(૧) કાનજી કાળા (રચના) અને (૨) પુરુષોત્તમ શ્રીકૃષ્ણ …

(૧) કાનજી કાળા …
રચિયતા : શ્રી કેદારસિંહજી એમ. જાડેજા …
ઢાળ:- રાગ પ્રભાતિ જેવો
krishna
 

કાનજી કાળા ના કર ચાળા, મતિ મુંઝાણી મારી રે…

રામ બની તેં અહલ્યા ઉધ્ધારી, શબરી પાર ઉતારી રે
અસુર નારી તાડકા મારી,       ભક્ત ઉગાર્યા ભારી રે…

એકજ નારી જન હિત કારી, એક વચન વ્રત ધારી રે
ધોબી ના વચને રાણી સીતા ને, કષ્ટ દીધાં બહુ ભારી રે…

ક્રુષ્ણ બની તું કપટ કરે છે,   રણ છોડી રણછોડ બને છે
છોગાળા ને તું છળ થી છળે છે, વિપરીત વાણી તારી રે…

જોર કરી જાંબુવતી લાવ્યાં,   પરણ્યા છો બહુ નારી રે
રાધા સંગે તેં રીત ન પાળી,    વિરહ વેઠાવ્યા ભારી રે…

બે માતા ને તારે બે બે પિતાજી, સમજણ આપે ભલે સારી રે
પણ-જનમ ભોમકા (જેલ) ભાગ ભજાવે, મતી બગાડે તારી રે…

“કેદાર” કપટ એક કાન કરી દે,  મુજ પાપી ને પાર કરી દે
જગત બધાને જાણ કરી દે,    તૂં અધમ નો પણ ઉધ્ધારી રે…

