વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ .. (પ્રભાતિયા)

વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ .. (પ્રભાતિયા)
સ્વર: નારાયણ સ્વામી …
ગુજરાતી ભાષાના આદિકવિનું બિરુદ મેળવનાર નરસિંહ મહેતા (૧૪૧૪–૧૪૮૦) માત્ર ગુજરાતના જ નહીં પરંતુ ભારતના ઉત્તમ સંત-કવિઓમાં અગ્રગણ્ય સ્થાન ધરાવે છે. વડનગરા બ્રાહ્મણની નાગર જ્ઞાતિમાં જન્મેલા નરસિંહ મહેતાની આર્થિક સ્થિતિ નબળી હતી. નરસિંહની વાચા રાધા કૃષ્ણશબ્દથી ફૂટી હતી. ત્રણ વર્ષના હતાં ત્યારે તેમના પિતા અને જ્યારે અગિયાર વર્ષના હતા ત્યારે માતા અવસાન પામ્યા. ત્યાર બાદ કાકા પર્વતદાસને ઘેર ઉછરી મોટા થવા લાગ્યા. વળી કાકાનો સ્વર્ગવાસ થતા તેઓ પીત્રાઈ ભાઈના આશ્રિત થયા. પોતાની મસ્તીમાં મસ્ત રહેતા નરસિંહને ભાભીના મહેણાં અવારનવાર મળતાં. એક વાર મહેણું સહન ન થવાથી નરસિંહ મહેતા ઘર છોડી એકાંતમાં આવેલ ગોપીનાથ મહાદેવમાં ચાલ્યા ગયા. ત્યાં ઉપાસના કરવાથી મહાદેવજી પ્રગટ થયા અને એમને રાસલીલાનાં દર્શન કરાવ્યાં. શ્રીકૃષ્ણ-રાધાનાં દર્શન કર્યા ત્યારથી તેમને કૃષ્ણભક્તિની લગની લાગી. પોતાની અનુભૂતિઓને તેમણે શબ્દના માધ્યમ દ્વારા વહેતી કરી. એમણે આશરે ૧૫૦૦ થી વધારે પદો રચ્યાં જેમાં પુત્ર શામળશાનો વિવાહ, પુત્રી કુંવરબાઈનું મામેરું, હુંડીનો પ્રસંગ, હારનો પ્રસંગ, શ્રાદ્ધ, જેવા સ્વાનુભવાત્મક પ્રસંગો ઉપરાંત વસંતનાં પદો, હિંડોળાનાં પદો, કૃષ્ણભક્તિનાં પદો, સુદામાચરિત્ર વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. તેમની સૌથી સુપ્રસિદ્ધ રચના વૈષ્ણવ જન, જે મહાત્મા ગાંધીને ખૂબ પ્રિય હતી, ભાગ્યે જ કોઈ અજાણ હશે.
સાંસારિક જીવનનો બોજ પણ ઈશ્વરને સમર્પિત કરનાર નરસિંહના જીવનમાં એવા અનેક પ્રસંગો બન્યા કે જેણે તેમની અનન્ય ભકિતનાં દર્શન કરાવ્યાં. અહીં આપણે એ સંત અને સર્જક એવા નરસિંહ મહેતાની એક રચના માણીએ. …


.

.

વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ ..
જે પીડ પરાઈ જાણે રે ..
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ …
પરદુઃખે ઉપકાર કરે તો એ
મન અભિમાન ન આણે રે
વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ …
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ ..
જે પીડ પરાઈ, જાણે રે …
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ …
સકળ લોકમાં સૌ ને વંદે … હે ..જી
નીંદા ન કરે કેની રે ..
સકળ લોકમાં એ સૌને વંદે … હે જી..
નીંદા ન કરે કેની રે ..
વાચ કાછ મન નિશ્ચલ રાખે .. (૨)
ધન, ધન, ધનની તેની રે
વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ …
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ ..
જે.. પીડ પરાઈ જાણે રે ..
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ …
સમ દૃષ્ટિ ને, તૃષ્ણા ત્યાગી ..
પર સ્ત્રી જે ને માત રે ..
સમ દૃષ્ટિ ને, તૃષ્ણા ત્યાગી ..
પર સ્ત્રી જે ને માત રે ..
જીહવા થકી, અસત્ય ન બોલે .. (૨)
પર ધન, નવ ડોલે હાથ રે ..
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ …
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ ..
પીડ પરાઈ જાણે રે ..
પરદુઃખે ઉપકાર કરે તો જે ..
મન અભિમાન, ન આણે રે ..
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ …
મોહ, માયા, વ્યાપે નહિ તેને ..
દ્રઢ વૈરાગ, જેના મનમાં રે ..
મોહ, માયા, વ્યાપે નહિ તેને .. જી ..જી
દ્રઢ વૈરાગ, જેના મનમાં રે ..
રામ નામ શું, તાળી લાગી .. (૨)
સકળ તીરથ, તેના મનમાં રે ..
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ …
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ ..
પીડ પરાઈ, જાણે રે ..
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ …
વન લોભી ને, કપટ રહિત છે .. જી ..
કામ, ક્રોધ, નિવાર્યા રે ..
વણ લોભીને, કપટ રહિત છે, જી.. જી ..
કામ, ક્રોધ, નિવાર્યા રે ..
ભણે નરસૈયો, તેનું દરશન કરતાં ..
કુળ એકૌતેર, તાર્યા રે ..
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ …
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ ..
જે પીડ પરાઈ, જાણે રે ..
પરદુઃખે ઉપકાર કરે તે ..
પરદુઃખે ઉપકાર કરે તો યે ..
મન અભિમાન, ન આણે રે ..
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ .. (૨)
વૈષ્ણવ જન તો, તેને રે કહીએ ..

હાઇ પ્રોટીન લીફી ઢોસા …

હાઇ પ્રોટીન લીફી ઢોસા…
બનાવવા માટેની સામગ્રી ( વસ્તુઓ) :
૧- કપ ચોખા
૨- કપ સોયા ગ્રેનુલ્યસ
૧- કપ અડદ દાળ
૧- ચમચી પૌવા
૧-ચમચી મેથી દાણા
૨ થી ૫ લીલા મરચાં
કોથમરી અથવા પાલક કે મેથીની ભાજી
મીઠું સ્વાદ અનુસાર
રીત :
૧) સૌ પ્રથમ ચોખાને આગળના દિવસે પલાળી દેવા
૨) બીજે દિવસે ૩ થી ૪ કલાક માટે અડદ ની દાળ પલાળવી
૩) સોયા ગ્રેનુલ્યસ, પૌવા અને મેથીના દાણા બીજા વાસણમાં ૨ કલાક માટે ડુબાડૂબ પાણીમાં પલાળવા વાટતી વખતે સૌ પ્રથમ ચોખા ત્યારબાદ સોયા વાળું મિશ્રણ અને છેલ્લે અડદ દાળ અને લીલા મરચાં સાથે વાટવા.
૪) આ ત્રણેય પેસ્ટ (ચોખા,સોયા,દાળ)મિક્સ કરી લેવી સ્વાદ અનુસાર મીઠું નાખવું જો ઠંડી ની ઋતું હોય તો ૧ ચમચો દહી નાખવું જેથી ખટાશ સાથે આથો જલ્દી આવી જાય.
૫) આથો આવ્યા બાદ તેમાં૧ કપ કોથમરી, પાલખ, કે મેથીની ભાજી નાખવી અને જરૂર પૂરતું પાતળું ખીરું બનાવીને તેના ઢોસા બનાવવા.
સોયામાં હાઇ પ્રોટીન રહેલું છે; વળી લીલી અને લીફી ભાજીઓનો ઉપયોગ એટ્લે ફાઈબર પણ છે સ્વાદ સાથે વિટામીન અને પ્રોટીનનો સુગમ સાથ.
આપ ખાતા રહો ખવડાવતા રહો.
સાભાર સૌજન્ય: પૂર્વીબેન મલકાણ – મોદી (યુ એસ એ )
(ઉપરોક્ત વ્યંજન ની રેસિપી અમોને શ્રીમતી પૂર્વીબેન તરફથી  અમે મૂકેલ મસાલા ઢોસાની પોસ્ટ ઉપરના પ્રતિભાવ સાથે પૂરક માહિતી સાથે મળેલ છે, જે અહીં આપ સર્વની જાણ માટે અત્રે મૂકેલ છે. અને તે માટે અમો પૂર્વીબેનના આભારી છીએ, જેઓ હંમેશ કોઈ નવી રેસિપી અમારી રસોઈની પોસ્ટ પરના પ્રતિભાવ સાથે અમોને મોકલે છે.)
(પોસ્ટ ઉપર મૂકેલ  ફોટોગ્રાફ્સ માટે  ગુગલ વેબ જગત નો આભાર માનું છું.)

