અનાસક્તિ …( તત્વ વિચાર) … (ભાગ-૨) …

અનાસક્તિ …(તત્વ વિચાર) … (ભાગ-૨) …

  • સ્વામી ભજાનાનંદ

 

 

swami viekananda.quote

 

 

આ અગાઉ આપણે ભાગ-૧ … ના આખરમાં, શરૂઆતમાં જાણ્યું કે … ધ્યાનનો અભ્યાસ કરવા માટે આપણને આધ્યાત્મિક વિચારો કરવાની સ્વતંત્રતા હોવી જોઈએ અને ધ્યાનનો માર્ગ ચેતનાના અમુક કેન્દ્ર તરફ વાળવાની સ્વતંત્રતા હોવી જોઈએ.  નિમ્નકક્ષાના વિચારોથી અલગ થઇ શકીએ તો જ આ આંતસ્વતંત્રતા આવે.  ….  તો ચાલો, આજે થોડું વિશેષ તેમાં આગળ જાણીએ …

 

મિત્રો  ભાગ-૧ … ની લીંક આપની સરળતા માટે આ સાથે નીચે દર્શાવેલ છે.  લીંક ઉપર ક્લિક કરવાથી ભાગ-૧ … આપ અહીં જ માણી શકશો…

બ્લોગ પોસ્ટ લીંક :   

અનાસક્તિ … (તત્વ વિચાર) …(ભાગ-૧)…

 

નૈતિકતા અને અનાસક્તિ

 

એક આધ્યાત્મિક માણસ, નૈતિક માનવથી કેવી રીતે જુદો પડે છે ?  એક તો એ બાબતમાં કે માત્ર નૈતિકતાવાળો માણસ એ ઉચ્ચ જીવનની ઝંખના કરવા અથવા ઉચ્ચ પ્રકારના ચેતના પ્રાપ્ત કરવા સ્વતંત્ર હોતો નથી.  તે તો માત્ર સારાં જીવનથી સંતુષ્ટ હોય છે.  વાસ્તવમાં તો તે પોતાના સારા વિચારો અને સારાં કર્મોથી આસક્ત થયેલો હોય છે કે તે આવા પ્રશ્ન માટે તૈયાર હોતો નથી.  સ્વામી વિવેકાનંદ પ્રશ્ન કરે છે કે ‘તમે મુક્ત ન હો ત્યાં સુધી માત્ર યંત્રથી વિશેષ શું છો ?  શું તમે ભલા છો તે માટે તમે ગર્વ લઇ શકો !  બિલકુલ નહિ.  તમે ભલા છો કેમ કે તેવા બન્યા વિના તમારે છુટકો નથી.  બીજી કોઈ વ્યક્તિ બુરી હોય છે કેમ કે તેણે તેવા બન્યા સિવાય છુટકો નથી.’ [*૨]  ભલાઈ અને બુરાઈ ‘સંસ્કારો’ પર આધાર રાખે છે.  ભલો માણસ એ કે જે સારા સંસ્કાર વડે જ શાસિત હોય.  બૂરો માણસ એ છે કે જે બુરા સંસ્કારો વડે જ શાસિત હોય.  જે જીવન માત્ર સંસ્કારો વડે જ શાસિત હોય, ભલે તે સારા સંસ્કાર હોય, તો પણ તેવું જીવન સ્વતંત્ર નથી.  તે ઉચ્ચતરની પ્રાપ્તિ માટે સ્વતંત્ર હોતું નથી.  આપણી ચેતનામાં અનેક પરિણામો કે સ્તરો છે.  જે જીવન નિમ્નકક્ષાની ચેતનામાં જીવે તે અણવિકસિત અને અધૂરું હોય છે.  આવાં જીવને આધ્યાત્મિક સાહસનો આનંદ ગુમાવ્યો હોય છે અને તે સાથે પોતાના બાંધવોની આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ માટે સેવા કરવાનો આનંદ પણ ગુમાવ્યો છે.

