ધ્યાન વિષે વધુ ઊંડી સમજણ …(ભાગ-૨) …

ધ્યાન વિષે વધુ ઊંડી સમજણ …(ભાગ-૨) …

 – ડૉ. ઝરણા દોશી …

 

ડૉ. ઝરણાબેન પાસેથી આપણે ઓગષ્ટ માસની શરૂઆતમાં જ ધ્યાન – યોગ – મેડીટેશન … અંગે પ્રથમિક માહિતી મેળવેલ, અને તેના ખૂબજ સુંદર પ્રતિભાવ અનેક વાંચક વર્ગ તરફથી અમોને મળેલ, જે બદલ અમો તેમના અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ. આજે ફરી તે જ વિષયને આગળ વધારીએ છીએ અને ‘ધ્યાન વિષે વધુ ઊંડી સમજણ’ આપણે ડૉ. ઝરણાબેન પાસેથી મેળવવા કોશિશ કરીશું. વાંચક મિત્રો ને ખાસ વિનંતી કે આપ આપના ધ્યાન ના અનુભવ, આપની જો ધ્યાન અંગેની સમસ્યા હોય તો તે વિના સંકોચ બ્લોગ પોસ્ટ ના પ્રતિભાવ બોક્ષ દ્વારા જણાવશો. ‘દાદીમા ની પોટલી’ પર આજની પોસ્ટ મોકલવા બદલ અમો ડૉ.ઝરણાબેન ના અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ. હવે પછીની તેમની પોસ્ટ, ઘણા સમયથી અમોએ અગાઉ જાણ કરેલ, તેમ સેક્સ અને તેમની પ્રાથમિક જાણકારી અંગેની હશે. આશા રાખીએ છીએ કે આપ બ્લોગ પોસ્ટ નિયમિત રીતે જોતાં રહેશો.

 

 

જેમને જેમને ‘ધ્યાન’ માં  રસ છે અને આગળ વધવું છે તે દરેક વાચક મિત્ર સ્વયંને આ પ્રશ્ન પૂછે……

 

સૌ પ્રથમ આપણે એ નક્કી કરવું પડે કે ‘ધ્યાન’ એટલે મારી પોતાની સમજણ શું છે ?  ધ્યાન મેં કેટલી હદે રસપૂર્વક ગણતરીમાં લીધું છે ?   ધ્યાન કરવા માટે મારે શેની શેની સુવિધા કરવી પડશે ?  હું કોને ધ્યાન કહું છુ ?  મેં એવા કયા ધ્યાન અથવા ધ્યાનીને ધ્યાનમાં લીધા છે ?  મને ધ્યાન કરવાની પિપાસા જાગી છે કે મારે ધ્યાન ને એક શસ્ત્ર તરીકે વાપરીને કઈ ફાયદો જોઈએ છે ?

આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે ધ્યાન એ આપણી પ્રાથમિક જરૂરિયાત નથી., ધ્યાન એ આપણી આરામદાયક સ્થિતિ માટેની જરૂરિયાત પણ નથી., ધ્યાન એ મનોરંજન નથી, મનોભંજન છે.  મનને આરપાર વીંધવાની પ્રક્રિયા છે.  ધ્યાનની ચર્ચા ના હોય, સીધું અનુસરણ હોય.  ધ્યાનમાં મનોરંજન શક્ય નથી, પરંતુ હા મનોરંજનમાં આપણને જે તલ્લીનતા અને રસલીનતા પસંદ છે તે માણવા મળી તો એમ કહેવાય કે આપણે ધ્યાન કર્યું અથવા ધ્યાન આપણા દ્વારા થયું.  જે આપણને એક પ્રકારનો અનુભવ કરાવી ગયું અને આપણે તન, મન, હૃદય થી તલ્લીન બની ગયા.  સ્વયંને વિસરી ગયા અથવા ઓતપ્રોત થઇ ગયા.

 

જેમ જેમ આપણી સમજણ વધતી જશે કે ધ્યાન એટલે મારી માટે શું છે તેમ તેમ ધ્યાન આપણી માટે પુસ્તકિયું જ્ઞાન અથવા ગોખણીયું ગણિત બનીને નહિ રહે.  ધ્યાન એ ભણતર નો વિષય હોત તો હમણાં સુધીમાં યુનિવર્સીટીમા ફરજીયાત ભણાવામાં આવ્યું હોત. પરંતુ ધ્યાન તો અનુભવનો વિષય છે.,  અપનાવાનો વિષય છે, એક વિશિષ્ટતા છે, લાક્ષણિકતા છે, આંતરિક વિકાસનું પ્રાથમિક પગથીયું છે.

