(૧)નમોસ્તુતે, નમોસ્તુતે, સિદ્ધિવિનાયક નમોસ્તુતે (ગણેશ વંદના)…અને (૨) જીવન અને શિક્ષણ … (વિનોબા ભાવે)

(૧) નમોસ્તુતે, નમોસ્તુતે, સિદ્ધિવિનાયક નમોસ્તુતે … (ગણેશ વંદના) …

.

.
(૨) જીવન અને શિક્ષણ … (વિનોબા ભાવે)
હાલની વિચિત્ર શિક્ષણપદ્ધતિને લીધે જીવનના બે ભાગલા પડી જાય છે: જિંદગીનાં પહેલાં પંદર વીસ વરસ માણસે જીવવાની ભાજ્ગંડમાં ન પડતાં એકલું શિક્ષણ લેવાનું, અને તે પછી શિક્ષણ સંકેલીને કોર મૂકી દઇ મરતાં સુધી જીવવાનું.
આ રીત કુદરતી યોજનાથી ઊલટી છે. એક હાથ લંબાઈનું બાળક સાદા ત્રણ હાથનો માનશ શી રીતે બને છે એ એના પોતાના કે બીજાઓના ધ્યાનમાં આવતું નથી. શરીરનો રોજ વિકાસ થયા કરે છે. તેથી કરીને તે થાય છે એનું ભાન પણ થતું નથી. આજ રાત્રે સૂતાં સુધી સુધી બે ફૂટ સુધી ઊંચાઈ હતી, અને કાલે ઊઠીને જુઓ તો અઢી ફૂટ તહી, એમ કદી બનતું નથી. અમુક એક વરસના છેક છેલ્લા દીવસ સુધી માણસ જીવન વિશે સાવ બેજવાબદાર રહે તોયે ચાલે, બલ્કે, તેણે બેજવાબદાર રહેવું જોઈએ; અને પછીના વરસનો પહેલો દિવસ ઊગે કે તરત તેણે જીવનની સંપૂર્ણ જવાબદારી ઉપાડવા તૈયાર થવું જોઈએ; એવી હાલની શિક્ષણપદ્ધતિની યોજના છે. સંપૂર્ણ બેજવાબદારીમાંથી સંપૂર્ણ જવાબદારીમાં કૂદકો મારવાનો એટલે એ એક હનુમાન –કૂદકો જ થયો કેહવાય. આવો હનુમાન-કૂદકો મારવાના પ્રયત્નમાં હાથપગ ભાંગી જાય તો તેમાં શી નવાઈ?
ભગવાન શ્રી કૃષ્ણે અર્જુનને કુરુક્ષેત્રમાં ભગવદગીતાના કહી. ભગવદગીતાના અગાઉ વર્ગો લઈને પચી તેને કુરુક્ષેત્રમાં ધકેલ્યો નહીં. તેથી જ તે ગીતાને પચાવી શક્યો. આપણે જેને જીવનની તૈયારીનું જ્ઞાન કહીએ છીએ તેણે જીવનથી સાવ અસ્પૃષ્ટ રાખવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ. તેથી કરીને એ જ્ઞાનથી મરણની તૈયારી જ થાય છે.