 

બીજી વાત એ છે કે જે માત્ર સદ્દગુણી છે તે દુઃખ અને ભયથી મુક્ત હોતો નથી.  જે વ્યક્તિ ચેતનાની નિમ્નકક્ષાએ જીવે છે એ ઈચ્છાઓ સારી હોય.  બીજું એ કે ઉચ્ચતર ચેતના સાથે સંલગ્ન એવાં આધ્યાત્મિક આનંદનો તેને સ્પર્શ પણ મળતો નથી, તેથી પોતાની ઈચ્છાઓ સંતોષવા તેને માત્ર પોતાનાં માનસિક અને સામાજિક વાતાવરણ પર જ આધાર રાખવો પડે છે.  અને તેના પર તેનો કોઈ કાબૂ પણ હોતો નથી, તેથી તેની ઘણી ઈચ્છાઓ તો અતૃપ્ત રહી જાય છે.  તેથી તે નિરાશા અને દુઃખથી અલિપ્ત રહી શકતો નથી.  વાસ્તવમાં તો ભલા લોકો, વધુ નરમ અને સંવેદનશીલ હોવાથી, ખરાબ લોકો કરતાં તેમને વધારે દુઃખાનુભૂતિ થાય છે.

 

તે ઉપરાંત ચીલાચાલૂ નૈતિકતા, ભયમાંથી મુક્તિની કોઈ ખાતરી આપતી નથી.  એક પ્રખ્યાત સંસ્કૃત શ્લોકમાં કહ્યું છે :  ‘ભોગો ભોગવવામાં રોગનો ભય હોય છે, ઊંચી સામાજિક પ્રતિષ્ઠામાં પતનનો ભય હોય છે, ધનપ્રાપ્તિમાં દુર્બુદ્ધિવાળા રાજાનો ભય હોય છે, માનપાન પામવામાં અપમાનિત થવાનો ભય હોય છે, બળ પ્રાપ્ત કરવામાં દુશ્મનનો ભય હોય છે, સૌંદર્યવાન હોવામાં વૃદ્ધત્વનો ડર હોય છે, વિદ્વાત્તામાં વાદવિવાદ કરનારા પંડિતોનો ભય હોય છે, સદ્દગુણી થવામાં દુષ્ટલોકોનો ભય હોય છે, શરીર ધારણ કરવામાં મૃત્યુનો ભય હોય છે.  આમ આ જગતમાં બધું જ ભયથી ઘેરાયેલું છે.  માત્ર વૈરાગ્ય (એટલે કે અનાસક્તિ)  માં જ નિર્ભયતા છે.’

 

ભયનું કારણ પોતાની જાતમાં ચોંટી જવું તે છે.  પતંજલિ કહે છે કે આ વસ્તુ વિદ્વાનો અને શાણા લોકોમાં પણ જોવા મળે છે.  પરંતુ અજ્ઞાનને માત્ર સદ્દગુણી વર્તનથી દૂર કરી શકાય નહિ.  આપણા ઉચ્ચતર સ્વરૂપનો સાક્ષાત્કાર માનવને ભયમુક્ત બનાવી શકે.  રાજા જનકને સર્વશ્રેષ્ઠ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું ત્યારે તેમના ગુરુ યાજ્ઞવલ્ક્યે તેમને કહ્યું : ‘જનક, ખરેખર તમે ભયમુક્ત બન્યા છો.’

 

આમ સ્પષ્ટ થાય છે કે માત્ર નૈતિક જીવન એ કંઈ બધું જ નથી.  હા, ભલાં અને સદ્દગુણી જીવનની કિંમત એ છે કે તે આધ્યાત્મિક જીવન માટે પાકો એક પાયો પૂરો –પાડે છે.  સદ્દગુણો અને ભલાઈ માણસને દુર્ગુણો અને નિમ્ન પ્રકૃતિની વૃત્તિઓની પક્કડમાંથી મુક્ત કરે છે.  પરંતુ કેટલીક વાર, ખાસ કરીને આધ્યાત્મિક જીવનની ઉચ્ચ અવસ્થામાં, રૂઢિગત સામાજિક શિષ્ટાચાર, અતી ચોખલીયા અને જીદ્દીપણું પ્રગતિને બાધક બને છે.  તેથી જ શ્રીઠાકુર (શ્રીરામકૃષ્ણ પરમહંસ) કહેતા કે આત્માને બંધનમાં રાખનાર અષ્ટપાશમાં સદ્દગુણ પણ આવે છે.