 

આપણે વધુ એક ઉદાહરણ લઈએ …

 

માતાને માટે પોતાના બધાજ બાળકો પર એક સરખો જ પ્રેમ હોય,એક સરખું જ ધ્યાન હોય પરંતુ માતા પાસે પ્રથમ બાળકના આગમન અને બાળકના ઉછેર માટેના ૨૪ કલાક હતા.  હવે બીજું બાળક પણ આવ્યું પરંતુ ૨૪ કલાક તો એના એજ રહેવાના ને ?  છતાં બાળકો પર ધ્યાન આપવાની આંતરિક કલાનો વિકાસ માતા ની અંદર બીજા બાળકને જનમ આપતા સમયે આપોઆપ પ્રગટે છે અને આ આવડત થકી, કળા અને કૌશલ્ય થકી બંને બાળકો પ્રત્યે પૂરતું ધ્યાન આપવામાં માતા અને પિતા સફળ થાય છે, સંતોષ અનુભવે છે.

 

કુદરત તરફથી સહજ રીતે, નૈસર્ગિક રીતે મળેલા તત્વોનું  કુદરતી ભાષા પ્રમાણે, કુદરતી નિયમો પ્રમાણે એક જ લાઈનમાં  તાલમેલ થઇ જવું તે ધ્યાન છે.  જેમ કે દરેક જીવ માત્ર પૃથ્વી પર જીવે છે,પૃથ્વી પર પાણી છે, ઉપર આકાશ છે,ચારે બાજુ હરિયાળી છે,આ બધાનો સહજ, નૈસર્ગિક, કુદરતી એવો સુચારુરૂપથી સંગમ રચાયેલો છે, તેના પાયા રૂપે ધ્યાનસ્થ પૃથ્વી પોતાની રચનાત્મકતાને કેટલી સુંદરતાપૂર્વક, સ્વસ્થતાપૂર્વક ધારણ કરીને બેઠી છે.  વધુ આગળ નજર કરીએ તો ધ્યાનસ્થ અવ્સ્થમાં કોણ કોણ છે જે પોતાને પ્રકાશિત કરીને અથવા પોતાનામાંથી કશુક રચીને, પોતાની રચનાત્મકતાને ઉદાર ભાવે લ્હાણી કરે છે.  આપણે આપણી ચારે તરફ દષ્ટિ કરીએ કે ધ્યાનમાં આપણને ઉતરવાનું મન થાય,પ્રેરણા થાય તે માટે આપણો સાથ કોણ કોણ આપી રહ્યું છે.  કોણ કોણ આપણને ધ્યાનસ્થ લાગી રહ્યું છે. સુર્ય, ચન્દ્ર, તારા,  વાયુ, વહેતી નદી, તળાવ, પર્વત, સાગર, તમામ પ્રકારની ખનીજ સંપતિ, લીલોતરી ….. આવું તો અનેક અનેક સૌન્દર્ય આપણી આસપાસ છે.  જેના પરિણામ સ્વરૂપ મનુષ્યને અને જીવ માત્રને સૃષ્ટી થકી જીવન અને ભોજન મળી રહેલું છે.

 

જીવનમાં ધ્યાનસ્થ સ્થિતિમા ઉતર્યા પછી આપણને એની અસરો કયા કયા જોવા મળે જેના થકી આપણે એવું અનુમાન કરી શકીએ કે ધ્યાન કોણે ધર્યું, કોને ખરેખર ફળ્યું, કોણ ધ્યાન થકી શું સિદ્ધ કરવા માંગે છે.

 

કોઈ પણ ક્રિયા કરવી છે તો તે ક્રિયાનું કઈ પરિણામ પણ ખબર હોવું જોઈએ અને તે ક્રિયાનું કારણ પણ ખબર હોવું જોઈએ.

 

દરેક વ્યક્તિ માટે ધ્યાન ના નામનું એક સામાન્ય સમીકરણ બેસાડવું હોય તો તે સાધારણ કક્ષાનું ધ્યાનનું લેવલ થઇ જાય, જેમ કે બાળકોને આપણે સામાન્ય કક્ષાનું ગણિત, ભાષા, ભૂગોળ, વિજ્ઞાન, ઇતિહાસ વગેરે નું જ્ઞાન આપીએ છીએ.  તેવી રીતે બધા માટે સામાન્ય ધ્યાનનું જ્ઞાન, ધ્યાનની ક્રિયા, ધ્યાનના પ્રકારો બધું જ ગૌણ અનુભવ કરાવી જાય છે.

