પરિવર્તન …

પરિવર્તન …

 

 PARIVARTAN12062013_0000

 

 

એક સાધુ હતા.  કોઈ તેમના વિશે કશું જાણતા ન હતા.  તેઓ સારા ય ભારતનાં તીર્થોમાં ફર્યા કરતા.

 

‘યદ્દચ્છા લાભ સંતુષ્ટ:’

 

 

જે ભિક્ષા મળે તેનાથી જ સંતુષ્ટ.  ઘણા દિવસો સુધી આ રીતે ‘બહુદક’  સ્થિતિમાં રહ્યા બાદ સાધુને ઈચ્છા થઇ કે હવે એક સ્થળ પર થોડા દિવસો ‘કુચીટક’   થઈને વિતાવે.  ગુરુની આજ્ઞા હતી.  ગીતાનો એક શ્લોક-

 

 

‘અદ્વેષ્ટા સર્વભૂતાનામ્ મૈત્ર: કરુણ એવ ચ |
નિર્મમો નિરહંકાર: સમદુઃખ:સુખ:ક્ષમી ||’

 

 

બધા પ્રાણી પ્રત્યે દ્વૈષ રહિત થવું, સમસ્ત પ્રાણી સાથે મૈત્રીભાવ અર્થાત્ દોષ દ્રષ્ટિ રહિત રહેવું સકળ જીવ પ્રત્યે કરુણા, તેથી આ સંસારમાં તેઓ મમત્વહીન અને નિરાભિમાની, સુખદુઃખ સમાન તથા અસીમ ક્ષમાશીલતા આ જ આદર્શ મનમાં હંમેશાં વિચારે.  આવી અવસ્થા પ્રાપ્ત થઇ છે કે નહિ ?  તેમના મનમાં અનવરત બીજાનાં કલ્યાણ માટે આંતરિક પ્રાર્થના રહેતી.  પ્રભુ, બધું જ તો તમે છો.  આ જીવ-જગતમાં સમાઈને તમે જ વિરાજ કરો છો.  તેથી તમે અંતરતમ.  કોનો હું દ્વૈષ કરું ?  કોણે વળી ધૃણા કરું ?  હે પ્રભુ, તમે જ પ્રત્યેક જીવમાં રહો છો.  તમે જ તો ઘણી રીતે દુઃખ વેઠો છો.  પ્રભુ !  હું કોણ ?  જગતની બહાર મારું કોઈ અસ્તિત્વ નથી.  હે જગન્નાથ, હું તો તારી સૃષ્ટિમાં જ છું.  તારી સૃષ્ટિની બહાર નથી.  આ રીતે કેટલીયે ભાવનાનો સ્ત્રોત વહ્યે જાય છે, તેના મનમાં ઊંડાણમાં.  સાધુ એક દિવસ નદી કિનારે એક વડના ઝાડ નીચે બેસીને આ રીતે ચિંતન કરે છે.  બહારની દ્રષ્ટિ ફરતી ફરતી જાણે અંતર તરફ દોડે છે.  ધીમે ધીમે ચારેકોર અંધારું છવાઈ જાય છે.  સાધુ એકદમ સર્વવ્યાપી ઈશ્વરના ધ્યાનમાં મગ્ન થઇ જાય છે.  આ રીતે દિવસોના દિવસો અને રાત પછી રાત વિતી રહી છે.  જાણે નશો ચડ્યો છે.  કોઈક દિવસ ફળ મળે તો કોઈક દિવસ વૃક્ષનાં પાંદડાં ચાવીને થોડુક પાણી પીવે છે. સવારનો સૂર્ય ઊગે અને દિશાઓમાં પ્રકાશ પાથરે.  દિવસના અંતે રાત પડે.  એક નિ:શબ્દતા તેને ઘેરી વળે છે.  તેના માટે કોઈ સંવાદ નથી.  વાતચીત કરવાની કોઈ જરૂર પણ નથી.  કેવળ અનુભવથી સર્વત્ર એ અસીમ ચૈતન્યનાં સ્પંદનો જાગે !  તે જાણે એક જીવંત –જ્વલંત સાનિધ્યમાં પ્રતિષ્ઠિત.  સાધુની તપસ્યા, ધ્યાન, મનન આ બધું જ તે અનુભૂતિનાં જગતને સ્પર્શવા માટે તો છે.  એક દિવસ સાધુ ભાવસભર દ્રષ્ટિથી નિહાળી રહ્યા છે.  તેમણે જોયું કે જાણે સમસ્ત જગતમાંથી આનંદ ચૂંવે છે.  વૃક્ષ પરથી, ફળમાંથી, ફૂલમાંથી, આકાશમાંથી, હવામાંથી, જાણે મધુમય ભગવાન જ ઝરે છે.  આ શુ વૈદિક ઋષિનો અનુભવ !