 

આધ્યાત્મિકતાના અભિપ્સુએ તો સદાચાર, ભલા અને બિનહાનિકારક વિચારોમાંથી પણ અનાસક્ત રહેવું જોઈએ, કેમ કે, તે એવી ઉચ્ચતર સ્વતંત્રતાની અભિપ્સા સેવે છે, જે ગુણ-દોષની પેલેપાર છે.  પરંતુ કેટલીક વખત એવું બને છે કે સદ્દગુણી લોકો પોતાના સદ્દગુણોને એટલા બધાં વળગેલા હોય છે, જેટલા દુષ્ટલોકો તેમની દુષ્ટતાને વળગેલા હોતા નથી.  ભગવાન બુદ્ધ અને ઈશુ ખ્રિસ્તને જણાયું હતું કે આચાર ધર્મનું કટ્ટરપણે પાલન કરનારા યહૂદીઓ, રૂઢિચૂસ્ત ધાર્મિક માણસો અને પંડિતોને ઈશ્વરાભિમુખ કરવાં એ વધારે સહેલું છે.  (શ્રીરામકૃષ્ણને પણ લાગ્યું હતું કે પોતાને પાગલ ગણનારા કેટલાક રૂઢિચુસ્ત લોકોમાં પરિવર્તન લાવવું એ ગિરિશચંદ્રનું (તેમના એક ભક્ત)પરિવર્તન કરવા કરતાં મુશ્કેલ હતું.)

 

પ્રેમ અને અનાસક્તિ

 

વોલ્ટાયરની એક પ્રસિદ્ધ ઉક્તિ છે, ‘પ્રભુ, મને મારા મિત્રોથી બચાવો; મારા શત્રુઓને તો હું સંભાળી લઈશ.’  તેમાં વિનોદ કરતાં સત્ય વધારે છે.  આપણા મિત્રો અને સંગાઓ પ્રત્યેની આસક્તિમાંથી ઘણાં બધાં દુઃખો અને મુશ્કેલીઓ ઉદ્દભવતાં હોય છે.  તેમને માટે આપણે અનંત મુશ્કેલીઓ ભોગવીએ છીએ, ત્યાગ કરીએ છીએ અને કષ્ટો વેઠીએ છીએ.  તેઓ આપણી સાથે વધુ પડતી છૂટ લે તો પણ આપણે તેમનો ઈરોધ કરતાં નથી.  જ્યારે તેઓ આપણને અવગણે છે ત્યારે આપણને ઊંડું દુઃખ અને વ્યથા થાય છે.  જેમ અર્જુનને યુદ્ધ સમયે થયું હતું.  તેમ આપણો તેમના પ્રત્યેનો પ્રેમ આપણાં કર્તવ્ય પાલનમાં આડો આવે છે અને ત્યારે આપણી મુશ્કેલીઓ વધી જાય છે.

 

તો પછી આપણા માટે માર્ગ કયો છે ?   પ્રેમ અને આસક્તિ વચ્ચેના સંઘર્ષનો ઉકેલ કેમ લાવવો?  આ માટે ભગવદ્દગીતા બે માર્ગ બતાવે છે :   સંન્યાસ અને ત્યાગ. સંન્યાસ એટલે તમામ બાહ્ય સંબંધો અને કર્તવ્યોનો ત્યાગ.  એનો અર્થ સર્વ માનવીય સંબંધો કાપી નાંખી, તમામ સામાજિક ફરજોમાંથી નીકળી જઈ સાધુ થઇ જવું.  પણ આ તો અત્યંતિક પગલું છે.  તેની બહુ અલ્પસંખ્યાના લોકો સ્વીકાર કરી શકે.  બીજા ઓ માટે ગીતા એક બીજી પદ્ધતિ બતાવે છે.  તે છે ત્યાગ એટલે કે કર્મનાં ફળનો ત્યાગ કરવો.  આ આચરવી સરળ લાગે, પરંતુ જે પરિપકવ વ્યક્તિઓ સાચો પ્રેમનો અર્થ સમજી છે તેઓ જ તેને સફળતા પૂર્વક આચરણમાં મૂકી શકે.

 

પ્રેમ એ તો એક અત્યંત ઉમદા ગુણ છે.  ઈસુ ખ્રિસ્ત તો તેને ઈશ્વરરૂપ જ માને છે.  ખરેખર તે વિશ્વને એક કરતો સિદ્ધાંત છે જે જીવનના લય પર શાસન કરે છે.  માનવના સ્તરે પ્રેમ તે તમામ સંબંધોને પવિત્ર કરે છે અને સામાજિક જીવનની સંવાદિતા અને બંધુત્વને પોષે છે.  તે વ્યક્તિના જીવનને સમૃદ્ધ અને ઉમદા બનાવે છે, અને તેની પ્રર્વુત્તિઓને એક સાચો હેતુ અને અર્થ આપે છે.  જીવનના પ્રશ્નોના ઉકેલની કોઈ પણ તબક્કે જીવનના આ મહત્વના સિદ્ધાંતને કદી પણ અવગણી શકાય નહિ, અવગણવો જોઈએ નહિ.  સ્વામી વિવેકાનંદ લખે છે, ‘કેટલાક એવાં લોકો હોય છે જેમને કશું જ આકર્ષક લાગતું નથી.  તેઓ કદી પ્રેમ આપી શકતા નથી, તેઓ પાષાણહૃદયી અને સહાનુભૂતિ વહીન હોય છે.  તેઓ જીવનનાં ઘણાં બધાં દુઃખોમાંથી તો બચી જાય છે પરંતુ એમ તો આ દિવાલને પણ દુઃખ લાગતું નથી, તેને કોઈ વેદના થતી નથી.  પરંતુ છેવટે તે જડ દીવાલ છે.  દીવાલ બનવા કરતા તો કોઈ પ્રત્યે આસક્તિ અનુભવવી અને તેમાં સપડાઈ જવું વધારે સારું છે … આપણે એ નથી જોઈતું.  એ તો નબળાઈ છે, એ મૃત્યુ છે.’  (કં.વ.૨.૭)