વીસ વરસનો એક ઉત્સાહી યુવક અભ્યાસમાં મગ્ન છે; અનેક જાતના ઉચ્ચ વિચારોના હવાઈ કિલાઓ બાંધી રહ્યો છે. ‘હું શિવાજી મહારજની જેમ માતૃભૂમિની સેવા કરીશ; હું વાલ્મીકિ જેવો કવિ કવિ થઈશ; હું ન્યૂટનની જેમ શોધખોળ કરીશ,’ એવી એક-બે તો શું પણ અનેક કલ્પનાઓ તે કરે છે. આવી કલ્પનાઓ કરવાનું ભાગ્ય પણ થોડાને જ પ્રાપ્ત થાય છે. પણ જેમને તે મળે છે તેમની જ વાત લેવાની. એ કલ્પનાઓનું આગળ પચી શું થાય છે? ‘વિતી એવઢેં પોટ’ પણ ‘કોણ તયાંચા બોમાટ!’ (વેંત જેટલું પેટ પણ તેને માટે શી ધમાલ!) એ પેટનો સવાલ નજર આગળ ખાડો થયો કે બિચારો દીન બની જાય છે. જીવનની જવાબદારી એટલે ‘ક્યા ચીજ હૈ” એની આજ સુધી તેને કલ્પના સરખી પણ ન હતી. અને હવે તો મોટો પહાડ આગળ ઊભો. પછી કરે શું? પછી ક્યારેક પેટ માટે રખડતો ભટકતો શિવાજી, ક્યારેક દુઃખનાં રોદણાં રડતો વાલ્મીકિ, અને ક્યારેક નોકરની તો ક્યારેક બૈરીની, ક્યારેક છોકરી માટે વરની અને છેવટે સ્મશાનની શોધ કરતો ન્યૂટન, એવી વિવિધ ભૂમિકાઓ ભજવીને પોતાની કલ્પનાઓનું સમાધાન કરે છે. આ હનુમાન કૂદ્કાનું પરિણામ છે !
‘કેમ ભાઈ ! તમે પછી શું કરવાના છો ?’ એમ એક મેટ્રિક વર્ગના વિદ્યાર્થીને પૂછ્યું.
પછી શું, એટલે? પછી કોલેજમાં જવાનો.’
‘હા, કોલેજમાં જવાના ખરા. પણ તે પછી શું? એ સવાલ તો રહે જ છે.’
‘પ્રશ્ન રહે છે ખરો. પણ તેનો અત્યારે જ શું કામ વિચાર કરવો ? આગળ ઉપર કોઈ લેવાશે.’
ત્રણ વરસ પછી એ જ વિદ્યાર્થીને એ જ પ્રશ્ન પૂછ્યો.
‘હજી કશો વિચાર થયો નથી.’ એનો જવાબ મળ્યો.
‘વિચાર થયો નથી એટલે? પણ તમે વિચાર કર્યો હતો ખરો ?’
‘ના ભાઈ, વિચાર કર્યો નથી. શો વિચાર કરવાનો ? કશું સૂઝતું નથી. તેમાં હજી દોઢ વરસ વાર છે. પછી જોઈ લેવાશે.’
‘પછી જોઈ લેવાશે.’ એ શબ્દો તો ત્રણ વરસ પહેલાં ઉચ્ચાર્યા હતાં તે જ હતાં. પણ તે વખત ના અવાજમાં બેફીકર વૃતિ હતાં; આજના અવાજમાં થોડીક ચિંતાની છાયા હતી.
દોઢ વરસ પછીએ ફરીથી તે જ પૃચ્છકે તે જ વિદ્યાર્થીને અથવા હવે ‘સદગૃહસ્થ’ ને કહો – તે જ પ્રશ્ન પૂછયો. એ વખતે તેનો ચહેરો ચિંતાકરંત હતો. અવાજમાંનું બેફિકરપણું સાવ ઊડી ગયું હતું. ‘તત: કિમ્, તત: કિમ્’ એ શંકરાચાર્યે પૂછેલો સનાતન સવાલ હવે તેના ભેજામાં સારી પેઠે ઘેરાવા માંડ્યો હતો. પણ તેનો જવાબ હજી પણ તેની પાસે ન હતો.
આજનું મરણ કાલ ઉપર ઠેલાતાં છેવટે એક દિવસ એવો ઊગે છે કે જે દિવસે મરવું જ પડે છે. આ પ્રસંગ તેમના ઉપર આવતો નથી કે જેઓ ‘મરણ પહેલાં જ’ મારીને રહે છે, જેઓ પોતાનું મરણ પોતાની આંખે જોઈ લે છે. જેઓ મરણનો અગાઉ અનુભવ લે છે તેમનું મરણ ટળે છે. જે મરણનો અગાઉ અનુભવ લેતાં અચકાય છે તેમની છાતી ઉપર મરણ આવીને અથડાય છે. સામે થાંભલો છે તેનું ભાન આંધળાને જ્યારે તે થાંભલો તેની છાતી સાથે અથડાય છે ત્યારે થાય છે. દેખાતા માણસને તે થામ્બહ્લો આગળથી દેખાય છે. તેથી તેનો ધક્કો તેની છાતીને લાગતો નથી.