 

 

માંધુવાતા ઋતાયતે મધુ ક્ષરન્તિ સિંધવ: |

 

 

કેવા એક આનંદમાં અંતર નિમગ્ન થઇ જાય !   નિર્મમ, નિરહંકાર સાધુ વળી માર્ગે ચાલતા થાય.  આ વખતે મનમાં ચીચારે છે – બીજી કોઈ વાત નહિ કરું.  ભગવત ચર્ચા પણ નહી કરું.  સર્વભૂતમાં ઈશ્વર રહેલ છે.  તેને નિહાળીને નિર્વ રહીશ.

 

તે દિવસ બજાર ભરાવવાનો દિવસ હતો.  સાત દિવસમાં એક દિવસ બજાર ભરાય.  ચારે બાજુનાં ગામડાંના માણસો વેચવાની વસ્તુઓ લઈને હાટ માંડે, લે-વેંચ સંધ્યા સુધી ચાલે.  સાપ્તાહિક બજાર કરીને પાછા ફરે છે.  કોઈ ગાડામાં, તો કોઈ મજૂરના માઠા પર સામાન રખાવીને તો કોઈ વળી પોતાના માઠા પર સામાન ઊંચકીને આવે છે.  જતાં જતાં ગામની પાસે તેઓની દ્રષ્ટિ વૃક્ષ નીચે બેઠેલ એક સાધુ પર પડી.  તેમનું મુખ કેવું પ્રશાંત અને આનંદમય છે !  મોંઢા પર દાઢીનું જાણે જંગલ છે.  માથાના વાદ લાંબા થઇ ગયા છે અને ખભા સુધી લટકે છે.  અનિકેત મહાત્મા માત્ર ગેરુઆનો એક આંચળો ઓઢીને નિશ્ચિતપણે બેઠા છે.  બધા જ ત્યાં ઊભા રહે છે.  ગામડા ગામના લોકો સાધુને જુએ કે તુરંત વિચારે કે આમણે તો ઈશ્વર માટે સંસારનો ત્યાગ કર્યો છે.  ગેરુઆ તો ત્યાગનું પ્રતિક છે.  એકદમ ભીડ જામી ગઈ.  બધા પોતાનો ભાર નીચે ઉતારીને બાપજીને પ્રણામ કરે.  બાપજી પણ મીઠું સ્મિત રેલાવતાં બોલે :  આવો બેસો. બધા જ મંત્રમુગ્ધ.  બાપજી સામે જોઇને બેઠા રહે.  મહાત્માજી તો કોઇપણ પ્રકારની વાતચીત  કરતાં નથી.  છતાંય તેમની પાસે બેસવાનું બધાને ગમે છે.  સમય થાય એટલે ઊઠવું પડે અને ઊઠીને જાય.  ત્યારે સાધુ ફરી બોલે : ‘બસ, હવે ચાલ્યા જશો ?’  બહુ આશ્ચર્યની વાત કહેવાય.  સાધુ આ સિવાય કશું બોલે નહિ.  પરંતુ આટલા શબ્દોમાં પણ કંઈક જાદુ છે.  જેનાથી માણસ ખેંચાય છે.  આ રીતે ગામમાં સમાચાર વહેતા થયા.  પ્રત્યેકના મોંમાં એક જ વાત કે ગામના પાદરે એક માહાત્મા આવ્યા છે.  તેમનાં દર્શનથી પાવન થવાય.  ગામના જુવાનીયા વિચારે છે.  સાધુમાં આવું તો શું છે ?  આવું આકર્ષણ શાનું છે ?  બોલે છે તો માત્ર બે-ત્રણ શબ્દો.  ત્યારે ગામડાના વૃદ્ધો કહે : તેઓ એટલા પવિત્ર હોય કે જ્યાં જાય ત્યાં પવિત્રતા ફેલાઈ જાય.  આવા સાધુનાં દર્શન અને સ્પર્શન પુણ્યશાળી હોય છે.  ત્યાગી સાધુ ઈશ્વર સાથે જોડાયેલા રહે તેથી આટલું ખેંચાણ.’