 

જો પ્રેમ સૌથી વધુ ઉમદા ગુણ હોય, તો સાથે જ તે દુઃખ કેમ પેદા કરે ?  એનો જવાબ એ છે કે આપણે જેને પ્રેમ કહીએ છીએ એ ખરેખર સાચો પ્રેમ નથી હોતો.  સામન્યત: તે પ્રેમ, સ્વાર્થ અને ઇન્દ્રિયસુખનું મિશ્રણ હોય છે.  સ્વામી વિવેકાનંદ કહે છે, ‘ આપણે તેમાં સપડાઈ જઈએ છીએ.  તે કેવી રીતે ?  તેઓ જવાબમાં કહે છે, ‘આપણે જે આપીએ છીએ તેના વડે.  તેથી પ્રેમના બદલામાં આપણને દુઃખ પ્રાપ્ત થાય છે.  આપણે પ્રેમ આપીએ છીએ તેથી આમ બનતું નથી પરંતુ બદલામાં આપણે પ્રેમ ઇચ્છીએ છીએ તેથી.  જ્યાં અપેક્ષા નથી, ત્યાં દુઃખ નથી.  ઈચ્છા, અપેક્ષા એ જ તમામ દુઃખોનું મૂળ છે.’  (કં.વ. ૨.૪) સાચો પ્રેમ બદલામાં કશી અપેક્ષા રાખતો નથી અને તે તો માનવને સ્વાર્થીપણાથી મુક્ત કરે છે.

 

શ્રીરામકૃષ્ણ અશુદ્ધ પ્રેમને ‘માયા’  કહેતા અને શુધ્ધ પ્રેમને ‘દયા’  કહેતાતેમના મતે દયા એટલે કરુણા અને માયા એટલે આસક્તિ – એ બે વચ્ચે બહુ તફાવત છે.  દયા સારો ગુણ છે, નહિ કે માયા.  માયા એટલે પોતાનાં સગાં પ્રત્યેનો પ્રેમ – પોતાની પત્ની, બાળકો, ભાઈ, બહેન, પિતરાઈઓ, પિતા અને માતા.  પરંતુ દયા એટલે કોઈ પણ જાતના ભેદભાવ વગર આ સર્જનમાં તમામ માનવો અને પ્રાણીઓ પ્રત્યે પ્રેમ.’  (કથામૃત, પૃ.૨૦૭)  અહીં માયા માણસને આંટીમાં લે છે અને તેને ઈશ્વરથી સાક્ષાત્કાર કરે છે.’  (કથામૃત, પૃ.૪૧૦)

 

આથી આપણે અનાસક્તિનો સાચો અર્થ સમજવો જરૂરી છે.  સાચી અનાસક્તિ એટલે આપણા નિમ્ન ગુણોમાંથી અનાસક્તિ.  અનાસક્તિના નામે બીજાઓની લાગણીઓ પ્રત્યે તદ્દન બેપરવા અને લાગણીવિહીન થઇ જવાનો ભય છે.  આવા લોકો, બીજાઓ પ્રત્યે અનાસક્ત હોય તો પણ તેઓ પોતાના નિમ્નસ્તર સાથે ખૂબ ઉગ્રતાપૂર્વક આસક્ત હોય છે.  વળી આ અનાસક્તિ નકારાત્મક અભિવ્યક્તિ છે.  જ્યાં ધિક્કાર હોય ત્યાં અનાસક્તિ હોતી નથી.  ખરેખરી અનાસક્ત વ્યક્તિ નથી ધિક્કાર/ તિરસ્કારની લાગણી અનુભવતી કે નથી મોહાન્ધ હોતી.  