જીવનની જવાબદારી એટલે કંઈ ઠેઠ મરણ નથી. અને મરણ પણ એવું શું ભારે ‘મરણ’ (મહાસંકટ) છે? અનુભવને અભાવે જ તે કોઈ મોટા હાઉ જેવું ભાસે છે. ખરું જોતાં જીવન અને મરણ બંને આનંદના વિષયો હોવા જોઈએ. કારણ આપના પરમ પ્રિય પિતાએ-પરમેશ્વરે-તે આપણને બક્ષેલાં છે. ઈશ્વરે કંઈ જીવન દુઃખનું બનાવેલું નથી. પણ આપણને જીવતાં માત્ર આવડવું જોઈએ. કયો બાપ પોતાના છોકરાનું જીવન હાડમારીનું એમ ઈચ્છે છે? તેમાંય ઈશ્વરની કરુણાને, પ્રેમને કંઈ પાર છે? તે પોતાનાં પ્રિય બાળકો ,માટે સુખનું જીવન નિર્માણ કરશે કે કષ્ટનું જીવન નિર્માણ કરશે? કલ્પના કરવાની શી જરૂર છે? પ્રત્યક્ષ જ જુઓને. જે વસ્તુ આપણને જેટલી વધારે જરૂરની તેટલી જ તે સહેલાઈથી મળી શકે એવી ઈશ્વરે યોજના કરેલી છે. પાણી કરતાં હવાની જરૂર વધારે; જેથી ઈશ્વરે પાણી કરતાં હવા વધારે સુલભ બનાવી છે. જ્યાં નાક હોય ત્યાં હવા હોય જ. પાણી કરતાં અન્નની જરૂર ઓછી, તેથી પાણી મેળવવા કરતાં અન્ન મેળવવાં માટે વધારે મેહનત કરવી પડે છે. ‘આત્મા’ એ વસ્તુ તો સૌથી વધારે મહત્વની છે; એટલે તે તેણે દરેક જણને કાયમને માટે આપી દીધેલી છે. આવી ઈશ્વરની પ્રેમાળ યોજના છે. તેનો વિચાર ન કરતાં આપણે નિરુપયોગી જડ/જર ઝવેરાત ભેગું કરવાં જેટલા ‘જડ’ બની જઈએ તો આપની છાતી ફાટવાની જ. પણ એ આપણી જડતાનો દોષ છે. તેનો દોષ ઈશ્વર માથે ન ઢોળાય.
જીવનની જવાબદારી એ ભયાનક વસ્તુ નથી. તે આનંદથી ભરેલી છે; પણ જો ઈશ્વરે નિર્માણ કરેલી જીવનની આ સરળ યોજના ધ્યાનમાં લઈને ગમે તેવી વાહિયાત વાસનાઓને રોકી શકીએ તો જ. પણ જેમ તે આનંદથી ભરેલી વસ્તુ છે તેમ જ શિક્ષણથી પણ ભરેલી છે. જે જીવનની જવાબદારીથી વંચિત થયો તે બધા શિક્ષણથી વંચિત થયો એમ ચોક્કસ જાણવું.