ભિખારીને પણ હૃદય હોય છે …

ભિખારીને પણ હૃદય હોય છે …


(શ્રીમા શારદાદેવી (શ્રી રામકૃષ્ણ પરમહંસ) પાસેથી મંત્ર દીક્ષા લઈને બનારસમાં સ્વામી બ્રહ્માનંદજી પાસેથી સંન્યાસ દીક્ષા લેનાર બ્રહ્મલીન સ્વામી જપાનંદજી મહારાજે રામકૃષ્ણ આશ્રમ, રાજકોટમાં પણ પોતાની સેવાઓ આપી હતી. અકિંચન પરિવ્રાજક રૂપે સમગ્ર ભારતવર્ષમાં ફરતાં ફરતાં એમને થયેલા માનવના વિવિધ અનુભવોના મધુર સંસ્મરણો ‘માનવતા કી ઝાંકી’ નામના પુસ્તકમાં પ્રકાશિત થયાં છે. તેમાંથી એક અંશ નો  કરેલ ગુજરાતી અનુવાદ અહીં પ્રસ્તુત છે. આ અંશ આપવાનો મૂળ હેતુ આજે જ્યારે માનવતાનાં મૂલ્યો ઘસાઈ રહ્યાં છે અને માનવી એક સાવ સાંકડી મનોવૃત્તિ સાથે સ્વાર્થપરાયણ બની રહ્યો છે ત્યારે સમાજના અત્યંત સામાન્ય ગણાતા, અદના આદમીના જીવનની પ્રેરણાદાયી વાતો આપણને સર્વજનહિતાય, સર્વજનસુખાય કેમ જીવી શકાય તેનો આદર્શ આપણી સમક્ષ આવા સામાન્ય માનવીઓ મૂકે છે. જો આપણો સમાજ આપણી પ્રાચીન સંસ્કૃતિના આદર્શ સાથે જીવતાં શીખે અને જીવવા માંડે તો આપણા દેશમાં પરમશાંતિનું સ્વરાજ આવી શકે એમ અમે વિનમ્રપણે માનીએ છીએ.)
કિષ્કિંધા નગરીમાં વાલી સુગ્રીવનું રાજ્ય હતું. અહીં શ્રીરામ, લક્ષ્મણ રહ્યા હતાં. અહીં જ હનુમાનજી સીતાજીની શોધ કરીને પાછા આવ્યા હતાં. અહીંથી જ શ્રીરામે વાનરસેના સાથે લંકા પર ચડાઈ કરી અને સીતાજીને લંકામાંથી પાછા લાવ્યા. આ પવિત્ર સ્થળના દર્શન કરવા માટે એક પરિવ્રાજક સંન્યાસી પરિભ્રમણ કરતાં કરતાં ત્યાં પહોંચી ગયા. ચારે બાજુએ પર્વતમાળાથી ઘેરાયેલું સુંદરમજાનું સ્થળ. અહીં જીર્ણ પણ પ્રાચીન મંદિર છે. રામાયણનો એ પ્રસંગ યાદ આવવાથી  એ પવિત્ર સ્થળની ગંભીરતા અને ગૌરવ ગરિમાનું આપણને ભાન થાય છે. સંન્યાસીની આંખો સામે ઝડપથી કિષ્કિંધાકાંડનું ચલચિત્ર ચાલવા લાગ્યું.
અહીં કેટલાંય અનુભવ થયા, પણ સંન્યાસીને થયેલ એક માનવતાનો અનુભવ અનોખો હતો. અહીંથી નજીકમાં જ ચક્રતીર્થ આવેલું છે. બીજે દિવસે સંન્યાસી જંગલના રસ્તે ચાલીને ત્યાં પહોંચ્યા. એક રાત કિષ્કિંધામાં રહ્યા. સવારે માતંગ પર્વતનાં દર્શને ગયા. ત્યાં કોઈક તાજાં નાળીયેર રાખી ગયા હતા. ભૂખ લાગી હતી અને અનાયાસ નાળીયેરનો પ્રસાદ મળતાં જ સંન્યાસી ખુશ ખુશ થઇ ગયા અને નાળીયેર ખાઈ લીધું. બપોરે ચક્રર્તીથ પહોંચ્યા. સ્વચ્છ નિર્મળ નિરવાળી  અર્ધચંદ્રાકાર નદીમાં ખૂબ નહયા. આજુબાજુનું દ્રશ્ય મનોરમ હતું. સામે જ લીલીછમ પર્વતને ચક્રાકાર ઘેરતી અને તીવ્રવેગે વહેતી નદી વરસાદના જળથી પૂરેપૂરી ભરી હતી. આસપાસનાં પહાડી જંગલો પણ હતાં. ક્યારેક અહીં મહાન વિજયનગરની રાજધાની પણ હતી. અત્યારે એનું નામ હંપી છે. શ્રી હંપીશ્વર મહાદેવનું વિશાળ મંદિર પણ અહીં છે. આ ચક્રતીર્થ પ્રસિદ્ધ શિવની તીર્થભૂમિ છે.
સંન્યાસી સ્નાન કરીને એક સ્વચ્છ પથ્થર પર બેસીને ત્યાંનાં મનોરમ દ્રશ્ય માણી રહ્યા છે. મનમાં ને મનમાં ભારતનાં પ્રાચીન ઇતિહાસનાં પાનાં સામે આવી રહ્યા છે. વિજયનગરનું સામ્રાજ્ય કેવી રીતે વિકસ્યું અને કેવી રીતે એનો વિનાશ થયો. શા માટે એવું બન્યું ? વગેરે મનચક્ષુ સમક્ષ આવવા લાગ્યું.
શું આપણે ભારતવાસીઓ આમાંથી કંઈ બોધપાઠ શીખી શક્યા છીએ ખરા ?
એટલામાં જ એક સૌમ્ય વૃદ્ધ સ્ત્રી આવી. એણે સામે નાળિયેર મૂકીને પોતાની ભાષામાં કંઈક કહ્યું. સંન્યાસી બેચાર શબ્દોનું જ અનુમાન કરી  શક્યા, બાકી બધું હવામાં. સંન્યાસીએ એમને  હિંદીમાં આશીર્વચન આપ્યાં. એ વૃદ્ધ સ્ત્રી કંઈ સમજી હોય એવું ન લાગ્યું. પછી એ દંડવત્ પ્રણામ કરીને ચાલી નીકળી. ભૂખ તો લાગી હતી. એમાં વળી આ વૃદ્ધ સ્ત્રી પાસેથી નાળિયેર મળ્યું એટલે નાળિયેર ખાઈને જ ભૂખ દૂર કરવાની છે. સંન્યાસી તો નાળિયેર ખાઈ ગયા. બીજો કોઈ ઉપાયે ન હતો. કોઈ ગૃહસ્થની ઘરે જઈને ભિક્ષાન્ન ન માગતા આકાશવૃત્તિથી ચલાવતા હતા. બંને વખત ખાવામાં નાળિયેર પેટમાં તો ગયું પણ ગરબડ થઇ ગઈ. પેલા તો પેટમાં પીડા થવાં લાગી. પછી ઝાડા થઇ ગયા અને મરડાની બીમારી થઇ ગઈ. હવે ચક્રતીર્થમાં રોકાવાનો વિચાર માંડીવાળીને સંન્યાસી હોસ્પેટ શહેર તરફ ચાલી નીકળા. અહીં કદાચ પોતાના રોગનો ઈલાજ મળી જાય. એવું મનમાં ધાર્યું હતું. આખે રસ્તે ઝાડાને લીધે હેરાન હેરાન થતા રાતે સંન્યાસી હોસ્પેટ પહોંચ્યા; પણ હવે આ રોગ એટલો વધી ગયો કે શહેરમાં જાવું સંભવ ન હતું.
બહાર રસ્તાની પાસે એક લિંગાયત ધર્મશાળાની પાછળ એક છાપરામાં બેઠા. ત્યાં કોઈ ન હતું એટલે ઠીક રહ્યું. પરંતુ સામે જ ચારેબાજુથી બંધ કોટની અંદર એક તળાવ અને જંગલ જેવું હતું. આ સગવડતા જોઈને સંન્યાસીની ચિંતા થોડી ઓછી થઇ. પણ આખી રાત ઝાડા થતા રહ્યા અને નબળાઈનો પાર ન રહ્યો. સવારે તો લોહી પણ પડવા લાગ્યું. આટલી નબળાઈને લીધે ઘણી મુશ્કેલી વધતી જતી હતી. ચક્કર આવવા લાગ્યા. કોઈ મદદ કરનારું ન મળે તો પછી શું કરવું એ પણ પ્રશ્ન હતો. સાંજને સમયે સારંગી બજાવીને ભીખ માંગનારો ગ્વાલિયરનો એક માણસ આવી પહોંચ્યો. સન્યાસીને જોઈને પ્રસન્ન થયો અને કહ્યું : ‘સારું થયું, આપની સાથે સત્સંગમાં રાત વિતશે.’ એણે જોયું તો સંન્યાસી વારંવાર ઝાડે જાય છે. ચિંતા સાથે એણે પૂછ્યું : ‘મહારાજ, ક્યારથી આ તકલીફ શરૂ થઇ? અહીં ક્યારથી આવ્યા છો ? દવા લીધી કે નહિ ? કંઈ ખાધું છે કે નહિ ? વગેરે.’ મેં બધી વાત કહી. એટલે એણે કહ્યું : ‘કાલ સવાર સુધીમાં મટી જશે. આ બધું અન્ન ન મળવાને કારણે થયું છે. હું જલ્દી ભાત બનાવીને આપને  ખવડાવું છું. અને પછી ભીખ માંગવા જઈશ. તમે ગભરાતા નહિ.’
રાતભર મુશ્કેલી તો રહી. સવારે એણે નાહી ધોઈને ભાત રાંધ્યા. લાલ મરચામાં ઘણું ઘી નાખીને એનો રસો બનાવીને ખાવામાં પીરસ્યો. સંન્યાસીએ લાલ મરચું જોઈને વિચાર્યું કે હવે તો આ છેલ્લું જ ભોજન છે. ‘જય ભગવાન’ કહીને એ ઝોલ એટલે ભાતનું પાણી અને મરચાની ભૂકી સાથે ભાત ખાધો. પેલા સારંગીવાળાએ પણ થોડું ખાધું અને વળી પાછો ભિક્ષા માગવા ચાલી નીકળ્યો.
અને હવે બે-ચાર વખત તો ઝાડે જવું જ પડ્યું પણ લોહી નીકળવું ઓછું થયું અને ઝાડા પણ બંધ થવાં લાગ્યા. સંન્યાસીને આશ્ચર્યનો પાર ન હતો. સાંજ સુધીમાં તો લોહી સાવ બંધ થયું. દેહમાં જરા તાકાત આવી. પેલો સારંગીવાળો ભિખારી બજારમાંથી દહીં અને સંન્યાસીની બિમારી માટે વાત કરીને કોઈ સજ્જન પાસેથી ચોખ્ખું ઘી પણ માગી લાવ્યો. રાતે સંન્યાસીને વળી પાછા ઘી સાથે દહીંભાત ખવડાવ્યા. સવાર થતાં રોગનું  નામનિશાન ન રહ્યું.
પછીના દિવસે વળી પાછાં દહીંભાત ખવડાવ્યા અને એ ભિખારી સારંગી સાથે ભીખ માગવા ચાલી નીકળ્યો. આખો દિવસ સંન્યાસીએ આરામ કર્યો. સાંજે એ સારંગીવાળો એક સજ્જનને સાથે લઈને આવ્યો. એણે કહ્યું : ‘બેલારી, સારી જગ્યા છે. ત્યાં ચાલ્યા જવું તમારે માટે સારું રહેશે.’
એણે પોતે ટિકિટ લઇ દીધી અને સારંગીવાળો સ્ટેશન સુધી આવીને મને ગાડીમાં બેસાડી દીધો અને પ્રેમપૂર્વક મને વિદાય આપી. સંન્યાસીના મોંમાંથી ઉદગાર સારી પડ્યાં. એક ભિખારીના હૃદયમાં પણ માનવતાનું કેવું સુંદરમજાનું પુષ્પ ખીલ્યું છે ! ધન્ય છે પ્રભુ ! તારી લીલા ધન્ય છે !