 

સાચી અનાસક્તિમાંથી શુધ્ધ નિ:સ્વાર્થ પ્રેમ અને કરુણાની બાદબાકી થતી નથી.  વાસ્તવમાં તો, અનાસક્ત વ્યક્તિઓ, આધ્યાત્મિક વ્યક્તિઓ, જ બીજાઓને સાચો પ્રેમ આપી શકે છે.  બાકીના બધાં તો પોતાને જ ચાહતા હોય છે.  અનાસક્ત વ્યક્તિનું મનોવલણ બીજાઓના તેમના પ્રત્યેના મનોવલણ પર આધારિત હોતું નથી.  તેનું એકમાત્ર ધ્યેય બીજાઓનું કલ્યાણ અને સુખ હોય છે.  તે ઉપરાંત તે એ પણ જોશે કે બીજી કોઈ વ્યક્તિ તેના પ્રત્યે આસક્ત ન થાય, તે તો બધાનાં મનને પ્રભુ પ્રત્યે કે તેમના જીવનના વધુ ઉચ્ચ ધ્યેય તરફ વાળે છે.

 

ક્રમશ :

 

નોંધ : હવે પછી (અંતિમ) ભાગ-૩માં  આપણે જાણીશું …  અનાસક્તિનું મનોવૈજ્ઞાન :  અનાસક્તિ કેળવવામાં જે માનસિક પ્રક્રિયાઓ થતી હોય છે તે આપણે સમજીશું … આ ઉપરાંત યોગ અને વિયોગ  તેમજ અનાસક્તિના સોપાન  વિશે પણ જાણકારી મેળવીશું….

 

 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email: [email protected]

 

આજની પોસ્ટ આપને પસંદ આવી હોય તો, જરૂરથી  આપના પ્રતિભાવ બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકી આભારી કરશો.  બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

“નિમંત્રણ …. મિત્રોનું સ્વાગત છે …..”
મિત્રો આપ આપના દ્વારા લખાયેલ લેખ, ટૂંકીવાર્તા, બોધકથાઓ કે રમૂજ કથાઓ, રસોઈ -વાનગીની રેસીપી કે આરોગ્ય અને ઔષધ (ઘરગથ્થું ઉપાય કે આયુર્વેદિક કે અન્ય પથી ના નિષ્ણાંત દ્વારા આરોગ્ય વિષયક લેખ) જેવી અનેક કેટેગરીઓ અહીં છે, જેમાંથી કોઇ પણ વિષય પર ‘દાદીમા ની પોટલી’ પરિવાર ના સભ્ય થઇ, અહીં બ્લોગ પર આપના લેખ કે રચના શેર કરવા ઇચ્છતા હોય,  તે સર્વે મિત્રોનું અહીં હાર્દિક સ્વાગત છે. આપ આપની કૃતિ, લેખ, રચના અમોને અમારા ઈ મેઈલ આઈ ડી [email protected] ઉપર મોકલી શકો છો. જે સમયાંતરે અમો અહીં જરૂરથી પ્રસિદ્ધ કરવા નમ્ર પ્રયાસ કરીશું, અને જે તે સમયે તેની જાણ લીંક સાથે તમોને તમારા ઈમેઈલ આઈ ડી દ્વારા પણ કરીશું. કોઈ પણ લેખ, રચના કે કૃતિ ના મૂળ રચિયતા જો આપ ન હો,  અન્ય સોર્સ દ્વારા પ્રાપ્ત કરેલ હોય તો તેની વિગત તમારી કૃત્તિ સાથે દર્શાવી ખાસ જરૂરી હોય, જેની નોંધ લેઆ વિનંતી.  . આપના મોકલાવેલ લેખ કે કૃતિ સાથે મિત્રો તમારો ટૂંકો પરિચય પણ પ્રથમ વખત મોકલવો જરૂરી હોય, મોકલવા વિનંતી.  આશા રાખીએ છીએ કે અમારો આ નમ્ર પ્રયાસ આપને જરૂરથી પસંદ આવ્યો હશે ?
નોંધ : કોઈ પણ પ્રકારના વિવાદાસ્પદ લેખ કે રાજકરણ અનુસાંગિક લેખ ને કોઈ પણ સંજોગમાં અહીં સ્થાન આપવામાં નહિ આવે જેની નોંધ લઇ તે પ્રકારના લેખ-કૃતિ કે રચના મોકલવી નહિ.
 …આભાર…

  

You can  contact /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

ફેશબુક દ્વારા બ્લોગ પોસ્ટ પર આપની કોમેન્ટ્સ અહીં મૂકવા વિનંતી છે.....