ઘણાઓની એવી માન્યતા છે કે, નાનપણથી જીવનની જવાબદારીનું ભાન જો છોકરાને રહે તો તેનું જીવન કરમાઈ જાય. પણ જીવનની જવાબદારીના ભાનથી જીવન કરમાઈ જતું હોય તો જીવન એ વસ્તુ જ જીવવાને લાયક નથી એમ કેહવું પડશે. પણ આજે આ માન્યતા ઘણા શિક્ષણશાસ્ત્રીઓ પણ ધરાવે છે. અને એનું મુખ્ય કારણ તેમની જીવન વિષેની દૂષિત કલ્પના છે. જીવન એટલે ‘કલહ’, એવો પોર્વ્ગ્રહ બંધાયો. ઇસપ નીતિમાંના, ‘અરસિક’ મનાયેલા, પણ વસ્તુત: મર્મજ્ઞ એવા, કૂકડા પાસેથી બોધ લઇ જુવારના દાણા કરતાં મોતીના દાણાને માન આપવાનું છોડી દઈએ તો ‘જીવનમાંનો કલહ’ નષ્ટ થશે અને તેણે ઠેકાણે જીવનમાં સહકાર દાખલ થશે. ‘માંકડાના હાથમાં મોતીની માળા’ એ કહેવત જેણે બનાવી તેણે મનુષ્યનું મનુષ્યત્વ સિદ્ધ ન કરતાં સાચે જ માણસના પૂર્વજો વિશેનો ડાર્વિનનો સિદ્ધાંત જ સિદ્ધ કર્યો. ‘મારુતિના હાથમાં મોતીની માળા’ વાળી વાત જેમણે રચી તેમણે પોતાના મનુષ્યત્વનું સાચું ભાન બતાવ્યું.
જીવન જો સાચે જ એક ભયાનક વસ્તુ હોય, ‘કલહ’ હોય, તો છોકરાઓને તેમાં દાખલ કરતાં નહીં અને પોતે પણ તે જીવતા નહીં. પણ તે જો જીવવા લાયક વસ્તુ હોય તો છોકરાઓને તેમાં અવશ્ય દાખલ કરો. તે વિના તેમણે શિક્ષણ નહીં મળી શકે. ભગવદગીતા જેમ કુરુક્ષેત્રમાં કહેવાઈ તેમ શિક્ષણક્ષેત્રમાં જ અપાવું જોઈએ – આપી શકાય. ‘આપી શકાય’ એમ કેહવું પણ બરાબર નથી; બલ્કે ત્યાં જ તે મળી શકે.
અર્જુનની આગળ તે પ્રત્યક્ષ કર્તવ્ય કરતો હતો તે વકહ્તે સવાલ ઊભો થયો. તેનો જવાબ આપવા માટે ભગવદગીતાનો જન્મ થયો. એનું નામ તે શિક્ષણ. છોકરાઓને ખેતરમાં કામ કરવાં ડૉ. તેમાં કોઈ પ્રશ્નો ઊભા થાય તોમ્તેનું નિરાકરણ કરવાં માટે સૃષ્ટિજ્ઞાનની કે પદાર્થવિજ્ઞાનની કે બીજી જે જોઈએ તે માહિતી તેમને આપો. એ સાચું શિક્ષણ થશે. છોકરાઓને રસોઈ કરવાં દો. તેમાં તેમને જરૂર રસાયણશાસ્ત્ર શીખવો. પણ કેહવાનો મુખ્ય મુદ્દો એ કે તેમને જીવન જીવવા દો. વ્યવહારમાં કામ કરનારા માણસને પણ શિક્ષણ મળ્યા જ કરે છે. તેવી રીતે નાના બાળકને પણ મળવું જોઈએ. ફરક એટલો જ હોય કે બાળકોની આસપાસ જરૂર પડે ત્યાં માર્ગદર્શન કરનારા માણસો હાજર હોય. આ માણસો ‘શિખવનારા’ માણસો તરીકે ‘નિયોજિત’ ન હોવા જોઈએ. એ માણસો પણ વ્યવહારમાં પડેલા માણસોની જેમ જ જીવન જીવતા હોવા જોઈએ. ફેર માત્ર એટલો જ કે આ શિક્ષક કહેવડાવનારાઓનું જીવન વિચારમય હોવું જોઈએ અને તે વિચારો પ્રસંગ પડ્યે છોકરાઓને સમજાવવાની