(૧)કાર્યનો સમય ત્યારે આવે … અને (૨) શિક્ષણ એટલે ..

(૧) કાર્યનો સમય ત્યારે આવે …
મિત્રો પોસ્ટને માણતા પહેલા એક અગત્યની જાહેરાત કરવાની કે, આપ સર્વે અહીં બ્લોગ પોસ્ટ પર નિયમિત રીતે દર અઠવાડિયે ડૉ. પાર્થ માંકડ ની કલમે માણતા ‘સ્વાસ્થયનો મીઠો સ્વાદ, હોમીઓપેથી .. હવે પછીથી દર ૧૫ દિવસે એક વખત માણી શકશો.  ઉપરોક્ત વ્યવસ્થા અન્ય વ્યવસ્થા ડૉ.માંકડ તરફથી ના થાય ત્યાં સુધી અમો ચાલુ રાખીશું, તો આપ સર્વેને પડેલ તકલીફ બદલ દિલગીર છીએ.  આપની સ્વાસ્થય અંગેની કોઈપણ સમસ્યા હોઈ તો તે વિગત તમો અમોને અમારા મેઈલ આઈડી dadimanipotli@gmail.com ઉપર લખીને મોકલી શાલો છો., તેના જવાબ અમો નિયમિત રીતે આપવા કોશિશ કરીશું.  આપ સર્વેના સહકાર ની અપેક્ષા સહ ..
(૧) કાર્યનો સમય ત્યારે આવે …

મારું વલણ તમે જાણો છો ?  ગ્રંથો ને એ સઘળું પ્રભુને પામવાનો રાહ ચીંધે, એ રાહ જાણ્યા પછી ગ્રંથો ને શાસ્ત્રોનું શું કામ છે ?  પછી કાર્યમાં લાગી રહેવાનું.
એક માણસને પોતાને ગામથી પત્ર મળ્યો કે અમુક અમુક વસ્તુઓ ઘરે પહોંચાડવાની છે.  વસ્તુઓની યાદી પત્રમાં હતી.  એ માટે એ બજારે જવા નીકળ્યો ત્યાં જ પેલો પત્ર ખોવાઈ ગયો ચિંતાપૂર્વક એ ખાળવા લાગ્યો અને ઘરનાં બીજાં લોકો પણ તપાસમાં જોડાયાં.  આખરે એ પત્ર હાથ લાગ્યો ત્યારે એ રાજીના રેડ થઇ ગયો.  ખૂબ આતુરતાથી એણે પત્ર ખોલ્યો અને વાંચ્યો, એમાં લખ્યું હતું કે પાંચ શેર મિઠાઈ, કાપડનો એક ટુકડો અને બીજી થોડી પરચુરણ ચીજો મોકલવાની છે.  પછી એ પત્રની જરૂરત શી ?  એનો હેતુ પૂરો થઇ ગયો હતો.  એણે બાજુએ મૂકી એ ખરીદી કરવા ઉપાડી ગયો.  આવા કાગળની જરૂર કયાં સુધી ?  એની અંદરની બાબત ધ્યાનમાં ન આવે ત્યાં સુધી.  એમાં શું છે તેની જાણ થયા પછી એનો અમલ કરવા મનુષ્ય મંડી પડે.
આજ રીતે, ઈશ્વરને પામવાનો માર્ગ શાસ્ત્રોમાં છે. પણ એ માર્ગ વિશેની બધી માહિતી જાણ્યા પછી તમારે કામે લાગી જવું જોઈએ.  તો જ તમે ધ્યેય પ્રાપ્ત કરી શકો.

 

(૨) શિક્ષણ  એટલે …
શિક્ષણ એટલે તમરા મગજમાં ભરવામાં આવેલી, આખી જિંદગી સુધી પામ્યા વિના ત્યાં પડી રહીને તોફાન મચાવનારી માહિતીનો ઢગલો નહિ.
આપણે તો જીવના ઘડનારા, મનુષ્ય ઘડનારા, ચારિત્ર્ય ઘડનારા વિચારોનું ગ્રહણ – મનન જોઈએ છે.  જો તમે પાંચ વિચારોને પચાવ્યા હોય અને તેમને તમારા જીવન અને ચારિત્ર્યમાં ઉતાર્યા હોય તો, જે માણસે આખી લાઈબ્રેરી ગોખી લીધી છે તેના કરતાં તમે વધુ કેળવાયેલા છો.

યથા ખરશ્ચન્દ્દ્નભારવાહી ભારસ્ય વેત્તા ન તુ ચંદનસ્ય – ‘ જો ચંદનનો બોજો ઉપાડીને ચાલનારો ગધેડો કેવળ ભારને જ ઓળખે છે, પણ ચંદનનું મૂલ્ય સમજતો નથી.’  જો શિક્ષણ અને માહિતી એક જ વસ્તુ હોય તો લાઈબ્રેરીએનો  દુનિયામાં મોટામાં મોટા જ્ઞાનીઓ હોત, અને વિશ્વકોષો મહાન થઇ ગયા હોત.
એટલા માટે આદર્શ એ છે કે આપણા દેશનું  આધ્યાત્મિક અને વ્યવહારિક બધું શિક્ષણ આપણા પોતાના હાથમાં હોવું જોઈએ.  તેમજ એ રાષ્ટ્રીય પ્રણાલિકવાળું અને બને  ત્યાં સુધી રાષ્ટ્રીય પદ્ધતિનું હોવું જોઈએ.
–     સ્વામી વિવેકાનંદન

 

 