(૨) પુરુષોત્તમ શ્રીકૃષ્ણ …
ભારતની સંસ્કૃતિ વ્યક્તિનિરપેક્ષ હોવા છતાં એની ગોદમાં કેટકેટલાં અદભુત -રમણીય વ્યક્તિત્વો પાંગર્યા છે ! વ્યક્તિત્વોની એ નક્ષત્રમાળામાં રામ અને કૃષ્ણ ભારતીય જનતાનાં હૈયામાં જડાયેલાં છે. હજારો વર્ષોથી ઇતિહાસમાં સુવર્ણાક્ષરે લખાતાં આવતાં આ જનકલ્યાણકારી વ્યક્તિત્વ ભારતીય જનજીવનના આદર્શરૂપ રહ્યાં છે.
આ બન્નેમાં પણ કૃષ્ણે તો ભારતીય વિચારો, જીવન અને સંસ્કૃતિ ઉપર ઘણી ઘેરી અસર કરી છે. ધર્મ અને તત્વજ્ઞાનમાં જ નહિ, રહસ્યવાદમાં, કવિતામાં, શિલ્પમાં, સંગીતમાં, નૃત્યમાં અને ગ્રામજીવનનાં દરેકે દરેક પાસાંમાં એ પ્રવેશી ચૂક્યા છે. એણે ભારતની પેઢી દર પેઢી પર પોતાનો જાદુ પાથરી દીધો છે.
નવાઈ તો એ છે કે આવું અદભુત રમણીય ચરિત્ર ધરાવતા પુરુષોત્તમ શ્રીકૃષ્ણ પર પણ એના અજ્ઞાન કે અધૂરી સમજણને કારણે આક્ષેપો અને કપરી આલોચનાઓ મૂર્ખોએ કરી છે. આપણે અતિઉત્સાહભરી પ્રશંસાઓ અને કપરી આલોચનાઓની વચ્ચેનો સંતુલિત માર્ગ શોધવાનો અહીં પ્રયત્ન કરવાનો છે.
આપણે અહીં જે કૃષ્ણ ની વાત કરવાની છીએ, તે કંઈ ઋગ્વેદના (પ્રથમ અને દસમા મંડલના) વિશ્વકાયના પિતા ‘કૃષ્ણ’ પણ નથી કે કૌષિતકી બ્રાહ્મણ (૩૦/૯) ના આંગિરસ ‘કૃષ્ણ’ પણ નથી. તેમજ ઐતરેય આરણ્યક (૩/૨૬) નાં હારિત ‘કૃષ્ણ’ પણ નથી અને મહાભારતકાર ‘કૃષણ’ ?દ્વૈપાયન પણ નથી. આપણા કૃષ્ણ તો એ છે કે જે કંસના કારાવાસમાં જનમ્યા હતાં; જેમણે શૈશવમાં નિર્દોષ અને લીલાઓ કરી; બંસીનાદથી ગોપીઓને ગાંડી કરી;? જેમણે ભરયુવાની માં ભૂમિને ભારરૂપ ત્રાસવાદી કંસ અને કેશી જેવા કેટલાયને મોતને ઘાટ ઉતારી દીધા હતા; જેમણે બાળીને નવી વસાહતો સ્થાપી હતી; જેમણે રુકિમ, શિશુપાલ અને જરાસંઘ જેવા અનેક જુલ્મીઓના જુલ્મમાંથી રાજા-પ્રજાને છોડાવ્યાં હતાં; જેમણે છેક મોટી ઉંમરે પણ ઘોર આંગિરસ પાસેથી વિદ્યા મેળવી હતી; જે અર્જુનના રથના યુધ્ધ સમયે સારથી બન્યા હતા; જેમણે પાંડવોને વિજય અપાવ્યો હતો; જેમણે બાળસખા સુદામાની દરિદ્રતા દૂર કર્યું હતું; અને જેઓ અંતે અકળ રહસ્યસંકેતને અનુસરીને, બાજીગર જેમ પોતાની બાજીણે સંકેલી લે, તેમ પોતાની જીવનલીલાને સંકેલીને ચાલ્યા ગયા ! આ મહામાનવ પૂર્ણ પુરુષોત્તમ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ વિશે થોડીક વાત કરવી છે.
આ કૃષ્ણકથા મુખ્યત્વે મહાભારત, ભાગવત, હરિવંશ અને વિષ્ણુપુરાણમાં અને સામાન્ય રીતે બીજા પુરાણોમાં પણ પથરાયેલી છે. એક બીજામાં અન્યની પૂર્તિ કરી પૂર્ણ કથા પ્રાપ્ત થાય છે. આમ તો આ કૃષ્ણકથા ભારતનાં આબાલવૃધ્ધ્માં અત્યંત જાણીતી છે જ, જીવન સાથે જડાઈ છે.
આ કૃષ્ણ કોઈ મહામાનવ છે કે કોઈ દિવ્ય અવતાર છે, એની વાયકાઓને એક બાજુએ મૂકીએ, તોયે એટલું તો સુનિશ્ચિત જ છે કે ત્રણેક હજાર વર્ષોથી હજારો-લાખો -કરોડો હિંદુઓના હૃદયમાં એ શાસન ચલાવી રહ્યા છે.
અને જો એ મહામાનવ સમગ્રહિંદુવંશ ઉપર આટલી બધી ઊંડી અસર પાડી શક્યા હોય તો એ ભગવાન સ્વયં સિવાય બીજો કોઈ જ ન હોઈ શકે ! માનવજાતિના ઉધ્ધાર માટે-ધર્મસંસ્થાપન માટે ભગવાન જ ભૂમિ પર અવતર્યા એવી હિંદુઓની શ્રધ્ધા સ્વાભાવિક જ છે.
ઇતિહાસ ઈશ્વર અવતાર સર્જતો નથી. પણ ઈશ્વર અવતાર જ ઇતિહાસને સર્જીને એને ઘડે છે. અવતારનો પ્રાથમિક હેતુ ધર્મસંસ્થાપન હોય છે. આ હેતુની સિદ્ધિ માટે તત્કાલીન ધર્માચારી સજ્જનોના હાથ મજબૂત કરવા અનર જરૂર પડ્યે દુરાચારીઓને દબાવવા કે એમનો ધ્વંશ કરવાની આવશ્યકતા હોય છે.