પાત્રતા તેમનામાં હોવી જોઈએ. ‘વિદ્યાર્થી’ કરીને કોઈ ‘માણસો’ થી બહારનું પ્રાણી ન જોઈએ. અને શું કરો છો એમ પૂછીએ તો બહનું છું અથવા ભણાવું છે એવો જવાબ આપવાનો ન હોવો જોઈએ. ‘ખેતી કરું છું’ અથવા વણાટનું કામ કરું છું’ એના જેવો શુદ્ધ ધંધાદારી કહો કે વ્યવહારિક કહો, પણ જીવનદર્શક જવાબ મળવો જોઈએ. આનો દાખલો વિદ્યાર્થી રામલક્ષમણ અને ગુરુ વિશ્વામિત્રનો છે. વિશ્વામિત્ર યજ્ઞ કરતા હતા. તેના રક્ષણ માટે તેમને દશરથ રાજા પાસેથી તેના પુત્રોની માગણી કરી. તે જ કામ કરવા પૂરતા દશરથે છોકરાઓ મોકલ્યા. છોકરાઓને પણ પોતે યજ્ઞરક્ષણના કામ માટે જાય છે એવી જવાબદારીનું ભાન હતું. તેમાં તેમને અપૂર્વ શિક્ષણ મળ્યું. પણ રામલક્ષ્મણે શું કર્યું એમ જો પૂછો તો તેનો જવાબ તેમણે ‘યજ્ઞરક્ષણ કર્યું’ એમ જ અપાય. ‘શિક્ષણ મેળવ્યું’ એન મ્ અપાય. પણ શિક્ષણ મળ્યું ક્રુ. તેનો શો ઉપાય?
શિક્ષણ એ કર્તવ્ય કર્મનું આનુષંગિક ફળ છે. જે કોઈ કર્તવ્ય કર્મ કરે છે તેણે તે જાણ્યે જાણ્યે પણ મળે જ છે. છોકરાઓને પણ તે તેવી રીતે જ મળવું જોઈએ. બીજાઓને તે ઠેસો ખાવી ન પડે એવું વાતાવરણ તેમની આસપાસ ઊભું કરવું જરૂરનું છે. તેથી ધીમે ધીમે તેઓ સ્વાવલંબી બને એવી અપેક્ષા અને તે મુજબ યોજના હોવી જોઈએ. બીજાઓને તે ઠેસો ખાતાં ખાતાં મળે છે. નાનાં બાળકોમાં હજી તેટલી શક્તિ આવેલી હોતિન નાતી, તેથી ઘણી ઠેસો ખાવી ન પડે એવું વાતાવરણ તેમની આસપાસ ઊભું કરવું જરૂરનું છે. તેથી ધીમે ધીમે તેઓ સ્વાવલંબી બને એવી અપેક્ષા અને તે મુજબ યોજના હોવી જોઈએ. શિક્ષણ એ ફળ છે, અને ‘મા ફલેષુ કદાચન’ એ મર્યાદા આ ફળને પણ લાગુ પડે છે. ‘શિક્ષણપ્રાપ્તિ’ માટે કોઈ કામ કરાય તો તે સકામ કર્મ થયું કહેવાય. એટલે તેમાં પણ ‘ઈદમદ્ય મયા લબ્ધમ્’ ( આજે મેં આ મેળવ્યું), ‘ઈદં પ્રાપ્સ્યે’ (કાલે હું પેલું મેળવીશ), વગેરે વાસનાઓ આવી જ જાણવી. તેથી આ શિક્ષણ –મોહમાંથી છોતવું જ જોઈએ. આ મોહમાંથી જે છૂટ્યો તેને જ સર્વોત્તમ શિક્ષણ મળ્યું જાણવું. બા માંડી છે, તેની સારવાર કરવાથી મને ઘણું શિક્ષણ મળશે. પણ આ શિક્ષણને લોબે મારે સેવા ન કરવી જોઈએ. પણ આ મારું કર્તવ્ય છે એ ભાવનાથી મારે બાની સેવા કરવી જોઈએ. અથવા બા માંડી છે, અને તેની સેવા કરવાથી મારું બીજાં કશાનું-જેને હું ‘શિક્ષણ’ માનું છું તેનું – નુકશાન થવાનું છે; તિ તે શિક્ષણના નુકશાનના ડરથી હું બાની સેવા કરવાનું તાળું તે ન ચાલે.