 

જેમ આપણે પુસ્તકમાં વાર્તા વાંચીએ, પરદા ઉપર ચિત્રપટ જોઈએ છતા આપણું જીવન, જીવનમાં રહેલી જીવંતતા, જીવનમાં આવતી ક્ષણ પ્રતિક્ષણ, આ બધું બધાનું પોત પોતાનું હોય છે અને તે તે ક્ષણમા ધ્યાનસ્થ અવસ્થાને ઉપલબ્ધ કરવાની આવડત દરેક વ્યક્તિની પોતપોતાની આગવી અને લાક્ષણિક હોવી જરૂરી છે.

 

બેસીને સ્થિરતાપૂર્વક, હલનચલન કર્યા વગર, આસનમાં શરીરને વાળી કરીને સમય પસાર કરવો ઘણો સહેલો છે.  પરંતુ શરીર સાથે જોડાયેલું આપણું મન,  અને મન સાથે જોડાયેલું આપણું ચિત્, અને ચિતમાં ઉત્પન્ન થતા રહેતા ભાવ,પ્રતિભાવ … આ રીતે દરેક અવસ્થામાં તરબોળ રહેતા આપણે પોતે, ધ્યાનસ્થ અવસ્થામાં ફક્ત શરીરને જ બેસાડીને બેસાડી રાખીએ અને એ સિવાયની તમામ અંદરની મન:સ્થિતિનું અવલોકન કરાવવા માટે પ્રાયોગિક ધોરણે ધ્યાન શીખવાની જરૂર ઉભી થાય છે જે માટે એક પ્રેરણાદાયી સ્વરૂપ, એક ગુરુ, એક માસ્ટર, એક આપણે જેની ઉપર શ્રદ્ધા કરી શકીએ એવા માનદ પાત્રની દિશા અને દીક્ષાની જરૂર પડે છે.

 

જયારે આ પ્રમાણે આપણા પરિવાર,પોતાને માટે ઉપરાંત સમાજ માટે આવી હસ્તિ, આવા વ્યક્તિત્વની જરૂરિયાત ઉદભવે છે તે સમયે તેઓશ્રીની હાજરીમાં જે આપણે ધ્યાનસ્થ અવસ્થામાં આંતરિક વિકાસ કરીએ છીએ તેનો આસ્વાદ, તે વખતે મળેલી સમાધિ અવસ્થાના અનુભવોની રમણીયતા જ કઈ જુદી છે.

 

છતા રોજીંદા જીવનમાં ધ્યાનને અપનાવીને આપણે કશુક રચનાત્મક પગલું ભરવા માંગીએ છીએ તો ચોક્ક્સ જ નીચે પ્રમાણે પોતાનો,પોતાના સ્વભાવના  અભ્યાસનો આરંભ કરીએ.

 

સ્વભાવ ની છણાવટ માટે આપણે અમુક વધુ જુદા જુદા સ્વભાવ વાળી હસ્તીઓના સફળ સંતોષી અને સુખી જીવન માટે સૌ પ્રથમ બિનજરૂરી સ્વભાવનો અભ્યાસ કરીએ.

 

1.     બાળક:  રુઆબદાર, ઉતાવળીયો સ્વભાવ, રમતિયાળ, મસ્તીખોર, હાયપર, બાધકણાપણું, ભૂલકણાપણું , જીદ્દીપણું , ચિડચિડાપણું

2.     વિદ્યાર્થી :  આત્મવિશ્વાસ નો અભાવ, ડરપોક , મોટા ભાગનો સમય ટીવી અને વીડીઓ ગેમ મા આપવો, ભણવા સિવાયની બધી જ બાબતો મા પ્રથમ નંબર, તોછડાઈભર્યું વર્તન

3.     યુવક:   જીવનમાં ઉજળા ભવિષ્ય માટે ની ગંભીરતાનો અભાવ, ઉમર પ્રમાણેના નખરા, પાર્ટી,  મિત્રો સાથે મજા કરવી, ઘરની બહાર જ રહેવું, પોતાની ભૂલો સામે વડીલોને નવા નવા બહાના આપવા,

4.     યુવતી:   અખો દિવસ શરીર બાબતે કાળજી લીધા કરવી, નખરા કરવા, ખરીદી કરવી, જીદમાં રહેવું,ઘરમાં બધાથી વાત છુપાવી ને પુરુષ મિત્રો બનાવવા.