 

આ વાત ગામડાના એક મોટાં માણસના કાને પડી.  તે બહુ મિજાજી ધંધાદારી માણસ હતો.  તેની ઉંમર પણ નાની હતી.  બહુ અભિમાની અને ઘમંડી.  પરંતુ તેની પત્ની ભક્તિમતી હતી.  તે પોતાના પતિથી ખૂબ ડરતી, એમ છતાંય એક દિવસે તેણે હિંમત કરીને પતિને કહ્યું : ગામમાં એક સાધુ આવ્યા છે.  ચાલો, એક દિવસ આપણે તેમનાં દરશન કરવા જઈએ.  વાત સાંભળતા જ વેપારી બહુ ગુસ્સે થયો અને બરાડ્યો : શું મોટી વાત છે ?  ક્યાં નો, કોણ સાધુ ?  તેના વળી દર્શન કરવા જવા છે ?’  આંખમાં આંસુ સાથે તેની પત્ની ચાલી ગઈ.  એ વખતે વેપારીનો એક ખાસ મિત્ર આવ્યો.  તેણે પણ કહ્યું : શું વાત છે?   બધા સાધુનાં દર્શન કરવા જાય છે.  તારે જવું નથી ?  આવા ફરતા સાધુઓ શું એક સ્થળે વધારે દિવસો રહે ?  એકવાર જવાય તો તેમાં શું વાંધો છે ?  તું પોતાની પત્નીને પણ જવા દેતો નથી.  પછી અફસોસ કરીશ.

 

વેપારીના મનમાં ગડમથલ શરૂ થઇ :  બધા માણસો જ્યારે દોડી દોડીને દર્શન કરવા જાય છે તો એક દિવસ હું પણ જાઉં.  કેટલાંય વિચાર કરીને અંતે વેપારી એક દિવસ સાધુ પાસે ગયો.  મનમાં તો એકદમ અવિશ્વાસ અને અશ્રદ્ધા.  દૂરથી જોયું કે બહુ ભીડ નથી.  અનાયસે તે સાધુ પાસે આવી ચડ્યો.  સાથો સાથ તેણે સાંભળ્યું : ‘આવો, આવો.’   આંતરિક અને મીઠો આવકાર તો તેણે જીવનમાં કદી સાંભળ્યો નથી.  આશ્ચર્યપૂર્વક તે મનની ઊંડાણમાં ગરકાવ થઇ ગયો – જાણે પોતાના પૂર્વપરિચિત આત્મીય સ્વજનને મળવાનો અહેસાસ થયો !  સાધુ બીજો શબ્દ બોલ્યા : ‘બેસો.’  આ સાંભળીને તે અનાયસે તેમનાં ચરણ પાસે બેસી ગયો.  કેવો એક હૃદયસ્પર્શી પ્રેમનો આસ્વાદ !  કેવી શાંતિ !  કેવો આનંદ !  ત્યાર પછી મનમાં તેને પસ્તાવો થવા લાગ્યો.  શા માટે હું આમની પાસે વહેલો ન આવ્યો ?  મહાત્મા માટે મેં કેવી નકામી શંકા કરી હતી ?  મારા કેવા કમનશીબ !  મારાં આટલાં બધાં પાપ હશે ?  આમ વિચારતો વેપારી અચાનક ઊભો થયો.  એમની પવિત્રતા તેને જાણે આગની માફક દઝાડતી હતી.  એવે વખતે ત્રીજું વાક્ય – ‘હવે ચાલ્યા જશો ?’  આ વાક્ય સાંભળતા જ વેપારી પાગલની માફક ચાલ્યો ગયો.  ઘરે જઈને કેવી વેદનાથી રડવા લાગ્યો.  જેમ જેમ તે રળે છે તેમ તેમ અંદરથી હળવો થતો જાય છે.  અને તેણે કંઈ ખાધું પીધું નહિ.  એટલે સુધી કે પોતાના ઓરડાનાં બારણાં બંધ કરતાં પણ ભૂલી ગયો, અને મનમાં મંત્રની માફક માત્ર ત્રણ વચન સંભળાય છે – ‘આવો, બેસો, હવે ચાલ્યા જશો?’  પાગલની જેમ આ ત્રણ વાક્યો રટતાં રટતાં તે ઊંઘી ગયો.  તે વખતે ચોરની એક ટોળી ચોરી કરીને જતી હતી – તેમણે જોયું કે એક સુખી ઘરનું બારણું ખુલ્લું છે.  બધા ચોર આનંદથી ઘરમાં ઘુસ્યા.  તે વખતે વેપારી ઊંઘમાં ને ઊંઘમાં બોલ્યો ‘આવો’.  તેઓ બધા તો નવાઈ પામી ગયા.  ચોરને આવો આવકાર ?  થોડીવાર પછી વેપારી બોલ્યો :  ‘બેસો.’  હવે ચોરને ભય થવા લાગ્યો.  આ શું આપણને પકડવા માટે આણે કોઈ જાળ ફેલાવી છે ?  જેવા ચોર નાસવા માટે પાચા ફરે છે ત્યારે સાથો સાથ ત્રીજું વાક્ય વેપારી બોલ્યો : ‘હવે ચાલ્યા જશો ?’  હવે તેમને શંકા ન રહી.  ચોક્કસ તેઓ પકડાઈ ગયા છે !  એટલામાં વેપારીની ઊંઘ ઊડી ગઈ.  ચોરની ટુકડીનો એક ચોર વેપારીના પગમાં પડી ગયો અને બોલ્યો :  ‘આ વખતે અમને છોડી દો.  આ બધો માલ અહીં રાખી ચાલ્યો જાઉં છું.  દયા કરીને અમને પોલીસ પાસે પકડાવશો નહિ.’   વેપારી કંઈ બોલ્યો ન્હો.  માત્ર ઇશારાથી ચાલ્યા જવા કહ્યું.

