ પ્રભુ વિઠ્ઠલાની ભક્તિ તરફ વળી ગયા, ઘરના કામકાજમાં પણ પ્રભુનું જ સમરણ. સુતા-જાગતા, ઊઠતા-બેઠતા પ્રભુ વિઠ્ઠલા સિવાય કશું જ નહિ. ગમે તેટલા દુઃખમા પણ એક જ નામ. શરીર સુકાવા લાગ્યું, હવે તો ફક્ત હાડ જ શરીરમાં રહ્યા. આસપાસના લોકોને પણ દયા આવવા લાગી, પરંતુ ગ્યાલીબાઈ, સખુબાઈની સાસુને આ વાત કહે કોણ? ‘ બિલાડી ને ડોકે ઘંટ કોણ બાંધે ?’ લોકોએ તેને સલાહ આપી કે શા માટે આ દુઃખ સહન કરે છે, તારા માતા-પિતાને ત્યાં કેમ ચાલી જતી નથી? પરંતુ સખુબાઈએ કહ્યું પ્રભુ વિઠ્ઠલા જ મારા માતા-પિતા છે. તે મારી રક્ષા કરશે, તમે ચિંતા કરો નહિ.

તેના સાસુ -સસરા-પતિની આટલી બધી ક્રુરતા છતાં, તે કશું જ બોલતી નથી અને મૂંગે મોઢે સહન કરે છે, લોકો ને પણ આશ્ચર્ય થાય છે કે આ આ બધું કઈ રીતે સહન કર છે? ફક્ત પ્રભુ વિઠ્ઠલા નું નામ લઈને. લોકો પણ પ્રભુ વિઠ્ઠલા ને તેના માટે પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા.

એક દિવસ સખુબાઈ તેના પાડોશી શાંતાબાઈ સાથે ક્રિશ્ના નદીએ પાણી ભરવાં માટે ગઈ. યાત્રાળુઓનું નું એક ટોળું પંઢરપુરની જાત્રાએ જવા નદીને કિનારે પળાવ નાંખીને બેઠા હતા અને તેની રસોઈ ના કામકાજમાં હતા અને સાથે સાથે પ્રભુ વિઠ્ઠલાનું નામ સમરણ કરતાં હતા. સખુબાઈએ તે સાંભળ્યું અને તે તેઓ તરફ ચાલી નીકળ્યા અને તેઓ સાથે પ્રભુ વિઠ્ઠલાનું નામ લેવા લાગ્યા.અને પ્રભુનાં નામમાં એવા મગ્ન થઇ ગયા કે તે ઘરના કામકાજ વગેરે બધું ભૂલી ગઈ, અને તેણે શાંતાબાઈને કહ્યું કે હવે હું પણ પંઢરપુર પ્રભુ વિઠ્ઠલાના દર્શને જઈશ.

શાંતાબાઈએ કહ્યું કે સખુ તારી સાસુને ખબર પડશે તો તારી ઉપર ગુસ્સે થશે અને તને વધુ હેરાન કરશે. પરંતુ સખુબાઈએ કશું જ સાંભળ્યું નહિ અને તે પણ યાત્રાળુઓ સાથે પંઢરપુર જવા ચાલી નીકળ્યા.

સખુબાઈની સાસુને જ્યારે આ વાતની જાણ થઇ કે તૂરત તે તેના દીકરા સાથે પંઢરપુર ચાલી નીકળી અને ત્યાં તેણે જોયું કે સખુબાઈ આંખ બંધ કરીને પ્રભુ વિઠ્ઠલાનું નામ લઇ નાચતા હતા, ત્યારે તેની સાસુએ બહુ બુમ પાડી તેને બોલાવવાની કોશિશ કરી પણ તેને કશો જવાબ ના મળતા તેની સાસુએ તેના વાળ ખેંચીને તેને બોલાવી. તેને મારી ખેંચીને પોતાની સાથે ઘેર લઇ ગયા. તે ઘરેથી ભાગી ના જાય તે માટે તેને થાંભલે બાંધી રાખી. તેણે જમવાનું પણ છોડી દીધું. સતત દુઃખ વચ્ચે પણ તેણે ભક્તિ ના છોડી.

આવી પરિસ્થિતિમાં ભક્તિ કરતાં,પ્રભુ વિઠ્ઠલાએ તેની ઉપર જે કૃપા કરી તે ખૂબજ આશ્ચર્ય જનક ઘટના છે. તે હંમેશાં પ્રભુ વિઠ્ઠલા વિઠ્ઠલા સિવાય કશું જ કરતી નહિ.

એક મધ્ય રાત્રીના એક સ્ત્રીના સ્વરૂપમા પ્રભુ આવ્યા અને તેને કહ્યું, સખુ, હવે તને નથી લાગતું કે તને વિઠ્ઠલા ના દર્શન થાય. તું પ્રભુ વિઠ્ઠલા ના દર્શન કરવા માંગે છે તો તું જા અને તું પાછી નહિ આવીશ ત્યાં સુધી હું અહીં રહીશ અને તારું બધું કામ કરીશ.