5.     સ્ત્રી:  જેમ બંને તેમ કામ મા આળસ અને સુવિધા નો સંગમ કરવો, સમય પસાર કરવાની રીતો અપનાવવી જેમકે ટીવી, પાર્ટી, મુવી, કિટીપાર્ટી, હોટલ, ખરીદી.  સાસુ અને નણંદ સાથે કંકાસ ઉભો કરવો,પતિ સાથે રોજે રોજ ખરીદી નો આગ્રહ રાખવો, બાળકોને નોકરોના હવાલે મુકવા.

6.     પુરુષ:   કાવાદાવા કરીને ઓછા સમયમાં વધુ રૂપિયા કમાવાના પ્રયત્નો કરવા,વ્યસનો ના ભોગ બનવું,

 

આજનો માનવી જીવન જીવવાની રેસ લગાવે છે, હરીફાઈ કરે છે, પહોચી નથી વળતો, ખાવાપીવાનું જ હજુ જમા કરવામાં લાગેલો હોય છે, સર્વાઈવલમા જ હજુ ફસાયેલો હોય ત્યાં આપણે એને કેવી રીતે કહીએ કે ભાઈ તું બેસી જા, સમય આપ અને ધ્યાન કર, કલાકો સુધી યોગ, ધ્યાન સાધના નો અભ્યાસ કર.  તરત જ તેની તરફથી પ્રશ્ન આવશે કે મારી લીધેલી જવાબદારી નું શું  ?

 

આવો હવે આપણે સામાન્ય કક્ષાના માનવીઓ માટે કયા ધ્યાન છે જોઈએ અથવા ધ્યાન ની કયા જરૂર છે જેના થકી તે પોતાની જીવનચર્યામા મનની શાંતિને પામે,આનંદની અનુભૂતિ કરે,સદાચારી બની રહે,તન અને મનથી તંદુરસ્ત રહે.પરિવારમાં આપસમાં સંબંધોની સુવાસ મહેકતી રહે.

 

મોટા ભાગની વ્યક્તિ આજે વધુ કરીને શહેરમાં રહે છે, રોજની દિનચર્યામા એટલું બધું આધુનિકીકરણ પ્રસરી ગયું છે કે ભોગ ઉપભોગના સાધનોનો વધારો થતો જાય છે અને બે વ્યક્તિઓ ની વચ્ચેનું અંતર વધતું જાય છે.

 

– ડૉ.ઝરણા દોશી…

 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email: [email protected]

 

આપને આજની પોસ્ટ પસંદ આવી હોય તો આપના પ્રતિભાવ બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકી ડૉ.ઝરણાબેન ના પ્રયાસને યોગ્ય પ્રતિસાદ આપશો. જે અમોને પ્રેરણાદાયી અને માર્ગદર્શક બની રહેશે અને લેખિકાની કલમને બળ પૂરશે. …..

 

“સર્વે પાઠક મિત્રો ને વિનંતી કે આપ આપના પ્રતિભાવો દ્વારા આપને સતાવતા જીવન અંગેના કે સ્વાસ્થયને અંગે ઉદભવતા પ્રશ્નો બ્લોગ પોસ્ટ પર આવી જરૂર પૂછી શકો છો. ડૉ.ઝરણા દોશી … આપને તેનો જવાબ બ્લોગ પર આપવા જરૂર પ્રયત્ન કરશે. અથવા આપને ઉદભવતા કે મુંજવણ આપતા પ્રશ્ન કે રોગ બાબતે Privacy / અંગતતા – જાળવવા ઇચ્છતા હોય તો આપની સમસ્યા ની વિગત ડાયરેક્ટ [email protected] ઉપર અથવા ડૉ.ઝરણા દોશી ને [email protected] ઈ મેઈલ દ્વારા લખી ને મોકલી શકો છો, અમો તમારા email ID પર તે અંગેનું યોગ્ય માર્ગદર્શન મોકલી આપવા જરૂર કોશિશ કરીશું. ”

ફેશબુક દ્વારા બ્લોગ પોસ્ટ પર આપની કોમેન્ટ્સ અહીં મૂકવા વિનંતી છે.....

  • KARTIK PRAKASHBHAI JAGAD

    Abhar… Janva jevu…

  • kalidas becharbhai gohel

    e to jyare anubhav kariye tyare khabar pade. a ek anubhutino vishay chhe.

  • PRAFULCHANDRA V. SHAH

    I am highly impressed, will continue to read and try to understand,thanks

    With regards to all friends or snehio

  • MANISH KUMAR

    ek ek shabde satyata tapke chhe bhai

    khubaj sunder lekh chhe !!!!!!! aabhar !!!!!!!!!!!

  • dhyan karvathi aapna man ane atmane shanti made chhe. bahu saras lekh chhe.