તાનસેન અને તાનારીરી …

તાનસેન અને તાનારીરી …
–     રામેશ્વર તાંતિયા


ઘણી સુપ્રસિદ્ધ વ્યક્તિઓ વિષે જાતજાતની દંતકથાઓ વહેતી હોય છે.  સંત કબીરને કોઈ હિંદુ ગણે છે તો વળી કેટલાક મુસલમાન પણ ગણે છે.  આવી જ રીતે સંગીત સમ્રાટ તાનસેનને કેટલાક લોકો મુસલમાન હોવાનું કહે છે.  પરંતુ ઇતિહાસનું અનુશીલન કરવાથી તેઓ નાગર બ્રાહમણ હતા એવું તથ્ય પ્રકાશમાં આવ્યું છે.  એમના પૂર્વજ ગુજરાતમાંથી બેહટ (ગ્વાલિયર) તરફ જઈને વસ્યા હતા.
તેઓ અકબરના નવ રત્નોમાંના એક હતા.  અકબર એમને પ્રેમથી મીયાઁ તાનસેન કહેતા.  કદાચ આ મીયાઁ શબ્દને કારણે જ પંડિત તાનસેન વિષે ભ્રમની વાતો વધતી ગઈ.  તેઓ અદભુત પ્રતિભાસંપન્ન હતા.  એમનો સ્વર મધુર હતો અને હૃદય રસપૂર્ણ હતું.  નાગરકુળમાં જન્મ્યા હતા એને લીધે સત્વીક્તાના સંસ્કાર એમનામાં જન્મજાત હતા.  ઘરમાં ભક્તિભાવ, ભજન અને કીર્તન વગેરેનું વાતાવરણ હોવાને લીધે એમની પ્રતિભાને મુખરિત થવાનો અવસર મળી ગયો.  પિતાની સૂચના પ્રમાણે તેઓ વૃંદાવન ધામ ગયા અને ત્યાં સ્વામી હરિદાસ પાસે રહીને સંગીતની સાધના કરી.  એમના આશીર્વાદથી તાનસેને દિપક રાગના સ્વરના સાચા અનુસંધાનનું જ્ઞાન અને અનુભવ પણ મેળવ્યા.
સંગીતમાં પોતે નિષ્ણાત હતા.  એટલે બાંધવગઢના નરેશ રાજા રામચંદ્રે એમને પોતાના દરબારમાં બોલાવી લીધા.  એ વખતે એમણે ભિન્ન ભિન્ન રાગરાગિણીઓની કવિતાની રચના પણ કરી હતી.  કબીર, સૂર, તુલસીનાં ભજનોની જેમ એમની રચનાઓ પણ શાસ્ત્રીય સંગીતના ક્ષેત્રમાં ઘર, મંદિર અને રાજદરબાર સુધી પ્રસિદ્ધિ પામવા લાગી.
સમ્રાટ અકબરે તાનસેન વિષે સાંભળ્યું હતું …  શહેનશાહે જ્યારે દિપક રાગની ખૂબીઓ વિષે જાણ્યું ત્યારે તાનસેનને પોતાના દરબારમાં બોલાવવા અને કાયમને માટે રાખવા આતુર બની ગયા.  એમણે સેનાપતિ મિરઝા અઝીઝને બાંધવગઢ મોકલીને તાનસેનને આગ્રા બોલાવી લીધા.  એના બદલામાં રાજા રામચંદ્રને ત્યાંની સુબાગીરી અને કેટલીક સ્થાવર મિલકતો ભેટ આપી.
તાનસેન હવે આગ્રામાં રહેવા લાગ્યા.  બાદશાહની સાથે શિકાર કરવા કે હરવા – ફરવા જતા ત્યારે એમની ફરમાઈશ પ્રમાણે સંગીત સંભળાવતા.  ધીમે ધીમે બંને એકબીજાની ઘણી નજીક આવી ગયા.  એ દરમ્યાન બાદશાહના દરબારીઓએ વિનંતિ કરી કે એમને પણ તાનસેનનું સંગીત સાંભળવાનો અવસર મળે.  એ માટે બાદશાહે હા પણ પાડી દીધી.  દરબાર ખચાખચ ભર્યો હતો.  કેટલાક લોકો તાનસેનની આ કળા અને સંગીતનું સૌંદર્ય ઊંડાણથી પારખવા ઇચ્છતા હતા.  કેટલાક એવાય હતા કે એમના દોષ કાઢવામાં મશગૂલ હતા.  અકબરે હસીને કહ્યું : ‘મીયાઁ આજે અમે ધ્રુપદ ગાયકી સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.’
તાનસેને માથું નમાવ્યું અને સાજિંદાને સંકેત કર્યા.  આ બધા સાજિંદોને તેઓ માંડવગઢથી સાથે લાવ્યા હતા.  તાનપુરામાંથી વહેતા રાગમાં એમનો કંઠ – સ્વર મૃદંગના તાલે ગાજવા લાગ્યો.  બાદશાહ અને દરબારીઓ બધા તન્મય બની ગયા.  લગભગ ત્રણ કલાક સુધી બાહ્ય ભાન ગુમાવીને એ મધુર સંગીત સાંભળી રહ્યા હતા.  ગાયનની સમાપ્તિ થતા સમગ્ર દરબાર એક સ્વરે ગુંજી ઊઠ્યો : ‘વાહ, વાહ !  અદભુત !’  તાનસેનને દરબારનાં નવ રત્નોમાં સમાવી લીધા ને થોડી જાગીર પણ આપી.  ચિત્તોડ પર વિજય મેળવી લીધો હતો.  એનો જલસો મનાવી રહ્યા હતા.  આમ છતાં પણ અકબરનું મન હલદીઘાટીમાં કરેલી ખૂનરેજીને કારણે બેચેન રહેતું હતું.  એમની આંખો સામે ચિત્તોડની ચિતાઓના ધૂમાડાના અંબાર ઊઠતા હતા અને મનહૃદયમાં અંધારું – અંધારું થઇ ગયું હતું.  એક ભયંકર એકાકીપણું!  પોતાની પરેશાનીની વાત બીજા કોઈ પણ  સાથે જાહેરમાં કરી પણ શકતા ન હતા.  હસી મજાક, નાચગાન અને જનાનખાનાની ખૂબસૂરત બેગમો, અફીણ, શરાબ વગેરે બધું નાકામિયાબ નીવડ્યું.  એકાએક એના મનમાં મિયાઁ તાનસેનનો ખ્યાલ આવ્યો.  તેઓ જ આ ભયંકર અંધારાને હટાવી શકે છે.  તરત જ એમણે તાનસેનને તેડાવ્યા.
સાંજ ઢળતી જતી હતી, બાદશાહ પોતાના ખાસ મહેલમાં તકિયાને આધારે બેઠા બેઠા ક્ષિતિજ પર વધતા જતા અંધારાને નિરખતા હતા.  તાનસેન આવી પહોંચ્યા.  બાદશાહે કહ્યું : ’મિયાઁ તાનસેન, આજે મારી પરેશાનીનો  કંઈ પાર નથી.  આંખો સામે અને મનમાં જાણે કે અંધારું જ છવાઈ ગયું છે.  મે એવું સાંભળ્યું છે કે દિપક રાગમાં અંધારાને દૂર કરવાની શક્તિ છે.  અને તમે દિપક રાગ ગઈ શકો છો.  મને આ ગમગીન અંધારામાંથી બહાર કાઢવા દિપક રાગ સંભળાવો.  આજે મેં એટલા માટે જ દીવાઓ પણ જલાવ્યા નથી.  મિયાઁ તાનસેન દિપક રાગ ગાઓ, એવો ગાઓ કે જેથી આ દુઃખ, આ ભયંકરતાનું ચાવાયેલું અંધારું દૂર દૂર ચાલ્યું જાય અને સમગ્ર જગત પ્રકાશથી ઉજ્જવળ બની જાય.’
તાનસેન સ્તબ્ધ થઇ ગયા.  દિપક રાગ છેડવાનું પરિણામ કેટલું ભયંકર આવી શકે છે એનો વિચાર કરતાં એમનું મન કંપી ઊઠ્યું, પણ આ તો બાદશાહનો હુકમ !  એને ટાળવો સંભવ ન હતો.  મા સરસ્વતી અને ગુરુનું સ્મરણ કરીને સર્વ પ્રથમ વૈદિક મંત્રોના ઉચ્ચારણ સાથે અગ્નિનું આવહાન કરીને દિપક રાગ ગાવાનો શરૂ કર્યો.
નિસદિન સિલગત રહત મહાન અગ્નિ
ઔંમકાર પૃથિવી પાતાલ આકાશ તિનકે વસન
દરશન પ્રકાશ આધાર |
સકલ જ્યોતિ અગ્નિ જ્વાલામય ઐમકાર
તૂ વિચાર આગમ નિગમ
દૂરિ કરૌ સકલ અંધકાર |
કહૈ મિયાઁ તાનસેન સુન ગુની અકબર સાહિ
ધરનિ ઉદ્ધારકરન મંગલદીપ માન જ્ઞાન
બ્રહ્માવતાર શિવ ઐમકાર ||
મૃદંગના નિનાદ સાથે ઐમકારની ધ્વનિ વારંવાર ગુંજી ઊઠ્યો.  જાણે કે દિશાઓ પણ તરંગિત બની ગઈ! તાનસેન પોતે આંખો મીંચીને ઐમકાર ધ્વનિ પર ઝૂમી ઊઠ્યા.  એકાએક વીજળીનો ચમકારો અને બધા દીપક ઝળહળી ઊઠ્યા.  આખીઓ મહેલ પ્રકાશ-પ્રકાશમય ! બાદશાહે કહ્યું : ‘મિયાઁ તાનસેન, મેં દીપક રાગની આ કરામત વિશે માત્ર સાંભળ્યું હતું.  આહે હું નજરે જોઉં છું.  શાંતિ અને સ્વસ્થતા બંને મળ્યાં.  તમારી આ કળાની કીંમત ચૂકવી ન શકાય !  આમ છતાં પણ હું બે લાખ અશરફી  (સોનાના સિક્કા) આપું છું.’
અનુકૂળ પરિસ્થિતિ ન હોય અને દીપક રાગ ગાવો પડે અને એનું જે થાય એ પરિણામ આવી ચૂક્યું.  તાનસેનના આખા દેહમાં કાળી બળતરા ઊઠી.  મેઘમલ્હાર રાગ જ દેહની બળતરાને દૂર કરી શકે તેમ હતો.  પણ ગાયક પોતે એ રાગ ગાઈને આ અગન દૂર કરી ન શકે.  એ ગાયન તો એણે બીજાના કંઠેથી સાંભળવું પડે.  તાનસેને પોતાની સમસ્યાની વાત બાદ્શાહને કરી અને બાદશાહનો આદેશ લઈને તેઓ સોમનાથ મહાદેવનાં દર્શન માટે સૌરાષ્ટ્ર જવા નીકળી પડ્યા.