પ્રાથમિક મહત્વના જીવનોપયોગી શરીરશ્રમને શિક્ષણમાં સ્થાન ન હોવું જોઈએ એ વાત માન્ય રાખનાર કેટલાક શિક્ષણશાસ્ત્રીઓ એ બાબત વધારામાં એ કહે છે કે એ પરિશ્રમ ‘શિક્ષણની’ દ્રષ્ટિથી દાખલ કરવામાં આવે, નહીં કે ‘પેટ ભરવાનો’ જે હિન્ અર્થ પ્રચલિત છે તેને વિશેની ચીડથી તેઓ આમ કહે છે અને તેટલા પૂરતું યોગ્ય છે. પણ માણસને પેટ આપવામાં ઈશ્વરનો હેતુ છે. પ્રમાણિકપણે પેટ ભરવાની કળા માણસને જો આવડી જાય તો સમાજના ઘણાંખરાં દુઃખો અને પાતાકોનો અંત આવે., અને તેથી જ મનુ એ ‘યોડર્થશુચિ:, સ હિ શુચિ:’ (જે આર્થિક દ્રષ્ટિથી પવિત્ર તે જ પવિત્ર ) એવા યથાર્થ ઉદગાર કાઢેલા છે. ‘સર્વેષમવિરોધેન’ કેમ જીવવું એ શીખવામાં બધું શિક્ષણ આવી જાય છે. અવરોધવૃત્તિથી શરીરયાત્રા ચલાવવી એ માણસનું આદ્ય કર્તવ્ય છે. આ કર્તવ્ય કરવાથી જ તેની આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ થવાની છે. તેથી ‘શરીરયાત્રા’ એટલે મારા સાડા ત્રણ હાથની યાત્રા એમ સમજતાં, સમાજશરીરની યાત્રા, એવો ઉદાર અર્થ ચિત્તમાં થ્સ્વો જોઈએ. મારી શરીરયાત્રા એટલે સેવા, અને એટલે જ ઈશ્વરની પૂજા, એટલું સમીકરણ દ્રઢ થવું જોઈએ. અને આ ઈશ્વરસેવામાં દેહ ઘસી નાખવો એ મારું કર્તવ્ય છે અને તે મારે કરવું જોઈએ એવું ભાન દરેક જણને જોવું જોઈએ.
અર્થાત્ એ ભાન નાના છોકરાને પણ થવું જોઈએ. તે માટે તેને તેની મગદૂર પ્રમાણે જીવનમાં ભાગ લેવાને પૂરતો અવકાશ આપવો જોઈએ. અને જીવનને જે મુખ્ય કેન્દ્ર બનાવીને તેની આસપાસ જરૂર જણાય તે મુજબ બધું શિક્ષણ ગોઠવવું જોઈએ.
આથી જીવનના બે ભાગલા નહીં પડે. જીવનની જવાબદારી એકદમ ઓચિંતી આવી પડવાથી જે મુશ્કેલી ઊભી થાય છે તે ઊભી નહીં થાય, શિક્ષણ આપોઆપ જાણ્યામાં ય ન આવે એવી રીતે મળ્યા કરશે, પણ ‘શિક્ષણ-મોહ’ નહીં વળગે; અને નિષ્કામ કર્મ કરવાની ટેવ પડશે.
(૫ સપ્ટેમ્બર, શિક્ષકદિન નિમિત્તે નવજીવનપ્રેસ દ્વારા પ્રકાશિત ‘મધુકર’ માંથી આ લેખ સાભાર પ્રસ્તુત કરીએ છીએ.)(૦૯/૦૧-૨૨૪-૨૨૬)

 

ફેશબુક દ્વારા બ્લોગ પોસ્ટ પર આપની કોમેન્ટ્સ અહીં મૂકવા વિનંતી છે.....