 

વેપારી મનમાં વિચારે છે, માત્રે ત્રણ વાક્યથી એક નાસ્તિક શંકાશીલ માણસની ચેતના જાગી ગઈ !  વળી ચોરને પણ શુભબુદ્ધિ જાગે – ચોરીમાં મળેલો માલ સામાન છોડીને ચાલ્યા ગયા !

 

બીજે દિવસે સવારે સ્નાન કરીને શુદ્ધ વસ્ત્ર પહેરીને પોતાની પત્નીને સાથે લઈને સાધુ પાસે વેપારી ગયો.  પરંતુ ક્યાં છે ?  વૃક્ષ નીચે તો કોઈ નથી.  નિરાશામાં તેનો પ્રાણ હાહાકાર કરી ઊઠ્યો.  પરંતુ અંતરમાં તે સાંભળી શક્યો કે જાણે સાધુ કહે છે :  ‘આવો.’  તે મોટેથી બોલી ઊઠ્યો:  ‘હા, આવ્યો છું, હા આવ્યો છું, પાછો આવ્યો છું.’  ફરી મીઠો અવાજ સાંભળ્યો – ‘બેસો’.  આ વખતે આંખમાં આંસુ સાથે તે ઝાડ નીચે બેસી ગયો.  તે ફરી મોટેથી બોલ્યો – ‘હા, બેઠો છું.  હવે ચારે કોર ભટકીશ નહી.  બેસીને બેસીને મને પોકારીશ.’  ત્યારબાદ ફરી મધુર કંઠ સંભળાયો.  ‘હવે શું ચાલ્યા જશો ?’  વેપારી મોટેથી બોલ્યો : ‘ના, ના, હવે જઈશ નહિ.  અહીં જ રહીશ.’  તેની પત્ની ઊભી ઊભી માણસનું પરિવર્તન જુએ છે.  મૃદુ સ્વરે બોલી :  ઘરે જવું નથી ?  ‘ન’, મને એકલો રહેવા દયો.  મારા અંતરાત્માની સાથે રહેવા દો.

 

 

–     પ્રવ્રાજિકા વેદાંતપ્રાણા

 

(રા.જ.૨-૧૧(૩૧૧-૩૩)/૫૧૫-૧૭)

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email  : [email protected]

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

ફેશબુક દ્વારા બ્લોગ પોસ્ટ પર આપની કોમેન્ટ્સ અહીં મૂકવા વિનંતી છે.....

  • એમ.ડી.ગાંધી, યુ.એસ.એ.

    બહુ સુંદર કથા છે.