રસ્તામાં વડનગરના શિવમંદિરમાં ઊતર્યા.  પૂર્વજોની ભૂમીમાં આવીને તેમણે માનસિક શાંતિ અનુભવી.  ભાદરવો વીતી રહ્યો હતો.  વરસાદ વરસ્યો નથી.  ધરતી ધખધખી રહી છે.  વરસાદ વિના દુકાળે ત્રાહિમામ મચાવ્યો છે.  પરંપરા પ્રમાણે બહેનો ભજન કીર્તન કરતી કરતી ભગવાન શિવ પાસે વરસાદ વરસાવવા પ્રાર્થના કરી રહી હતી.  એકાએક તાનસેનને લાગ્યું કે એના દેહનો તાપ ધીમે ધીમે ઓછો થતો જાય છે, મેઘમલ્હાર એમણે પોતાની જ રચનાના શબ્દો સાંભળ્યા.
નાચતિ ચપલ ચંચલ ગતિ
ધ્વનિ મૃદંગ ધન ભેદત જાત,
કોકિલ અલાપત, પપૈયા આસ દેત
સુઘર સુર મોર ધ્યાવત
દાદુર તાર ધાર ધૂનિ સુનિયતુ
રુનઝુન ધુનિ પર નાચત
તાનસેન પ્રભુ શિવ સોમનાથ
રસ પીયૂષ સરસાવત ||
સ્વરોમાં અપૂર્વ માધુર્ય હતું.  કાનમાં જાણે કે અમૃતરસ પડતો હતો.  તાનસેનના શરીરની અગન દૂર થઇ ગઈ.  વીણા, મૃદંગ અને સ્વરની દુનિયામાં તેઓ સર્વ કંઈ ભૂલી ગયા.  થોડી જ વારમાં આકાશમાં વાદળ ઊમટી પડ્યાં.  વરસાદની ઝડી વરસવા લાગી.  તાનસેનનું તનમન ભીનું ભીનું થઇ ઊઠ્યું.  વરસતા વરસાદથી સૂકાં તળાવ ભરાવાં લાગ્યાં.  ધરતીની તરસ મટી અને સમગ્ર પ્રજાજનોમાં હર્ષોલ્લાસનું વાતાવરણ છવાઈ ગયું.
તાનસેને એ મંદિરમાં રાત વીતાવી.  આટલા મજાના શુદ્ધ અને મધુર રૂપે મેઘમલ્હાર રાગ ગાનારી એ સ્ત્રીઓ કોણ હશે, એવો પ્રશ્ન તાનસેનના મનમાં વારંવાર ઊઠવા લાગ્યો.  પુજારીને પૂછતાં જાણવા મળ્યું કે સ્થાનિક જમીનદાર નીલકંઠ રાયની એ બંને પુત્રવધૂઓ છે અને ભક્ત નરસિંહની પુત્રી નાની બાઈની દોહિત્રીઓ છે એમનાં નામ છે તાના અને રીરી.
વડનગરના શિવમંદિરમાં તાનસેન ઊતર્યા છે એ વાત વધુ વખત છાની ન રહી શકી.  નીલકંઠ રાય પોતે જ એમને મળવા ગયા.  પછીથી ખ્યાલ આવ્યો કે તાનસેન સંગીત પ્રેમી પણ છે અને એના ગુરુભાઈ પણ છે.  ભજન-કીર્તનનું આયોજન થયું.  તાનસેન એમાં રાજીખુશીથી સામેલ થયા.  તાના-રીરીના ગીતગાન ઉપરાંત ભગવાન હાટકેશ્વર પર સ્વરચિત એક ભજન પણ સંભળાવ્યું.  સાંભળીને લોકો ભાવવિભોર બની ગયા.
તાનસેન આગ્રા પાછા ફર્યા.  વડનગરમાં બનેલી આ ઘટનાની વાત એમણે કોઈની સાથે ન કરી.  એનું કારણ એ હતું કે તેઓ જાણતા હતા કે તાના-રીરીના સૌંદર્ય અને ગુણની વિશેષતાની વાતો કરવાથી આગ્રામાં કેવું પરિણામ આવી શકે.  આમ છતાં પણ તેઓ આગ્રા પહોંચે એ પહેલા અકબરને પૂરેપૂરી માહિતી મળી ચૂકી હતી.  નીલકંઠ રાયના દ્વેષીએ તાના-રીરીના સૌંદર્ય અને ગાયનકલાની વાતો વધારી વધારીને બાદશાહ પાસે લખીને મોકલી.  અચાનક એક વરિષ્ઠ સરદારને વડનગર મોકલવામાં આવ્યો અને ગમે તેમ કરીને એ બંને બહેનોને દરબારમાં હાજર કરવાનો હુકમ થયો.
વડનગર પહોંચીને સરદારે નીલકંઠ રાયને બાદશાહનો હૂકમ સંભળાવ્યો.  ચારે તરફ હાહાકાર મચી ગયો.  તાના અને રીરીએ પણ પરિસ્થિતિની ગંભીરતા સમજી લીધી.  બાદશાહનો ઈરાદો કેવળ મેઘમલ્હાર સાંભળવાનો નહિ પણ બીજો કંઈક પણ છે ખરો.   ગામના સમજુ, શાના અને વડીલ લોકોએ સભા બોલાવી.  અકબર સાથે ટકરાવું યોગ્ય ન લાગ્યું.  બંને બહેનોને આગ્રા મોકલવામાં આવે અને આખા ગામને વિનાશમાંથી બચાવી લેવું.  તાના અને રીરીએ પોતાનાં સાસરા અને દાદાને એટલો વિશ્વાસ અપાવ્યો કે એમણે આગ્રા જવા દેવામાં આવે અને તેઓ કૂળની મર્યાદા કે પોતાના સતિત્વને અખંડ રાખશે.  ભગવાન હાટકેશ્વર તેમની રક્ષા કરશે.
પસંદગીના દરબારીઓ અને નવરાત્નોની સાથે દીવાને ખાસમાં તાના-રીરીના ગાનની મહેફિલની વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવી.  તાનસેનના વિશેષ આગ્રહ સાથે બંને બહેનો પર્દાની પાછળ બેગમ અને શાહ્જાદીઓની વચ્ચે બેઠી.  બાદશાહે મેઘમલ્હાર ગાવાનું આહવાન કર્યું અને હસતાં હસતાં બોલ્યાં : ‘આ કાર્તિક મહિનામાં પણ વરસાદ વરસે છે કે નહિ એ અમે જોવા માગીએ છીએ.’  આ બાજુએ સાજિંદોએ સૂર સાધ્યા.  આ બાજુએ પર્દાની પાછળથી ઉદાસીનતા સાથેની સ્વરલહેરી વહેવા લાગી.  જાણે કે જીવનનો સમસ્ત રસ શતધારે વહીને ચારે દિશામાં ફેલાઈ રહ્યો છે.  વરસાદ વરસવો શરૂ થયો એનો કોઈનેય ખ્યાલ ન આવ્યો.  સ્વરલહરી હવે તો વહેતી બંધ થઇ.  પર્દાની પાછાળની જમીન પર પાણી વધવા લાગ્યું.   બેગમ અને શાહ્જાદીઓ ઊઠીને પોતપોતના મહેલોમાં જવા લાગી.  એમણે જોયું તો લોહીના પ્રવાહમાં બંને બહેનો એકબીજાના હાથ પકડીને ચીરનિંદ્રામાં શાંત ભાવે સૂતી હતી.  એમના વક્ષસ્થળમાંથી લોહીની ધારા વહતી હતી અને નજીકમાં જ બે કટાર પણ પડી હતી.
(રા.જ.૧૧-૩/૫૫૪-૫૫૬(૨૪-૨૬) )

રંગ રંગ જોડકણા…(ભાગ -૧)