આ માટે તે અવતાર પોતાની સઘળી સત્તા અને તત્કાલીન સહાયક સ્તોત્રોનો ઉપયોગ કરે છે પણ આ પ્રક્રિયામાં તે પોતાનાં માનવ સહજ લક્ષણોને છોડી નહિ દે, છોડવાં જોઈએ પણ નહિ જ, હા, કોઈક વખત પોતાની માનાવાતીત ઉચ્ચતર સ્તરે જવાની ક્ષમતા અને સંભાવનાને લોકો આગળ રજૂ કરે છે ખરો ! અને એવી રજૂઆતો આપોઆપ જ થઇ જાય છે. અવતાર એને માટે સભાન હોતો નથી.
આ દ્રષ્ટિથી કૃષ્ણચરિતનું અધ્યયન કરતાં એનું વ્યકતિત્વ કેટલું પ્રેરક છે ? માનવ માટે કેટલું ઉપયોગી છે ? કૃષ્ણનું સમગ્રજીવન ‘ધર્મકેન્દ્રી’ હતું: ધર્મધારણ, ધર્માંરક્ષણ ધર્મનું પુન:સ્થાપન અને ધર્મની સમસ્યાઓનું સમાધાન -આ બધાં કૃષ્ણજીવનનાં મૂળતત્વો હતાં.
જો આ ધર્મ માનવોનાં મન અને હૈયામાં વસતો ન હોય, અને એમનાં કાર્યોમાં એ અભિવ્યક્તિ પામતો ન હોય તો તે એ ખાલી સૂકો ખ્યાલમાત્ર જ છે. એટલે જ કૃષ્ણે સૌ પ્રથમ માનવીય સંબંધોને પોતાનાં જીવનમાં મહત્વ આપ્યું. અને એમાં પણ વંચિતો, દીનહીનો, દુર્બળો, સમાજે હિન્ ગનેલાઓ અને સ્ત્રીઓ સાથેના કૃષ્ણના માનવીય સંબંધો મોખરે છે. વૃંદાવન ગોવાળિયાઓની એમને કેવી કાળજી લીધી ! કુબ્જાની કુરુપ્તાને કેવી દૂર કરી ! કપરે કાળે દ્રૌપદીની કેવી લાજ રાખી ! ગરીબ કુચેલાને કેવું સ્વાસ્થ્ય આપ્યું. અને આવાં આવાં તો કેટલાંય ઉદાહરણો કૃષ્ણના વ્યક્તિત્વને અજવાળી રહ્યાં છે.
કમળથીયે કોમળ હૈયું ધરાવતા કૃષ્ણ જરૂર પડ્યે ધર્મરક્ષણાર્થે અને ધાર્મિકજનોના રક્ષણાર્થે વ્રજ્થીય કઠોર -અચલ ઇચ્છાશક્તિ ભય કે પરાજયને એ ઓળખાતા ણ હતા. તેમણે મારેલા રાક્ષશો અને દબાવી દીધેલા અસુરો અસંખ્ય હતાં. તેમનું યુદ્ધકૌશલ અનુપમ હતું. આમ છતાં એ ‘યુદ્ધખોર’ ન હતાં. એ અનન્ય રાજપુરુષ અને શાંતિદૂત તરીકે પણ ઘણા પ્રવીણ હતાં. કૃષ્ણમાં ‘મગજ’ અને ‘મસલ્સ’ ની શક્તિઓનો દુર્લભ સયોંગ હતો. વૈદિક્જ્ઞાન, ભૌતિકજ્ઞાન, કલા વગેરેમાં તેઓ પાવરધા હતા. ભગવદગીતા, અનુગીતા અને ઉદ્ધવગીતા એનાં જવલંત ઉદાહારનોઓ છે. પ્રખર બુદ્ધિશક્તિ, આંતરસૂઝ અને વ્યવહારુ ડહાપણના તેઓ ભંડાર હતાં. એથી તેઓ કેટલીય આંટીઘૂંટીઓને આસાનીથી ઉકેલી શક્યા હતા. એમનુ હસ્તિનાપુરનું દૂતકાર્ય, કર્ણને પાંડવોના પક્ષમાં લાવવાનો તેમનો પ્રયત્ન, કુરુક્ષેત્રની યુદ્ધમાં તેમણે કરેલી વિવાદાસ્પદ બનેલી વ્યૂહરચનાઓ -વગેરે આ વાતની સાખ પૂરે છે.
બુદ્ધિ અને વિદ્વત્તા ઘણી વખત સભ્યતા અને શિષ્ટતાને બદલે માણસમાં અંહકાર અને લુચ્ચાઈ ઉત્પન્ન કરી દે છે. પણ કૃષ્ણ તો પૂર્ણ નમ્રમાનાવ જ હતાં. કંસને માર્યા પછી કે જરાસંઘને મરાવ્યા પછી એ પોતે રાજગાદી પર ન બેઠા અને ઉગ્રસેન તેમજ સહદેવને ગાડી પર બેસાડ્યા?! ?વૃધ્ધો, બ્રાહ્મણો, ઋષિઓને તેમણે યથોચિત સમ્માન્યા હતાં. ગંભીર ઉદ્વેગકારી પ્રસંગોએ પણ શાંત અને સ્વસ્થ રહ્યા હતાં. ગંદી ગાળો વરસાવતા શિશુપાલ સામે તેમણે અનન્ય સહિષ્ણુતા દાખવી હતી-એ એનો દાખલો છે.
કૃષણ તત્વજ્ઞાની અને સાથો સાથ એક સિદ્ધ યોગી પણ હતાં. તેથી તેઓ ‘યોગેશ્વર’ તરીકે સર્વત્ર જાણીતા છે. યોગબળથી એમને અક્રુરને વિષ્ણુદર્શન કરાવ્યા, કુબ્જાને રૂપ બક્ષ્યું. શ્રીકૃષ્ણમાં રહસ્યમયતા અને પ્રવૃતિશિલાતા સમાંતરે ચાલતા. શ્રીકૃષણ લોક-કલ્યાણાર્થે બાળપણથી મરણ સુધી સતત પ્રવૃતિશીલ રહ્યા. એમનું આખુંયે જીવન લોક કલ્યાણ માટે સમર્પિત હતું. શરીરયાત્રા સિવાયનું એમનું કોઈપણ કાર્ય પોતાના વ્યક્તિગત સ્વાર્થ માટે થયું નથી. એમનાં કોઈ પણ કાર્યમાં વ્યક્તિગત સ્વાર્થની લેશમાત્ર પણ ગંધ નહિ મળે. ‘પારકી છઠ્ઠીના જાગતલ’ (બીજાનાં કાર્યો કરવા માટે તત્પર) નું જીવતું જાગતું રૂપ એટલે શ્રીકૃષ્ણ !

ફેશબુક દ્વારા બ્લોગ પોસ્ટ પર આપની કોમેન્ટ્સ અહીં મૂકવા વિનંતી છે.....