સવારે ઊઠીને તેની સાસુ અને પતિએ જોયું કે આટલુ આટલું કરવા છતાં કોઈ ભગવાન નું નામ કેમ લઇ શકે જ્યારે સખુ હજુ વિઠ્ઠલાનું જ રટણ કરે છે. તેની સાસુએ કહ્યું અંદર જા અને નાહીં ને રસોઈ બનાવ. પ્રભુ રૂપી સખુબાઈ શાંતિથી અંદર રસોઈ કરવા ગયા. ઘરના બધા કામ કર્યાં ડીશ પણ સાફ કરી. પરંતુ વિઠ્ઠલાનું નામ પણ સાથે લેતાં હતા.

આ સાંભળીને તેની સાસુ ચિડાઈ ગઈ અને બુમ પાડી કે ચૂપ રહે, ‘હું આ ગંદો શબ્દ’ સાંભળવા નથી માંગતી. ભગવાન રૂપી સખુએ કશો ઉત્તર આપ્યા વિના ઘરના બધાજ કામ કાજ કરતી રહી. આશ્ચર્યની વાત એ બની કે આ દિવ્ય હાજરીને કારણે સાસુ અને પતિમાં પણ પરિવર્તન આવ્યું અને તેઓ હવે સખુને ગાળો આપતાં નથી કે મારતા નથી. આડોશ પાડોશના લોકોને પણ આ જોઈ આશ્ચર્ય થયું.

આ બાજુ સખુબાઈ પંઢરપુરમા વિઠ્ઠલા ના દર્શન કરી અને ત્યાજ તેની ભક્તિ કરવા લાગ્યા અને બધું જ ભૂલી અને રોકાઈ ગયા. આમ ને આમ સખુબાઈએ પ્રભુ વિઠ્ઠલાનું નામ લેતાં લેતાં પંઢરપુર મા જ તેનો દેહ છોડી દીધો. લોકોને જાણ થઇ કે સખુબાઈએ દેહ છોડી દીધો છે. આ બાજુ પ્રભુ તો તેના ઘેર સખુબાઈ બનીને હજુ કામ કરતાં હતા. કારણકે તેણે સખુબાઈને કહેલ કે જ્યાં સુધી તું પાછી નહિ આવ ત્યાં સુધી હું અહીં રહીશ અને તારું કામ કરીશ.

હવે રુકમયી ને ચિંતા થઇ કે પ્રભુને પાછા કેમ લાવવા કારણ તે તો સકુબાઈની જગ્યાએ જ હજુ કામ કરે છે. આ માટે તેણે નક્કી કર્યું કે હવે એક જ ઉપાય છે કે સખુને પાછી તેના જીવનમાં મોકલાવી જરૂરી. રુક્મયીએ તેના ભક્તના સ્વપ્નામાં આવ્યા અને દર્શન આપ્યા કે તમે સખુના બાકી શરીરને લઇ આવો. લોકો સખુબાઈના બાકી દેહને લઇ આવ્યા, તેને રુક્મયી એ તેના દિવ્ય હાથે સપર્શ કરી અને સજીવન કર્યો અને સખુબાઈને કહ્યું તું હવે કરાવિરાપુરા પાછી જા ને ભગવાન ત્યાં તારી જગ્યાએ છે તેને પાછા મોકલ. જા તને મારા આશીર્વાદ છે.

સખુબાઈ પાછા કરાવિરાપુરા ગયા અને કૃષ્ણાના કિનારે પ્રભુ હતા ત્યાં તેને મળી અને તેના પગમાં પળી ગયા. અને કહ્યું ઓ પ્રભુ!

આ મેં શું કર્યું ? હું પણ કેવી ગાંડી છું કે મારા બધા જ કામ તમારી પાસે કરાવડાવ્યા. અને એટલું જ નહિ, હું તો ભૂલી જ ગઈ હતી અને મને યાદ પણ નોહ્તું કે તમે અહીં છો,?હું નથી જાણતી કે તમારે મારા કેવા કેવા કામ અહીં તમારે કરવા પડ્યા? પ્રભુ મને માફ કરજો.

ભગવાન વિઠ્ઠલા હસીને કહે છે કે મારા ભક્તો માટે આ બધું કશું જ નથી.

હવે પછી તારું જીવન સુખી થાઓ. તું તારા જીવન વડે લોકોની સેવા કર.

સખુને પ્રભુ એ આશીર્વાદ આપ્યા, અને તે હસતા હસતા ઘેર પાછા ફરિયા.

ગ્યાલીબાઈએ જ્યારે લોકો પાસેથી પોતાની વહુની આ વાત જાણી, ત્યારે તેણે કહ્યું :’શું પ્રભુ તમારી લીલાં! ‘અને સખુબાઈ ને કહ્યું કે તમે જૂની વાત ભૂલી જાઓ, તમે તો આ ઘરની જ્યોત છો અને ?ખૂબજ વ્હાલથી આવકાર્યા.

સખુબાઈના પુરા સંસારિક જીવનમાં પરિવર્તન આવ્યું, ત્યારબાદ, તેના સાસુ -સસરા -પતિ બધા જ સુધરી ગયા, તેઓનું જીવન ભક્તિમય થઇ ગયું.

બાકીનું જીવન સખુબાઈએ શ્રદ્ધા,ભક્તિ અને લોકોની સેવામાં જ વિઠ્ઠલાને સમર્પિત કર્યું.