રંગ રંગ જોડકણા…(ભાગ-૧) …

(૧) લાડ પિતાનાં, માની મમતા
બહેની કંઠે હાલરડું
તેવું મારું પ્યારું પ્યારું
અજોડ એવું જોડકણું
અડકો દડકો, દહીં દડૂકો
શ્રાવણ ગાજે, પીલુ પાકે
ઊલ મૂલ, ધતૂરાનું ફૂલ
સાકર શેરડી ખજૂર
ધનુષ્ય જેવું વાંકડિયું
સપ્ત રંગે સોહાય
જોવા એનું રૂપ નિરાળું
સહુનાં મન લોભાય
(૨) કારતકમાં ટાઢ આવી
માગશરમાં જામી
પોષ મહિને પતંગ લઈને
ટાઢને ભગાડી
મહા મહિને વસંતપંચમી
ઊડે રંગ ગુલાલ
ફાગણ મહિને હોળી આવી
રંગ ગુલાબી લાલ
ચૈત્ર મહિનો ગરમી લાવ્યો
વેકેશન વૈશાખ
જેઠ મહિને ગિલ્લી દંડા
રમતા લાગે થાક
અષાઢ મહિને આંધી સાથે
વાદળ વરસે ઝાઝાં,
શ્રાવણ મહિને સરોવર છલકે
શાકભાજી છે તાજા
ભાદરવામાં ભીંડા મકાઇ
લોકો હોંશે ખાય
આસો મહિને દિવાળીના
ફટાકડા ફોડાય
(૩) મિયાંજી ફૂસકી, બંદૂક ઠૂસકી
હાથમાં હોકો, લાવ મારો ધોકો
ઘરમાં વાંદો, પૂંછડે બાંડો
દાંતો કરડે, મૂછો મરડે
આમતેમ ઊડે, મિયાંજી કૂદે
ચારે બાજુ દોડાદોડી, બીબી સાથે જીભાજોડી
મિયાં મારે ધોકો, તૂટી ગયો હોકો
વાંદો ગયો છટકી, ફૂટી ગઈ મટકી
ચારે બાજુ પાણી, ઘર આખું ધૂળધાણી
બીબી બોલી ફટ છે પણ વાંદાભાઇનો વટ છે
(૪) શિયાળે ટાઢ, ગોદડાં કાઢ
ટાઢ ટાઢ કરીએ નહીં, ટાઢના માર્યા મરીએ નહીં
ઉનાળે તાપ, પાંખો આપ
ઊની ઊની લૂ વાય, પિન્ટુ નળ નીચે ન્હાય
ચોમાસે પાણી, છત્રી આણી
છત્રી છે રૂડી, કાગડો થઈ ઊડી !
(૫)  વારતા રે વારતા, ભાભા ઢોર ચારતા
ચપટી બોર લાવતા, છોકરાં સમજાવતા
એક છોકરો રિસાયો, કોઠી પાછળ ભીંસાયો
કોઠી પડી આડી, અરર…ર……. માડી !
(૬) એકડે એક, પાપડ શેક
બગડે બે, તાલી દે
ત્રગડે ત્રણ, મણકા ગણ
ચોગડે ચાર, સોટી માર
પાંચડે પાંચ, કાગળ વાંચ
છગડે છ, લડશો ન
સાતડે સાત, સાંભળો વાત
આઠડે આઠ, ભજવો પાઠ
નવડે નવ, કરો કલરવ
દસડે દસ, હવે કરો બસ
(૭) વર્ષા રાણી વર્ષા રાણી
વાદળને એ લાવે તાણી
હસતે મોઢે કરતી લાણી
જ્યાં જુઓ ત્યાં પાણી પાણી
(૮) આવ રે વરસાદ, ઘેબરિયો પરસાદ
ઊની ઊની રોટલી ને
કારેલાનું શાક
આવ રે વરસાદ, નેવલે પાણી
માંદલી છોકરીને
દેડકે તાણી
(૯) છોકરાં રે…..હો રે…….
ગોરો આવ્યો …….શું શું લાવ્યો?
પાન,સોપારી, પાનનાં બીડાં,
ભગરી ભેંસ, ભૂરીયો પાડો
એલચી દડો હંસલો ઘોડો
જેને બહેન વ્હાલા હોય તે
પેલા ઝાડને અડી આવે
(બાળકો ઝડપથી ઝાડ અથવા બીજું નામ બોલાય તેને દોડીને અડકી પાછા આવે અને નામ બદલાતા જાય અને રમત આગળ વધતી જાય.)
સકલન :  પૂર્વી મલકાણ – મોદી (યુ એસ એ )
“Purvi Malkan”

પાયોજી મેં ને, રામ રતન ધન પાયો…

પાયોજી મેં ને, રામ રતન ધન પાયો …
સ્વર: લતા મંગેશકર …


પાયોજી મેં ને, રામ રતન ધન પાયો .. (૨)
પાયોજી મેં ને…
વસ્તુ અમૌલિક, દી મેરે સત્ ગુરુ .. (૨)
કિરપા કર, અપનાયો ..
પાયોજી મેં ને ..
કિરપા કર, અપનાયો ..
પાયોજી મેં ને, રામ રતન ધન પાયો … (૨)
જનમ જનમ કી, પુંજી પાઈ .. (૨)
જગ મેં સભી ખોવાયો ..
પાયોજી મેં ને ..
જગ મેં, સભી ખોવાયો ..
પાયોજી મેં ને, રામ રતન ધન પાયો … (૨)
ખર્ચે ન ખૂંટે, ચોર ન લૂંટે .. (૨)
દિન દિન બઢત, સવાયો ..
પાયોજી મેં ને ..
દિન દિન બઢત, સવાયો ..
પાયોજી મેં ને, રામ રતન ધન પાયો ..
સત્ કી નાઁવ, ખેવટીયાઁ સત્ ગુરુ .. (૨)
ભવ સાગર, તર આયો ..
પાયોજી મેં ને ..
બહવ સાગર, તર આયો ..
પાયોજી મેં ને, રામ રતન ધન પાયો … (૨)
મીરાં કે પ્રભુ, ગિરિધર નાગર .. (૨)
હરખ, હરખ જશ ગયો .. (૨)
પાયોજી મેં ને ..
હરખ હરખ જશ ગયો ..
પાયોજી મેં ને, રામ રતન ધન પાયો …(૨)
પાયોજી મેં ને, રામ રતન ધન પાયો …

“કર્જત વડા પાંવ” …(મહારાષ્ટ્રીયન)

“કર્જત વડા પાંવ” …(મહારાષ્ટ્રીયન) …
મિત્રો આજે ફરી એક વખત શ્રીમતિ પૂર્વિબેન મોદી – મલકાણ (યુ એસ એ) ની રેસિપી બ્લોગ પર માણીશું,  ‘દાદીમા ની પોટલી’ પર રેસિપી મોકલવા બદલ  અમો તેમના અત્રે આભારી છીએ…  તેમની અન્ય  કૃતિઓ – રચનાઓ,   રેસિપી … વગેરે માણવા તમો બ્લોગ ની મુલાકાત લઇ બ્લોગ પોસ્ટ પર માણી શકો છો.. જે માટે ફેશબુક પરના પાઠક મિત્રો તેમજ ગુજરાત ગૌરવ ગાથા  તેમજ અન્ય વેબ સાઈટના પાઠક મિત્રો  આ સાથે જણાવેલ લીંક ની મૂલાકાત  જરૂરથી લેશો – http://das.desais.net ‘દાદીમાની પોટલી’ અને આપના પ્રતિભાવ બ્લોગ પોસ્ટ પર જરૂરથી મૂકશો.


ઘરથી દૂર હોવા છતાંયે ક્યારેય દૂર ન ગયા હોવાનો અહેસાસ ત્યારે થાય છે જ્યારે ઘરમાં પોતાના ગામનો સ્વાદ બનાવીએ. આજે એવો જ એક સ્વાદ આપની સમક્ષ મૂકી રહી છું “કર્જત વડા પાઁવ” રૂપે. મુંબઈથી દક્ષિણ તરફ જનાર કોઈપણ ટ્રેનો કરજતના વડા પાઉંનો સ્વાદ લેવા માટે ચોક્કસ ઊભી રહે છે.
સામગ્રી:
૧) ૯ થી ૧૦ મિડિયમ સાઈઝના બાફેલા બટાટા
૨ )પાંઉ-બ્રેડ
૩ ) લસણની સૂકી ચટણી અને કોથમીરની લીલી ચટણી
૪ ) બારીક સમારેલી કોથમરી
લસણની સૂકી ચટણી માટેની સામગ્રીઓ :
લસણની કળીઓ ૨૦ થી ૨૫
લાલ મરચાનો પાવડર
સૂકા નાળિયેરનો પાવડર
તલ
ધાણાજીરૂ
મીઠું (સ્વાદાનુસાર)
તેલ
બધી જ સામગ્રી મિક્સ કરીને વાટી લેવી.
લીલી ચટણી માટેની સામગ્રીઓ :
કોથમરી
શિંગદાણા
લીલા મરચાં ૬ થી ૭
લીમડાના પાન
લીંબુનો રસ
સાકર
મીઠું સ્વાદ અનુસાર
થોડું પાણી
બધી જ સામગ્રી મિક્સ કરી વાટી લેવું.
મસાલાની સામગ્રી:
૧ ) આમચૂર પાઉડર
૨ ) સ્વાદાનુસાર મીઠું
૩ ) નાનો ટુકડો આદુ
૪ ) ૪ થી ૫ કળી લસણ
૫ ) ૫ થી ૮ લીલા મરચા
૬ ) ૧/૨ – કપ સમારેલી કોથમીર
૭ ) ૨ -ચમચી તેલ
૮ ) હળદર
૯ ) મીઠા લીમડાના પાન
વડા તળવા માટેની સામગ્રી:


૧ ) ૨- કપ ચણાનો લોટ
૨ ) ૧-ચમચી હળદર
૩ ) સ્વાદાનુસાર મીઠું
૪ ) તળવા માટે તેલ
૫ ) લાલ મરચાનો પાવડર
રીત:
૧ ) આદુ, મરચા અને લસણની પેસ્ટ અને સમારેલી કોથમીર ઉમેરી સારી રીતે મિક્સ કરો
૨ ) તેલ ગરમ કરી તેમાં હળદર, આદું,મરચાં અને લસણની પેસ્ટ નાખવા અને સરસ રીતે મિક્સ કરી થોડીસેકન્ડ માટે સાંતળવું.થોડી કોથમરી પણ તેમાં નાંખી મિક્સ કરવી.
૩ ) બાફેલા બટાટાનો ગાંઠા ન રહે તેમ માવો બનાવવો
૪ ) બાફેલા બટેટાના માવામાં સાંતળેલો મસાલો, મીઠું, આમચૂર પાવડર ઉપરથી બીજી થોડી વધુ કાપેલી કોથમરી નાખીને મિક્સ કરીને તેનાં ગોળા બનાવો..
૫ ) ચણાનાં લોટમાં મીઠું , હળદર અને લાલ મરચું ઉમેરી તેમાં થોડું પાણી ઉમેરી મિક્સ કરો. તે વધારે જાડું અથવા તો વધારે ઢીલું પણ ન થાય.
૬ ) એક કઢાઈમાં આ વડા તળવા તેલ ગરમ કરો.
૭ ) આ ચણાનાં લોટની પેસ્ટમાં બટાટા વડાનાં ગોળા ડૂબાડી ગરમ તેલમાં ગોલ્ડન બ્રાઉન તળો.
પહેલા પાંઉને વચ્ચેથી કાપી વચ્ચે લસણની સૂકી ચટણી અને કોથમીરની ચટણી લગાડી તેની ઉપર આ તળેલા વડા મૂકો.
નોંધ- આમલી ગોળ અને ખજૂરની બનાવેલી મીઠી ચટણીનો ઉપયોગ પણ કરી શકાય છે.
આમલીની ચટણીના બદલે એપલ બટરમાં પાણી, લાલમરચું, મીઠું, ધાણાજીરું નાખી મિકસ કરીને તેનો ઉપયોગ પણ કરી શકાય.
જે લોકો આમલી ન ખાતા હોય તેમને માટે એપલ બટરની ચટણી અતિ ઉત્તમ છે.
નોધ: બટેટાના આ જ માવામાંથી બીજી એક અન્ય સામગ્રી પણ બને છે તેનું નામ છે “પતૌડી” તેનો પણ આપણે થોડા જ સમય પહેલા સ્વાદ બ્લોગ પોસ્ટ પર માણેલ…
(રસ પરિમલમાંથી)
-પૂર્વી મલકાણ – મોદી -(યુ.એસ.એ.)

સંતોષનું સ્મિત …

સંતોષનું સ્મિત …
– હાર્દિક યાજ્ઞિક

સ્ટ્રેચર પરથી ઊંચકીને પથારી પર સુવાડતા જ્યોતિ બોલી : ‘લ્યો, આ તમારો દીકરો આવી ગયો.’ રમણિકલાલના હૃદયમાં ઊંડે ઊંડે પડઘા પડવા લાગ્યા કે દીકરો આવી ગયો… માંડ માંડ આંખો ઉંચકવાનો નિરર્થક પ્રયત્ન પણ તે ઊડું ઊડું થતા ખોળિયાએ કરી જોયો. હાથ થોડા ઘણા ફરક્યાં. આવેલા દીકરાએ પણ હાથમાંની બેગ બાજુમાં મૂકીને બેઉ હાથ વડે ખૂબ જ હેતથી રમણિકલાલના હાથ પકડી લીધા.
જ્યોતિ સિસ્ટરે ડોકું ધીમેથી હલાવીને ‘હવે વધુ સમય નથી…’ નો મૌન સંદેશો દીકરા સુધી વગર શબ્દે પહોંચાડ્યો. રમણિકલાલના મોં પર આજે દસ દિવસે કંઈક નવો સંતોષ હતો. લગભગ બે કલાક સુધી આમ ને આમ દીકરા અને બાપ વચ્ચે એક પણ શબ્દ વગરની ઘણી બધી ચર્ચા થઈ. બંનેમાંથી કોઈ હાલ્યું નહીં. હવે રાતના અગિયાર થયા હતા. વોર્ડમાં છૂટાછવાયા ઉંહકારા અને ઉધરસ સિવાય શાંતિ હતી. ઘણા સમયથી પિતાનો હાથ પકડીને બેઠેલા દીકરાને જોઈને સિસ્ટરે દીકરાને બહાર બાંકડે જઈનેઆરામ કરવાની સલાહ આપી. દીકરાએ ફક્ત ડોકું ધુણાવ્યું અને ફરીથી એક હાથે પકડેલા પિતાના હાથને બીજા હાથે પ્રેમથી પંપાળતો રહ્યો.
લગભગ બે કલાક બાદ અચાનક જ એક નાનકડો પરંતુ કંઈક જુદો જ અવાજ સંભળાયો અને દીકરાના હાથમાં પકડેલ બાપનો હાથ નિર્જીવ બની ગયો. દીકરાએ નર્સને બોલાવી. બધાને આ સમય આવવાનો છે તેની જાણ હતી. કંપાઉન્ડરો યંત્રવત રીતે રમણિકલાલના અચેત શરીર પરથી ઑક્સિજન માસ્ક અને બીજા યંત્રો દૂર કરવા માંડ્યા. જ્યોતિ સિસ્ટરે માનવતા બતાવતા દીકરાના ખભે હાથ મૂકીને કહ્યું :
‘ઈશ્વર જે કરે છે તે ભલા માટે જ કરે છે. ઘણા વખતથી બિચારા એકલા એકલા રિબાતા હતા. ભગવાન એમના આત્માને શાંતિ આપે. આમ તો ઘણા સારા માણસ હતા….’
તે પાછળ ફરીને બોલ્યો : ‘હા, લાગ્યું જ કે કોઈ સારા માણસ હતા. પરંતુ તેઓ કોણ હતા ?
સિસ્ટર આશ્ચર્યમાં પડી ગયા અને બોલ્યાં : ‘અરે ! શું વાત કરો છો ? હોશમાં તો છો ને ? આ તમારા પિતા હતા.’
ખૂબ સ્વસ્થતાથી તેણે જવાબ આપ્યો : ‘ના, હું એમનો દીકરો નથી. મારા પિતાજી તો મારી ઘરે છે. હા, કદાચ હું આ કાકાના દીકરા જેવો થોડો દેખાતો હોઈશ. હું તો અહીં હોસ્પિટલના ઑપરેશન થિયેટરનું જનરેટર ઈમરજન્સીમાં ઠીક કરવા માટે રાત્રે આવ્યો હતો. હું કામ પતાવીને રિસેપ્શન પર આવ્યો અને મારું નામ કહ્યું તો આપ મને અહીં લઈ આવ્યા. પહેલાં તો મને લાગ્યું કે આપ મને ચેક અપાવવા માટે ડૉકટર સાહેબ પાસે લઈ જાઓ છો. પરંતુ તમે તો મારી ઓળખાણ આ કાકાના દીકરા તરીકે કરાવી ! ખબર નહીં કેમ, પરંતુ મને થયું કે મને જેટલી ચેકની જરૂર છે તે કરતાં આ કાકાને મારી વધારે જરૂર છે. ઉંમર અને માંદગીના સમન્વયે કદાચ એમણે મને પોતાનો દીકરો માની લીધો.
તમે નહીં માનો સિસ્ટર, પણ છેલ્લા ચાર-પાંચ કલાકમાં મેં એમની સાથે કંઈ કેટલીયે વાતો મૌનથી કરી. ચાલો, કંઈ નહીં તો મરનાર વ્યક્તિના ચહેરા પર રમતા સંતોષના છેલ્લા સ્મિત બનવાનું સદભાગ્ય તો ઈશ્વરે મને આપ્યું. ડૉકટર સાહેબને કહેજો કે મારો ચેક ન બનાવે અને બની શકે તો તેમાંથી આ કાકાનું બિલ ભરી દે. આમ કહીને બે હાથ જોડીને રમણિકલાલના શબને પ્રણામ કરી તે યુવાન ચાલતો થયો.
એક અજબ આશ્ચર્ય સાથે જ્યોતિ સિસ્ટર એને રોકવા જાય ત્યાં તેની નજર રમણિકલાલના નિર્જીવ શરીર પર પડી. ત્યાં બધું જ મૃત્યુ પામેલું હતું. ફક્ત જીવંત હતું તો પેલું સંતોષનું સ્મિત…
સૌજન્ય :પ્રાપ્તિ : અજ્ઞાત (ફેશબુક)

 

પ્રેમ અને શાંતિ …

પ્રેમ અને શાંતિ …
–  એરિક ફ્રોમ


( આધુનિક માનવ એકલતાની ભાવનાથી પીડાય છે. જ્યાં સુધી જીવનમાં સાચા પ્રેમની ભાવના ન આવે ત્યાં સુધી સાચી શાંતિ મળવી અશક્ય છે. સુપ્રસિદ્ધ પાશ્ચાત્ય મનોવૈજ્ઞાનિક એરીક ફ્રોમે “Art of Loving” (પ્રેમની કળા) નામના પુસ્તકમાં પ્રેમનું તાત્વિક સ્વરૂપ સમજાવી પ્રેમના વિવિધ સંબંધો – પિતૃપ્રેમ, માતૃપ્રેમ, ભાતૃપ્રેમ, વિજાતીય પ્રેમ, આત્મપ્રેમ, અને પ્રભુપ્રેમની માર્મિક ચર્ચા કરી છે. તેના થોડા અંશો વાચકોના લાભાર્થે અહીં મૂકવા નમ્ર કોશિશ કરેલ છે… )
આધુનિક માનવી પોતાની જાત, પોતાના માનવબંધુઓ અને પ્રકૃતિથી વિખૂટો પડી ગયો છે. એ પોતે બજારના માલસામાનના રૂપમાં ફેરવાઈ ગયો છે. એ પોતાની જીવનશક્તિનું એવી રીતે રોકાણ કરવા માગે છે કે જે દ્વારા વધારેમાં વધારે નફો મેળવી શકાય. માનવી સ્વયંસંચાલિત યંત્ર જેવો બની ગયો છે. દરેકને પોતાની સલામતીનો ભય છે તેથી તે ટોળામાં રહેવા મથે છે. અને ટોળાના વિચારો, લાગણી અને કાર્ય પ્રમાણે અનૂકૂળ થવા પ્રયત્નશીલ રહે છે. દરેકે પોતાના સ્વતંત્ર વિચારો અને લાગણી ગુમાવી દીધાં છે.
ટોળાશાહીમાં ભળવાનું પરિણામ એ આવે છે કે દરેક વ્યક્તિ તીવ્રતાથી એકલતાનો અનુભવ કરે છે. દરેકને બિનસલામતી, ચિંતા અને અપરાધભાવ પીડે છે. તલ મૂકવાની જગ્યા ન મળે એવી ભીડમાં માણસ એકલો ને અટૂલો છે.
આ એકલતાની લાગણી ન પીડે એટલા માટે આધુનિક સંસ્કૃતિએ અનેક ઉપકરણો વિકસાવ્યાં છે. એક તો, રોજબરોજનું યંત્રવત કાર્ય માણસને એવું તો રોકી રાખે છે કે, તેને પોતાની મૂળભૂત જરૂરીયાતો પ્રત્યે ધ્યાન જ નથી રહેતું. એટલું અધૂરું હોય તેમ મનોરંજનનાં સાધનો દ્વારા માણસનું ચિત્ત રોકાઈ જાય છે. એ ઉપરાંત રોજ નવી નવી વસ્તુઓ ખરીદવી કે થોડા વખત પછી તેને બદલી નાખવી, જુદી જુદી વસ્તુઓ, દૃશ્યો, ખાણીપીણી, સિગારેટ, પ્રવચનો, પુસ્તકો, સિનેમા, ટી.વી. – આ બધી વસ્તુઓ ખરીદવી અને તેનો ઉપભોગ કરવો એમાં માનવી રચ્યોપચ્યો રહે છે. આ જગત જાણે કે એક મોટું સફરજન છે, એક મોટો શીશો છે, જેને આપણે સતત ચૂસતા રહીએ છીએ.
આલ્ડસ હક્સલે ‘બ્રેવ ન્યુ વર્લ્ડ’ માં વર્ણવ્યો છે એવો આધુનિક માનવી પાસે સારું ભોજન; સારાં વસ્ત્રો છે; જાતીય જીવનની દૃષ્ટિએ તે સંતુષ્ટ છે; પણ પોતાની જાતથી તે અળગો પડી ગયો છે. તે વિલાસી જીવન જીવે છે, પણ સાચું સુખ પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી. સવારથી સાંજ સુધી તેને દોડધામ કરવી પડે છે. નિરાંતે શ્વાસ લેવા પૂરતી પણ શાંતિ તેને પ્રાપ્ત થતી નથી. તેનું આખું જીવન સોદાબાજીમાં જ ખર્ચાઈ જાય છે. “આજનો લહાવો લિજિયે કાલ કોને દીઠી છે?” એ આધુનિક માનવીનું જીવનસૂત્ર છે !
પ્રેમની બાબતમાં પણ આવી જ પરિસ્થિતિ છે, અહી જીવનના કેન્દ્રમાં વિલાસીતા રહેલી છે, એનો આધાર લેવડદેવડ ઉપર રહેલો છે. ‘વ્યક્તિત્વનાં પોટલાં’ ની લેવડદેવડ થાય છે. નફો કરવાની દૃષ્ટિએ દરેક સોદા થાય છે. લગ્નની બાબતમાં પણ આવો જ અભિગમ અપનાવવામાં આવે છે. સુખી લગ્ન જીવન અંગેના કોઈ પણ લેખ તમે વાંચો તો તેમાં પતિપત્નીના સહકાર અને પરસ્પરની અનુકૂળતાને એક આદર્શ તરીકે વર્ણવામાં આવે છે.
જાણે કે શેઠ અને નોકર જેવો પતિપત્નીનો સંબંધ છે. આદર્શ નોકર શેઠની જરૂરીયાતો સમજી અને અનુકૂળ થાય એવું વર્તન કરે છે. નોકર પ્રમાણમાં સ્વતંત્ર હોવો જોઈએ; સહકારની ભાવનાથી વર્તતો હોવો જોઈએ; તેનામાં સહિષ્ણુતાનો ગુણ જરૂરી છે; અને સાથે સાથે તે મહત્વકાંક્ષી પણ હોવો જોઈએ. જરૂર પડ્યે તે શેઠનો વિરોધ કરી શકતો હોવો જોઈએ. સામે પક્ષે શેઠ પણ પોતાના નોકરને અનુકૂળ થઇ રહે. આ રીતે બધું પાર ઊતરી જાય.
આ જ માપદંડ લગ્નજીવનમાં યોજવામાં આવે છે. લગ્નના સલાહકારો આપણને સલાહ આપે છે કે પતિ પત્નીને સમજે અને તેને મદદરૂપ થાય. પત્ની જ્યારે નવી સાડી પહેરે ત્યારે તેની પ્રસંશા કરવી; પત્નીએ બનાવેલું ભોજન “ભારે સ્વાદિષ્ટ છે,” એમ કહીને તેનાં વખાણ કરવાં, ટૂંકમાં પતિએ પત્નીની સગવડ જોવી, અને યેનકેન પ્રકારે તેને ખુશ રાખવી.
સામે પક્ષે પત્નીએ પણ પતિ જ્યારે થાક્યોપાક્યો ઓફિસેથી ઘરે આવે ત્યારે એની સાર સંભાળ લેવી; એ પોતાના ધંધાની મુશ્કેલીઓ રજૂ કરે ત્યારે ધ્યાનપૂર્વક એની વાત સાંભળવી; જો એ પોતે મગાવેલી ચીજ લાવવાનું ભૂલી જાય તો ગુસ્સે ન થવું પણ સમજણથી કામ લેવું. કોઈ બાબતમાં મતભેદ, મનદુઃખ કે સંઘર્ષ ઊભો ન થાય તેની પત્નીએ સાવચેતી રાખવાની.
પતિપત્ની એકબીજાનું ધ્યાન રાખે, મતભેદ થાય એવી વસ્તુઓથી દૂર રહે, એકબીજાને મદદરૂપ થાય એ રીતે વર્તે. એકબીજાના સબંધમાં સહકારથી વર્તવું અને સંઘર્ષથી દૂર રહેવું; પતિપત્ની ખાસ કરીને આટલું જુએ એટલે ગાડું ગબડતું રહે. બંને આખું જીવન સાથે વિતાવે છતાં એકબીજાથી સાવ અજાણ્યાં રહી જાય. બંને વચ્ચે સાચો સંબંધ કદી ન સ્થપાય. બહારથી ઉપરછલ્લી દૃષ્ટિએ જોતાં આ બંને જણાનું જીવન સુખી દેખાય. બંને જણા પરસ્પર વિવેકથી વર્તતાં હોય અને એકબીજાને સુખી કરવા પ્રયત્ન  કરતાં હોય. ( કવિ ઉમાશંકર જોષીની કાવ્યપંક્તિ છે; “સામસામે સિંધુતીરે, સૂતેલાં સોડમાં છતાં.” પતિપત્ની એક જ પથારીમાં સાવ પાસે પાસે સૂતાં છે પણ બંને વચ્ચે મહાસાગર જેટલું અંતર છે.)
લગ્નજીવનમાં જ્યારે સાચો સબંધ સ્થાપિત થતો નથી ત્યારે એકલતા એવી ને એવી જ રહે છે. લગ્ન પહેલાં બહારની દુનિયાથી માત્ર એક વ્યક્તિ જુદી પડી ગઈ હતી; અને એકલતાનો અનુભવ કરતી હતી. લગ્ન પછી બે બે વ્યક્તિ એકઠી થઈને દુનિયાથી જુદી પડે છે. લગ્ન પછી પરિસ્થિતિમાં કંઈ ફેર પડતો નથી. બંને એકલાં ને અટૂલાં જ રહે છે. પતિ કે પત્ની કોઈ એકલતાની દિવાલોને ભેદી શકતાં નથી. આ ઘટનાના મૂળમાં પ્રેમનો અભાવ રહેલો છે. પ્રેમની અનુભૂતિ વિનાનું લગ્નજીવન સાચું સુખ આપી શકતું નથી. લગ્નજીવનમાં સુખી થવા માટે બે મટી  ને એક થાય એ જરૂરી છે. એ પ્રક્રિયા પ્રેમ વિના શક્ય નથી.
(રા.જ.૯૬-૧૧ /૩૫૯-૬૦)